Interpelacja nr 9605
Interpelacja w sprawie orzecznictwa dotyczącego niepełnosprawności
Zgłaszający:
•
Adresat:
Zdrowie i Lecznictwo (81%)
Edukacja i Szkolnictwo (70%)
Infrastruktura i Transport (55%)
Sprawiedliwość i Sądy (40%)
Podatki i Finanse (30%)
Treść wystąpienia poselskiego
Interpelacja w sprawie orzecznictwa dotyczącego niepełnosprawności
Interpelacja nr 9605
do ministra rodziny, pracy i polityki społecznej
w sprawie orzecznictwa dotyczącego niepełnosprawności
Zgłaszający: Urszula Rusecka, Jarosław Krajewski, Bożena Borys-Szopa, Anna Milczanowska, Joanna Borowiak
Data wpływu: 28-04-2025
Szanowna Pani Minister!
W ostatnim czasie coraz więcej osób sygnalizuje poważne problemy związane z wydawaniem orzeczeń, które mają kluczowe znaczenie dla życia osób z niepełnosprawnościami oraz ich opiekunów.
System orzekania o niepełnosprawności ma kluczowe znaczenie dla wielu osób, które potrzebują wsparcia w zakresie rehabilitacji, dostosowania warunków życia do ich potrzeb czy zapewnienia im odpowiednich świadczeń socjalnych. Niestety, wiele osób skarży się na niejasności oraz długi czas oczekiwania na wyznaczenie komisji orzekających. Ponadto, w praktyce występują przypadki, w których osoby ubiegające się o orzeczenie o niepełnosprawności napotykają trudności związane z brakiem jednoznacznych kryteriów oceny ich stanu zdrowia, a także problemami w dostępności do odpowiednich specjalistów.
Częste zmiany stopnia niepełnosprawności, które nie odzwierciedlają rzeczywistego stanu zdrowia osoby zainteresowanej – dotyczy to zwłaszcza osób z chorobami przewlekłymi i trwałymi dysfunkcjami.
Niedostateczne uwzględnianie specyfiki niepełnosprawności intelektualnych, psychicznych i nieprorozwojowych (np. autyzmu) – orzecznictwo nie zawsze bierze pod uwagę realne potrzeby i ograniczenia tych osób, co utrudnia im funkcjonowanie w społeczeństwie.
Długi czas oczekiwania na wydanie orzeczenia – w wielu przypadkach sięga on kilkunastu miesięcy, co opóźnia możliwość uzyskania świadczeń i wsparcia.
Proszę o udzielenie odpowiedzi na poniższe pytania:
Czy ministerstwo podejmie działania mające na celu zapewnienie, że orzecznicy będą zapoznawać się z całą dokumentacją medyczną przed wydaniem decyzji?
Czy ministerstwo planuje zmiany w przepisach, aby orzeczenia były wydawane przez lekarzy danej specjalizacji, zgodnie z rodzajem niepełnosprawności?
Jakie działania są podejmowane w celu skrócenia czasu orzekania na wydanie orzeczeń o niepełnosprawności?
Nieprawidłowości w orzekaniu o całościowych zaburzeniach rozwoju u dzieci do 16. roku życia – często brak przyznania punktu 7 (wymaganie stałej lub długotrwałej opieki), mimo że dziecko wymaga stałej obecności opiekuna.
Orzeczenie o niepełnosprawności w przypadku dzieci do 16. roku życia. Z informacji, które docierają do nas od rodzin dzieci z niepełnosprawnościami, wynika, że przepisy dotyczące orzekania o niepełnosprawności dzieci do 16. roku życia, określone w ustawie, nie są respektowane przez komisje orzekające.
W szczególności chodzi o sytuację, w której komisje orzekające, pomimo wyraźnych przepisów zawartych w ustawie, nie uwzględniają pełnego zakresu wniosków i potrzeb dzieci w tym wieku, co prowadzi do wydawania orzeczeń, które nie są zgodne z realnymi potrzebami dzieci oraz ich rodzin.
Przepisy ustawy przewidują, że dzieci do 16. roku życia powinny być traktowane w sposób szczególny, uwzględniając ich rozwój, potrzeby rehabilitacyjne oraz edukacyjne. Niestety, w praktyce często zdarza się, że komisje orzekające nie przestrzegają tych zasad, co prowadzi do niepełnej lub błędnej oceny stanu zdrowia dzieci oraz wydawania orzeczeń, które nie odpowiadają ich rzeczywistym potrzebom w szczególnie w tym zakresie są dzieci w spektrum autyzmu.
Ustawa
Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 01.02.2002 r. w sprawie kryteriów oceny niepełnosprawności u osób do 16 roku życia (Dz. U. z 2002 r. Nr 17, poz. 162), z którego wynika, że:
§ 1. Oceny niepełnosprawności u osoby w wieku do 16. roku życia, zwanej dalej dzieckiem”, dokonuję się na podstawie następujących kryteriów:
Przewidywanego okresu trwania upośledzenia stanu zdrowia z powodu stanów chorobowych, o których mowa w § 2, przekraczającego 12 miesięcy,
- niezdolność do zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, takich jak: samoobsługa, samodzielnie poruszanie się komunikowanie z otoczeniem, powodujących konieczność zapewnienia stałej opieki lub pomocy, w sposób przewyższający zakres opieki nad zdrowym dzieckiem w danym wieku, albo
- znacznego zaburzenia funkcjonowania organizmu, wymagającego systematycznych i częstych zabiegów leczniczych i rehabilitacyjnych w domu i poza domem.
§ 2.1. do stanów chorobowych, które uzasadniają konieczność stałej opieki lub pomocy dziecku należą:
spektrum Autyzmu, całościowe zaburzenia rozwojowe powodujące znaczne zaburzenia interakcji społecznych lub komunikacji werbalnej oraz nasilone stereotypy zachowani, zainteresowań i aktywności.
Proszę o udzielenie odpowiedzi na poniższe pytania:
Jakie kroki zamierza podjąć ministerstwo w celu zapewnienia, że przepisy ustawy dotyczące orzekania o niepełnosprawności dzieci do 16. roku życia będą respektowane przez komisje orzekające, w tym dzieci w spektrum autyzmu?
Jakie konsekwencje zamierza wyciągnąć ministerstwo wobec lekarzy orzeczników za niestosowanie się do ustaw?
Czy istnieje możliwość wprowadzenia systemu monitorowania i oceny zgodności działań komisji orzekających z przepisami ustawy, aby zapobiec naruszeniom prawa w tej dziedzinie?
Czy planowane są zmiany w zakresie orzekania o całościowym zaburzeniu rozwoju u dzieci do 16. roku życia, aby uwzględnić rzeczywiste potrzeby tych dzieci i ich opiekunów?
Należy wprowadzić jedno orzeczenie o niepełnosprawności wydawane przez jeden organ, zamiast zmuszania osób z niepełnosprawnościami do wielokrotnego przechodzenia przez różne komisje (ZUS, powiatowe zespoły ds. orzekania, KRUS, itp.), które często wydają sprzeczne decyzje.
System orzekania o niepełnosprawności w Polsce jest pełen sprzeczności i absurdów, które odbijają się na życiu osób z niepełnosprawnościami oraz ich rodzin. Z jednej strony, Zakład Ubezpieczeń Społecznych (ZUS) wydaje orzeczenie o całkowitej niezdolności do pracy i samodzielnej egzystencji, a z drugiej – komisja powiatowa lub miejska potrafi odebrać stopień znaczny, twierdząc, że sytuacja danej osoby się poprawiła. Jak to możliwe, że te dwie instytucje, oceniające tę samą osobę, dochodzą do tak sprzecznych wniosków?
Jeden, spójny system orzekania nie tylko zaoszczędziłby czas i nerwy, ale przede wszystkim wyeliminowałby absurdy, które dziś odbierają ludziom ich prawa. Oczekiwanie na kolejne komisje, niepewność co do przyszłości i konieczność udowadniania oczywistości – że niepełnosprawność nie mija – to ogromne obciążenie psychiczne. Nie możemy dłużej żyć w rzeczywistości, gdzie urzędy traktują nas jak petentów, a nie jak ludzi, którzy naprawdę potrzebują pomocy.
Proszę o udzielenie odpowiedzi na poniższe pytania:
1. Kiedy rząd planuje wprowadzenie jednolitego systemu orzekania o niepełnosprawności, który wyeliminuje sprzeczności między decyzjami różnych instytucji?
2. Jakie działania zostaną podjęte, aby zakończyć praktykę odbierania stopnia znacznego osobom, których stan zdrowia się nie poprawił, a jedynie podlega arbitralnej ocenie komisji?
Z powyższych powodów zwracamy się z prośbą o szczegółowe odpowiedzi na poruszone kwestie oraz przedstawienie planów ministerstwa w zakresie poprawy jakości orzecznictwa dotyczącego niepełnosprawności w Polsce, a także działań mających na celu uproszczenie i usprawnienie procesów orzeczniczych. Z wyrazami szacunku
Interpelacja nr 9605
do ministra rodziny, pracy i polityki społecznej
w sprawie orzecznictwa dotyczącego niepełnosprawności
Zgłaszający: Urszula Rusecka, Jarosław Krajewski, Bożena Borys-Szopa, Anna Milczanowska, Joanna Borowiak
Data wpływu: 28-04-2025
Szanowna Pani Minister!
W ostatnim czasie coraz więcej osób sygnalizuje poważne problemy związane z wydawaniem orzeczeń, które mają kluczowe znaczenie dla życia osób z niepełnosprawnościami oraz ich opiekunów.
System orzekania o niepełnosprawności ma kluczowe znaczenie dla wielu osób, które potrzebują wsparcia w zakresie rehabilitacji, dostosowania warunków życia do ich potrzeb czy zapewnienia im odpowiednich świadczeń socjalnych. Niestety, wiele osób skarży się na niejasności oraz długi czas oczekiwania na wyznaczenie komisji orzekających. Ponadto, w praktyce występują przypadki, w których osoby ubiegające się o orzeczenie o niepełnosprawności napotykają trudności związane z brakiem jednoznacznych kryteriów oceny ich stanu zdrowia, a także problemami w dostępności do odpowiednich specjalistów.
Częste zmiany stopnia niepełnosprawności, które nie odzwierciedlają rzeczywistego stanu zdrowia osoby zainteresowanej – dotyczy to zwłaszcza osób z chorobami przewlekłymi i trwałymi dysfunkcjami.
Niedostateczne uwzględnianie specyfiki niepełnosprawności intelektualnych, psychicznych i nieprorozwojowych (np. autyzmu) – orzecznictwo nie zawsze bierze pod uwagę realne potrzeby i ograniczenia tych osób, co utrudnia im funkcjonowanie w społeczeństwie.
Długi czas oczekiwania na wydanie orzeczenia – w wielu przypadkach sięga on kilkunastu miesięcy, co opóźnia możliwość uzyskania świadczeń i wsparcia.
Proszę o udzielenie odpowiedzi na poniższe pytania:
Czy ministerstwo podejmie działania mające na celu zapewnienie, że orzecznicy będą zapoznawać się z całą dokumentacją medyczną przed wydaniem decyzji?
Czy ministerstwo planuje zmiany w przepisach, aby orzeczenia były wydawane przez lekarzy danej specjalizacji, zgodnie z rodzajem niepełnosprawności?
Jakie działania są podejmowane w celu skrócenia czasu orzekania na wydanie orzeczeń o niepełnosprawności?
Nieprawidłowości w orzekaniu o całościowych zaburzeniach rozwoju u dzieci do 16. roku życia – często brak przyznania punktu 7 (wymaganie stałej lub długotrwałej opieki), mimo że dziecko wymaga stałej obecności opiekuna.
Orzeczenie o niepełnosprawności w przypadku dzieci do 16. roku życia. Z informacji, które docierają do nas od rodzin dzieci z niepełnosprawnościami, wynika, że przepisy dotyczące orzekania o niepełnosprawności dzieci do 16. roku życia, określone w ustawie, nie są respektowane przez komisje orzekające.
W szczególności chodzi o sytuację, w której komisje orzekające, pomimo wyraźnych przepisów zawartych w ustawie, nie uwzględniają pełnego zakresu wniosków i potrzeb dzieci w tym wieku, co prowadzi do wydawania orzeczeń, które nie są zgodne z realnymi potrzebami dzieci oraz ich rodzin.
Przepisy ustawy przewidują, że dzieci do 16. roku życia powinny być traktowane w sposób szczególny, uwzględniając ich rozwój, potrzeby rehabilitacyjne oraz edukacyjne. Niestety, w praktyce często zdarza się, że komisje orzekające nie przestrzegają tych zasad, co prowadzi do niepełnej lub błędnej oceny stanu zdrowia dzieci oraz wydawania orzeczeń, które nie odpowiadają ich rzeczywistym potrzebom w szczególnie w tym zakresie są dzieci w spektrum autyzmu.
Ustawa
Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 01.02.2002 r. w sprawie kryteriów oceny niepełnosprawności u osób do 16 roku życia (Dz. U. z 2002 r. Nr 17, poz. 162), z którego wynika, że:
§ 1. Oceny niepełnosprawności u osoby w wieku do 16. roku życia, zwanej dalej dzieckiem”, dokonuję się na podstawie następujących kryteriów:
Przewidywanego okresu trwania upośledzenia stanu zdrowia z powodu stanów chorobowych, o których mowa w § 2, przekraczającego 12 miesięcy,
- niezdolność do zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, takich jak: samoobsługa, samodzielnie poruszanie się komunikowanie z otoczeniem, powodujących konieczność zapewnienia stałej opieki lub pomocy, w sposób przewyższający zakres opieki nad zdrowym dzieckiem w danym wieku, albo
- znacznego zaburzenia funkcjonowania organizmu, wymagającego systematycznych i częstych zabiegów leczniczych i rehabilitacyjnych w domu i poza domem.
§ 2.1. do stanów chorobowych, które uzasadniają konieczność stałej opieki lub pomocy dziecku należą:
spektrum Autyzmu, całościowe zaburzenia rozwojowe powodujące znaczne zaburzenia interakcji społecznych lub komunikacji werbalnej oraz nasilone stereotypy zachowani, zainteresowań i aktywności.
Proszę o udzielenie odpowiedzi na poniższe pytania:
Jakie kroki zamierza podjąć ministerstwo w celu zapewnienia, że przepisy ustawy dotyczące orzekania o niepełnosprawności dzieci do 16. roku życia będą respektowane przez komisje orzekające, w tym dzieci w spektrum autyzmu?
Jakie konsekwencje zamierza wyciągnąć ministerstwo wobec lekarzy orzeczników za niestosowanie się do ustaw?
Czy istnieje możliwość wprowadzenia systemu monitorowania i oceny zgodności działań komisji orzekających z przepisami ustawy, aby zapobiec naruszeniom prawa w tej dziedzinie?
Czy planowane są zmiany w zakresie orzekania o całościowym zaburzeniu rozwoju u dzieci do 16. roku życia, aby uwzględnić rzeczywiste potrzeby tych dzieci i ich opiekunów?
Należy wprowadzić jedno orzeczenie o niepełnosprawności wydawane przez jeden organ, zamiast zmuszania osób z niepełnosprawnościami do wielokrotnego przechodzenia przez różne komisje (ZUS, powiatowe zespoły ds. orzekania, KRUS, itp.), które często wydają sprzeczne decyzje.
System orzekania o niepełnosprawności w Polsce jest pełen sprzeczności i absurdów, które odbijają się na życiu osób z niepełnosprawnościami oraz ich rodzin. Z jednej strony, Zakład Ubezpieczeń Społecznych (ZUS) wydaje orzeczenie o całkowitej niezdolności do pracy i samodzielnej egzystencji, a z drugiej – komisja powiatowa lub miejska potrafi odebrać stopień znaczny, twierdząc, że sytuacja danej osoby się poprawiła. Jak to możliwe, że te dwie instytucje, oceniające tę samą osobę, dochodzą do tak sprzecznych wniosków?
Jeden, spójny system orzekania nie tylko zaoszczędziłby czas i nerwy, ale przede wszystkim wyeliminowałby absurdy, które dziś odbierają ludziom ich prawa. Oczekiwanie na kolejne komisje, niepewność co do przyszłości i konieczność udowadniania oczywistości – że niepełnosprawność nie mija – to ogromne obciążenie psychiczne. Nie możemy dłużej żyć w rzeczywistości, gdzie urzędy traktują nas jak petentów, a nie jak ludzi, którzy naprawdę potrzebują pomocy.
Proszę o udzielenie odpowiedzi na poniższe pytania:
1. Kiedy rząd planuje wprowadzenie jednolitego systemu orzekania o niepełnosprawności, który wyeliminuje sprzeczności między decyzjami różnych instytucji?
2. Jakie działania zostaną podjęte, aby zakończyć praktykę odbierania stopnia znacznego osobom, których stan zdrowia się nie poprawił, a jedynie podlega arbitralnej ocenie komisji?
Z powyższych powodów zwracamy się z prośbą o szczegółowe odpowiedzi na poruszone kwestie oraz przedstawienie planów ministerstwa w zakresie poprawy jakości orzecznictwa dotyczącego niepełnosprawności w Polsce, a także działań mających na celu uproszczenie i usprawnienie procesów orzeczniczych. Z wyrazami szacunku
Odpowiedź urzędowa
Sekretarz stanu Łukasz Krasoń
Audyt odpowiedzi: Wskaźnik lania wody & konkretności
Przeciętnie konkretna
Automatyczna analiza lingwistyczno-statystyczna pisma resortu
Lanie wody
40%
Konkretność
60%
Odpowiedź standardowa – resort odnosi się merytorycznie do zagadnienia z umiarkowaną ilością danych szczegółowych.
Twarde liczby / kwoty
0 kwot, 0 %
Precyzyjne daty
10
Odpowiedź na punkty
Brak podziału
Gęstość faktów
1.6 / 1k zn.
- Wymienia precyzyjne daty lub terminy (10)
Urzędowe załączniki i odpowiedzi:
Pełna treść wyekstrahowana z załącznika PDF (odpowiedź urzędowa)
27535 znaków
tel. 222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
BM-II.059.1.227.2025
Warszawa, /elektroniczny znacznik czasu/
Pan
Szymon Hołownia
Marszałek Sejmu
Rzeczypospolitej Polskiej
Szanowny Panie Marszałku,
w odpowiedzi na interpelację nr 9605 Pani Posłanki Urszuli Ruseckiej wraz z grupą posłów,
w sprawie orzecznictwa dotyczącego niepełnosprawności, proszę przyjąć poniższe
wyjaśnienia.
W aktualnym stanie prawnym zasady orzekania o stopniu niepełnosprawności, kryteria
kwalifikowania do stopnia niepełnosprawności oraz organizację postepowania
orzeczniczego regulują przepisy ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej
i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 44, ze zm.),
rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 15 lipca 2003 r.
w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności (Dz. U. z 2021 r.
poz. 857, ze zm.) oraz rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 1 lutego
2002 r. w sprawie kryteriów oceny niepełnosprawności u osób w wieku do 16 roku życia
(Dz. U. Nr 17, poz. 162, ze. zm.).
Na wstępie, odnosząc się do kwestii czasu oczekiwania na wydanie orzeczenia
o niepełnosprawności albo stopniu niepełnosprawności, pragnę wskazać, iż ustawą z dnia 24
lipca 2024 r. o zmianie ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób
niepełnosprawnych (Dz.U. z 2024 r. poz. 1165, dalej jako „ustawa o rehabilitacji”), której
przepisy weszły w życie 3 sierpnia 2024 r., wprowadzono przepis art. 6bb, który stanowi, że
jeżeli wniosek o wydanie kolejnego orzeczenia o niepełnosprawności albo o stopniu
niepełnosprawności został złożony w okresie ważności orzeczenia ustalającego
niepełnosprawność albo orzeczenia ustalającego stopień niepełnosprawności, to takie
orzeczenie zachowuje ważność do dnia wydania kolejnego ostatecznego orzeczenia, nie
dłużej jednak niż do ostatniego dnia szóstego miesiąca następującego po dacie określającej
tę ważność. Po otrzymaniu wniosku przewodniczący powiatowego zespołu wydaje
niezwłocznie zaświadczenie potwierdzające złożenie wniosku oraz zaświadczenie
określające termin ważności dotychczasowego orzeczenia o niepełnosprawności albo o
stopniu niepełnosprawności. Każdorazowo organy, zgodnie z art. 36 § 1 ustawy z dnia 14
czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r. poz. 572),
informują wnioskodawców o każdym przypadku nierozpatrzenia wniosku w terminie,
podając przyczynę zwłoki i wskazując nowy termin załatwienia sprawy.
W rozumieniu przepisów ustawy o rehabilitacji niepełnosprawność oznacza trwałą lub
okresową niezdolność do wypełniania ról społecznych z powodu stałego lub długotrwałego
naruszenia sprawności organizmu, która w szczególności powoduje niezdolność do pracy.
W odniesieniu do osób, które ukończyły 16 rok życia przepisy ustawy o rehabilitacji
przewidują gradację niepełnosprawności poprzez określenie jej stopni: znacznego,
umiarkowanego i lekkiego. Kwalifikacja do jednego z trzech stopni niepełnosprawności
następuje po spełnieniu kryteriów ustawowych.
-- 1 of 8 --
tel. 222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
Artykuł 4 ust. 1 ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób
niepełnosprawnych stanowi, iż do znacznego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę
z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie
w warunkach pracy chronionej i wymagającą, w celu pełnienia ról społecznych, stałej lub
długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej
egzystencji. Warunkiem koniecznym dokonania kwalifikacji do znacznego stopnia
niepełnosprawności jest stwierdzenie niezdolności do samodzielnej egzystencji,
zdefiniowanej przez ustawodawcę w art. 4 ust. 4 ustawy o rehabilitacji zawodowej
i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych jako naruszenie sprawności
organizmu w stopniu uniemożliwiającym zaspokojenie bez pomocy innych osób
podstawowych potrzeb życiowych, za które uważa się przede wszystkim samoobsługę,
poruszanie się i komunikację. Zakres stałej opieki i pomocy dla celów orzekania
o niepełnosprawności wyznacza § 29 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia w sprawie orzekania
o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności wskazując, iż konieczność sprawowania
opieki oznacza całkowitą zależność osoby od otoczenia, polegającą na pielęgnacji w zakresie
higieny osobistej i karmienia lub w wykonywaniu czynności Jedynie stan oznaczający
całkowitą zależność osoby orzekanej od otoczenia pozwala zakwalifikować ją do znacznego
stopnia niepełnosprawności. Zastosowanie przedstawionych kryteriów jest obligatoryjne
w każdej rozpatrywanej sprawie.
Trzeba podkreślić, że orzekanie o niepełnosprawności ma charakter kompleksowy -
orzecznictwo uwzględnia zarówno fizyczne, psychiczne jak i społeczne aspekty
funkcjonowania człowieka. Występowanie ograniczeń dotyczących tylko jednego z tych
obszarów, np. naruszenie sprawności organizmu (potocznie utożsamiane
z chorobą/dysfunkcją), nie musi oznaczać, że mamy do czynienia z niepełnosprawnością,
a intensywność tego ograniczenia nie wpływa bezpośrednio na ustaloną niepełnosprawność,
jeżeli jego wystąpienie nie powoduje istotnych utrudnień w sferze codziennej aktywności.
Orzekanie o niepełnosprawności polega zatem bardziej na ocenie ograniczeń społecznego
funkcjonowania danej osoby, spowodowanych naruszeniem sprawności organizmu, niż na
ocenie jej stanu zdrowia.
Zgodnie z § 3 ust. 4-6 rozporządzenia naruszenie sprawności organizmu uważa się za:
trwałe (stałe), jeżeli według wiedzy medycznej stan zdrowia nie rokuje poprawy;
okresowe, jeżeli według wiedzy medycznej może nastąpić poprawa stanu zdrowia.
W przypadku osoby dorosłej stopień niepełnosprawności orzeka się na czas określony lub na
stałe, natomiast w przypadku dziecka niepełnosprawność może zostać orzeczona wyłącznie
na czas określony, jednak na okres nie dłuższy niż do ukończenia przez nie 16 roku życia.
Przesłanki służące ustaleniu okresu, na jaki wydawane jest orzeczenie determinowane są
w pierwszej kolejności kryterium medycznym, przy czym określenie okresu na jaki
wydawane jest orzeczenie ustalające niepełnosprawność musi uwzględniać również fakt
wpływu naruszenia sprawności organizmu na zakres ograniczeń funkcjonalnych. Przesłankę
do podjęcia rozstrzygnięcia w tym zakresie stanowi ocena rokownicza ustalona
z prawdopodobieństwa wystąpienia zmiany w stanie zdrowia i ograniczeniach
funkcjonalnych orzekanej osoby, ustalonych na dzień wydania orzeczenia. Jeśli stan zdrowia
oraz ograniczenia funkcjonowania będące skutkiem naruszonej sprawności organizmu mogą
w następstwie m.in. leczenia i rehabilitacji ulec poprawie, orzeczenie o niepełnosprawności
wydaje się na czas określony. Treść powołanych przepisów wskazuje, że o charakterze
czasowym orzeczenia ustalającego niepełnosprawność decyduje rokowanie, zarówno co do
długoterminowej odpowiedzi na stosowane leczenie i rehabilitację, jak i postępu choroby
-- 2 of 8 --
tel. 222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
oraz ograniczeń funkcjonalnych z nią związanych. Z przywołanej normy prawnej należy
wywodzić, że ustawodawca przyznał organowi orzekającemu swobodę rozstrzygnięcia
w przedmiocie okresu, na jaki zostaje wydanie orzeczenie, obligując przy tym organ do
poprzedzenia go ustaleniami podjętymi na podstawie wiedzy medycznej w zakresie możliwej
poprawy stanu zdrowia oraz ograniczeń funkcjonalnych w codziennym funkcjonowaniu
danej osoby dorosłej lub dziecka. Po upływie okresu, na jaki wydane zostało orzeczenie, dana
osoba winna być poddana kolejnej ocenie orzeczniczej ustalającej, czy w jej stanie
funkcjonalnym nastąpiła poprawa, regres, czy też nie wystąpiły zmiany w stosunku do stanu
stanowiącego podstawę uprzednio wydanego orzeczenia. Należy podkreślić, że zespół do
spraw orzekania o niepełnosprawności, wydając kolejne orzeczenie dotyczące tej samej
osoby, nie jest związany treścią uprzednio wydanego dokumentu. Rozstrzygnięcie
podejmowane jest bowiem w oparciu o stan faktyczny i dowodowy na dzień wydania
orzeczenia o stopniu niepełnosprawności i odnosi się do aktualnego stanu prawnego.
W celu ujednolicenia zasad orzekania o niepełnosprawności - w tym ustalania okresu, na
jaki winno zostać wydane orzeczenie o niepełnosprawności - osób, u których rozpoznano
rzadką chorobę genetyczną o jednorodnym przebiegu, nie rokującą zgodnie z aktualną
wiedzą medyczną poprawy klinicznej ani funkcjonalnej, zespołom orzeczniczym przekazano
wytyczne odnośnie kwalifikowania do niepełnosprawności osób cierpiących na takie
schorzenia oraz dotyczące kwalifikowania do niepełnosprawności osób z zespołem Downa.
Zgodnie definicją niepełnosprawności zawartą w Konwencji ONZ o Prawach Osób
Niepełnosprawnych, przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych 13
grudnia 2006 r. i ratyfikowaną przez Polskę 6 września 2012 r., niepełnosprawność ma
charakter ewoluujący, interaktywny i powstaje w interakcji z czynnikami środowiskowymi.
Oznacza to, że nie sama choroba, a tym bardziej nie jej etiologia, decydują
o niepełnosprawności, ale to w jakich warunkach rodzinnych i środowiskowych osoba się
rozwija i jakie bariery w rozwoju napotyka. System orzeczniczy zgodny z konwencyjnym
paradygmatem niepełnosprawności powinien uwzględniać aspekt zmienności funkcjonalnej,
między innymi poprzez dokonywanie w określnych przedziałach czasowych oceny dziecka
celem ustalenia, czy nie potrzebuje ono innego rodzaju wsparcia, niż otrzymywane
dotychczas.
Wskazane wyżej akty prawne wyznaczają również wzorzec prawidłowego postępowania
zespołów do spraw orzekania o niepełnosprawności w sprawach o wydanie orzeczenia
o niepełnosprawności, w tym również osób, u których rozpoznano autyzm dziecięcy.
Odnośnie do zasad dokonywania kwalifikacji do osób niepełnosprawnych, wskazać należy,
że podstawowym przepisem definiującym niepełnosprawność osób w wieku do 16 roku życia
jest art. 4a ust. 1 ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób
niepełnosprawnych. Zgodnie z jego brzmieniem dziecko, które nie ukończyło 16 roku życia
zaliczane jest do osób niepełnosprawnych, jeżeli ma naruszoną sprawność fizyczną lub
psychiczną o przewidywanym okresie trwania powyżej 12 miesięcy z powodu wady
wrodzonej, powodującej konieczność zapewnienia mu całkowitej opieki lub pomocy
w zaspokajaniu podstawowych potrzeb życiowych w sposób przewyższający wsparcie
potrzebne osobie w danym wieku, wywołanej długotrwałą chorobą lub uszkodzeniem
organizmu. Przywołany przepis nie redukuje przesłanki niepełnosprawności u osoby do 16
roku życia do naruszenia sprawności psychicznej lub fizycznej, lecz wymaga także ustalenia
określonej przyczyny tego stanu a ponadto jego konkretnych skutków.
-- 3 of 8 --
tel. 222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
Kryteria oceny niepełnosprawności u osób do 16 roku życia i szczegółowe zasady
kwalifikowania ich do osób niepełnosprawnych określono w rozporządzeniu Ministra Pracy
i Polityki Społecznej z dnia 1 lutego 2002 r. w sprawie kryteriów oceny niepełnosprawności
u osób w wieku do 16 roku życia. Zgodnie z § 1 tego aktu oceny niepełnosprawności u osoby
w wieku do 16 roku życia dokonuje się na podstawie stwierdzenia:
przewidywanego okresu trwania upośledzenia stanu zdrowia z powodu stanów
chorobowych, o których mowa w § 2 rozporządzenia, przekraczającego 12 miesięcy,
niezdolności do zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych, takich jak:
samoobsługa, samodzielne poruszanie się, komunikowanie z otoczeniem, powodującej
konieczność zapewnienia stałej opieki lub pomocy, w sposób przewyższający zakres
opieki nad zdrowym dzieckiem w danym wieku, albo
znacznego zaburzenia funkcjonowania organizmu, wymagającego systematycznych
i częstych zabiegów leczniczych i rehabilitacyjnych w domu i poza domem.
W omawianym akcie określono dwa typy kryteriów, które alternatywnie mogą decydować o
uznaniu dziecka za niepełnosprawne. Wskazuje na to użycie spójnika „albo”. Oznacza to, że
zaliczenie do osób niepełnosprawnych dziecka w wieku do 16 roku życia może mieć miejsce
w dwóch sytuacjach:
gdy jest ono niezdolne do zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych w zakresie
samoobsługi, poruszania się, komunikacji z otoczeniem i rodzi konieczność zapewnienia
mu stałej (długotrwałej) opieki w związku ze znacznie ograniczoną możliwością
samodzielnej egzystencji;
gdy dziecko zachowuje zbliżoną do rówieśników zdolność do zaspokajania wskazanych
potrzeb życiowych, w związku jednak ze znacznym zaburzeniem funkcjonowania
organizmu wymaga stałego leczenia i rehabilitacji w domu i poza nim i w tym zakresie
zwiększonej pomocy rodziców.
Zastosowanie omawianych kryteriów oraz ich uwzględnienie w treści orzeczenia
o niepełnosprawności jest obligatoryjne i ma charakter indywidualny w każdej sprawie, zaś
stopień nasilenia objawów klinicznych występujących u dziecka decyduje w przedmiocie
rozstrzygnięcia o zawartym w orzeczeniu o niepełnosprawności wskazaniu dotyczącym
konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie
ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji i/lub stałego współudziału na co dzień
opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
§ 2 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 1 lutego 2002 r. w sprawie
oceny kryteriów niepełnosprawności u osób w wieku do 16 roku życia zawiera katalog
stanów chorobowych uzasadniających konieczność stałej opieki lub pomocy dziecku. Zalicza
się do nich całościowe zaburzenia rozwojowe, skutkujące silnym zaburzeniem interakcji
społecznych lub komunikacji werbalnej oraz nasilone stereotypie zachowań, zainteresowań
i aktywności. Ustawodawca wymaga, aby w celu zakwalifikowania osoby w wieku do 16 roku
życia do osób niepełnosprawnych poziom nieprawidłowości we wzajemnych interakcjach
społecznych lub komunikacji werbalnej był znaczny, przy jednoczesnym wystąpieniu
stereotypii zachowań, zainteresowań i aktywności o nasilonym charakterze. Cechy
kryterialne wyznaczające granice kwalifikacji do grupy osób niepełnosprawnych dzieci
z zaburzeniami ze spektrum całościowych zaburzeń rozwojowych w trakcie rozwoju dziecka
ulegają zmianie.
Rozstrzygnięcie o wskazaniu dotyczącym konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub
pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej
-- 4 of 8 --
tel. 222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
egzystencji winno zostać zawarte w orzeczeniu o niepełnosprawności dziecka z zaburzeniem
ze spektrum całościowych zaburzeń rozwojowych w przypadku, gdy skład orzekający
stwierdził występowanie:
ciężkich deficytów w zakresie komunikacji werbalnej (brak posługiwania się mową lub
posługiwanie się mową w bardzo ograniczonym stopniu, np. pojedynczymi słowami)
i niewerbalnych umiejętnościach komunikacji społecznej, powodujących znaczne
trudności w funkcjonowaniu;
bardzo ograniczonego inicjowania interakcji społecznych oraz minimalną zdolność do
odpowiedzi na starania innych osób, prowadzące do nawiązania interakcji (kontakt
z inną osobą jest nawiązywany bardzo rzadko, a jeżeli już, to w celu zaspokojenia potrzeb,
reagowanie wyłącznie na bardzo bezpośrednie komunikaty);
sztywnych wzorców zachowań, zainteresowań i aktywności, niezwykłą trudność
w radzeniu sobie ze zmianami lub inne ograniczone i/lub powtarzalne zachowania
znacząco wpływające na funkcjonowanie we wszystkich obszarach aktywności życiowej;
nasilonych trudności w zmianie zainteresowań i aktywności (wymuszanie zmiany
zainteresowań i aktywności często powoduje zachowania agresywne i autoagresywne).
Ponadto zarówno komunikacja werbalna oraz zachowania i aktywności w wyniku
stosowania technik terapeutycznych bardzo rzadko podlegają zmianie, a jeżeli już to
w bardzo ograniczonym stopniu i krótkotrwale.
Natomiast rozstrzygnięcie o konieczności stałego, codziennego współudziału opiekuna
dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji dotyczy osób, u których skład
orzekający stwierdził:
znaczące deficyty w zakresie komunikacji werbalnej i niewerbalnych umiejętnościach
komunikacji społecznej, powodujące znaczne trudności w funkcjonowaniu (np.
posługiwanie się prostymi zdaniami, a jeżeli dziecko mówi płynnie i opanuje bogate
słownictwo, mowa bardzo rzadko służy do dzielenia się z innymi własnymi
doświadczeniami, odczuciami, czy zainteresowaniami, a ponadto niezrozumiała dla
innych komunikacja niewerbalna);
ograniczone funkcjonowanie społeczne pomimo wsparcia rodziców/opiekunów,
nauczycieli lub asystentów osób z niepełnosprawnościami (interakcje z innymi ludźmi
ograniczają się do wąskiego obszaru zainteresowań),
ograniczoną zdolność do inicjowania społecznych interakcji oraz ograniczoną lub
nieprawidłową zdolność do odpowiedzi na starania innych osób, prowadzące do
nawiązania interakcji,
sztywność wzorców zachowań, zainteresowań i aktywności, trudności w radzeniu sobie
ze zmianami, lub inne ograniczone i/lub powtarzalne zachowania występujące
z zauważalną częstością i wpływające na funkcjonowanie w różnych sytuacjach
życiowych,
trudności w zmianie zainteresowań i aktywności (wymuszanie zmiany zainteresowań
i aktywności powoduje niepokój, lęk lub frustrację).
Ponadto komunikacja werbalna oraz zachowania i aktywności pod wpływem technik
terapeutycznych ulegają zmianie, ale nie we wszystkich obszarach i w różnym tempie.
Rozstrzygnięcie w przedmiocie wskazań o konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub
pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej
egzystencji oraz o konieczności wsparcia na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego
leczenia, rehabilitacji i edukacji ustalane jest przez skład orzekający zespołu do spraw
-- 5 of 8 --
tel. 222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
orzekania o niepełnosprawności na podstawie stwierdzonej ciężkości objawów u dziecka
z zaburzeniami ze spektrum całościowych zaburzeń rozwojowych oraz ustalonego poziomu
wymaganego wsparcia.
Z kolei rozstrzygnięcie dotyczące okresu, na jaki zostaje wydane orzeczenie w przypadku
dziecka do 16 roku życia uzależnione jest od spełnienia przesłanek z § 3 ust. 4 rozporządzenia
w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności. Zgodnie z treścią
przywołanego przepisu naruszenie sprawności organizmu uważa się za: trwałe (stałe), jeżeli
według wiedzy medycznej stan zdrowia nie rokuje poprawy (pkt 1) albo okresowe, jeśli
według wiedzy medycznej może nastąpić poprawa stanu zdrowia (pkt 2). Natomiast
niepełnosprawność dziecka orzeka się na czas określony, jednak na okres nie dłuższy niż do
ukończenia przez nie 16 roku życia (§ 3 ust. 6). O ile oczywistym jest, że wskazana
w przywołanym przepisie poprawa nie może dotyczyć wrodzonych nieprawidłowości
anatomicznych, to przy dokonywaniu kwalifikacji do osób niepełnosprawnych ocenie
poddawany jest stan kliniczny dziecka związany z całokształtem występujących u niego
dysfunkcji, w tym związanych z rozwojem zdolności społecznych i komunikowaniem się.
Dokonując kwalifikacji do osób niepełnosprawnych nie można bowiem pominąć aspektu
rozwojowego, jak i wpływu zintensyfikowanych oddziaływań rehabilitacyjnych, leczniczych,
korekcyjnych na funkcjonowanie dziecka, co niejednokrotnie przesądza o zasadności
wydawania w odniesieniu do dzieci orzeczeń na okres kilkuletni. Po upływie okresu, na jaki
zostało wydane orzeczenie o niepełnosprawności, dziecko zazwyczaj jest poddane kolejnej
ocenie orzeczniczej ustalającej, czy w jego stanie funkcjonalnym nastąpiła progresja, regres,
czy też nie wystąpiły zmiany w stosunku do stanu stanowiącego podstawę uprzednio
wydanego orzeczenia.
W kwestii specjalizacji lekarza oraz jego zapoznania się z dokumentacją medyczną
wyjaśniam, że postępowanie w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu
niepełnosprawności obejmuje – zgodnie z § 33 rozporządzenia – dokonanie przez lekarza
wyznaczonego przez przewodniczącego zespołu wstępnej weryfikacji złożonej
dokumentacji w zakresie jej kompletności oraz ewentualnej konieczności jej uzupełnienia
o badania potwierdzające rozpoznaną chorobę zasadniczą. Dokumentacja medyczna
dostarczona przez wnioskodawcę stanowi materiał dowodowy poddawany – zgodnie
z zasadą swobodnej oceny dowodów – weryfikacji przez lekarzy członków zespołu
orzekającego. Analiza dokumentacji odbywa się przed posiedzeniem składu orzekającego.
Znaczenie ma zawartość merytoryczna dokumentacji wskazująca na naruszenie sprawności
organizmu, nie zaś jej obszerność. Ponadto, przedstawienie wyczerpującej dokumentacji jest
istotne z punktu widzenia interesu osoby zainteresowanej. Skład orzekający jest
zobowiązany do zebrania materiału dowodowego dotyczącego skutków naruszonej
sprawności organizmu oraz braku możliwości lub występujących ograniczeń
w samodzielnym funkcjonowania w życiu codziennym i pełnieniu ról społecznych. Zadaniem
składu orzekającego jest dokonanie wnikliwej oceny stanu zdrowia oraz wskazanie zakresu
i rodzaju ograniczeń w codziennym funkcjonowaniu (co stanowi podstawę określenia
potrzeb danej osoby z niepełnosprawnościami i wyznaczenia konieczności podjęcia działań
o charakterze pomocowym, ułatwiającym pełne - w stosunku do możliwości
psychofizycznych – uczestnictwo osoby w życiu społecznym). Kwalifikacja do osób
niepełnosprawnych następuje zatem po przeprowadzeniu przez co najmniej dwuosobowy
skład orzekający postępowania orzeczniczego, obejmującego badanie lekarskie i ocenę
sporządzoną przez co najmniej jednego specjalistę (np. psychologa, pracownika socjalnego,
-- 6 of 8 --
tel. 222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
doradcę zawodowego czy też pedagoga), w tym po naradzie podczas której orzecznicy
przedstawiają swoje opinie i wnioski.
Zgodnie z § 19 ust. 2 rozporządzenia w sprawie orzekania o niepełnosprawności
i stopniu niepełnosprawności przewodniczącym składu orzekającego jest lekarz specjalista
lub lekarz posiadający specjalizację co najmniej I stopnia, w szczególności w następujących
dziedzinach medycyny: chorobach wewnętrznych, pediatrii, ortopedii i traumatologii
narządu ruchu, neurologii, psychiatrii, okulistyce i otolaryngologii, natomiast w myśl z § 33
pkt 2 rozporządzenia, określenia specjalności lekarza przewodniczącego składu
orzekającego, odpowiedniej do rozpoznanych schorzeń osoby zainteresowanej lub dziecka,
dokonuje lekarz wyznaczony przez przewodniczącego zespołu.
Pełnomocnik Rządu do Spraw Osób Niepełnosprawnych sprawuje na podstawie
art. 6c ust. 1 ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób
niepełnosprawnych nadzór nad orzekaniem o niepełnosprawności i o stopniu
niepełnosprawności. Nadzór ten, w myśl art. 6c ust. 2 pkt 1 i 2 przedmiotowej ustawy,
polega na kontroli orzeczeń co do ich zgodności z zebranymi dokumentami lub z przepisami
dotyczącymi orzekania o niepełnosprawności lub o stopniu niepełnosprawności oraz
kontroli prawidłowości i jednolitości stosowania przepisów, standardów i procedur
postępowania w sprawach dotyczących orzekania o niepełnosprawności i o stopniu
niepełnosprawności. Kontrole przeprowadzane przez Biuro Pełnomocnika Rządu do Spraw
Osób Niepełnosprawnych nie wykazują przypadków wydawania orzeczeń przez lekarzy bez
specjalizacji, ponieważ aby lekarz mógł wykonywać zadania członka powiatowego oraz
wojewódzkiego zespołu do spraw orzekania o niepełnosprawności musi łącznie:
posiadać prawo wykonywania zawodu lekarza oraz tytuł specjalisty lub specjalizację co
najmniej I stopnia w jednej z dziedzin mających zastosowanie w procesie
orzekania o niepełnosprawności lub stopniu niepełnosprawności (§ 21 ust. 1 pkt 3
rozporządzenia w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu
niepełnosprawności),
odbyć szkolenie zgodnie z programem opracowanym w oparciu o minima programowe
i złożyć z wynikiem pozytywnym test sprawdzający w zakresie objętym szkoleniem (§ 21
ust. 2 rozporządzenia w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu
niepełnosprawności).
Po odbyciu szkolenia i złożeniu z wynikiem pozytywnym testu sprawdzającego lekarz,
stosownie do § 23 ust. 1 wskazanego rozporządzenia, otrzymuje zaświadczenie
uprawniające do orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności, wydane
przez Pełnomocnika Rządu do Spraw Osób Niepełnosprawnych członkom wojewódzkiego
zespołu oraz przez wojewodę członkom powiatowego zespołu. Pamiętać przy tym należy, że
w procesie orzekania rola lekarza będącego członkiem zespołu do spraw orzekania
o niepełnosprawności jest inna niż rola lekarza leczącego pacjenta. Spoczywa też na nim
obowiązek weryfikacji zawartego w zaświadczeniu o stanie zdrowia rozpoznania
lekarskiego, ustalonych w nim rokowań co do zmiany tego stanu, występujących u osoby
orzekanej objawów oraz stopnia ich nasilenia, a także wpływu ich ograniczeń na codzienne
funkcjonowanie, nie zaś przyjęcie przedmiotowych informacji jako pewnik. W przeciwnym
razie brak byłoby zasadności wydawania orzeczeń o niepełnosprawności przez powołany do
tego celu organ administracji publicznej.
Odnośnie do obowiązującego systemu orzecznictwa należy wyjaśnić, iż w aktualnym stanie
prawnym niezdolność do pracy i niezdolność do samodzielnej egzystencji, o których orzekają
-- 7 of 8 --
tel. 222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
lekarze orzecznicy ZUS i komisje lekarskie ZUS i stopień niepełnosprawności orzekany przez
powiatowe i wojewódzkie zespoły do spraw orzekania o niepełnosprawności stanowią
kategorie uregulowane w odrębnych przepisach, służące odmiennym celom oraz
podlegające różnym zasadom orzekania. Orzeczenie ustalające stopień niepełnosprawności
stanowi podstawę do korzystania z uprawnień przewidzianych w omawianej ustawie oraz
przyznania różnych świadczeń socjalnych i ulg zagwarantowanych odrębnymi przepisami
(np. prawa do zasiłku pielęgnacyjnego, świadczeń z pomocy społecznej, ulg w podatku
dochodowym, zatrudnienia w warunkach chronionych itp.). Orzeczenie takie nie uprawnia
do renty z tytułu niezdolności do pracy, dodatku pielęgnacyjnego albo świadczenia
uzupełniającego dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji.
Niezależnie od powyższego informuję, że w III kwartale br. w Ministerstwie Rodziny, Pracy
i Polityki Społecznej planowane jest rozpoczęcie prac nad realizacją projektu opracowanego
w ramach FERS pn. „Przebudowa modelu orzekania o niepełnosprawności oraz form
wsparcia”. Projekt przewiduje przygotowanie nowych rozwiązań na rzecz osób
z niepełnosprawnościami. Jego celem jest opracowanie kompleksowego modelu orzekania
o niepełnosprawności, odpowiadającego na indywidualne potrzeby osób
z niepełnosprawnościami, oraz dopasowanego systemu świadczeń i innych form wsparcia.
W ramach projektu przeprowadzone zostaną przegląd i analiza funkcjonujących rozwiązań
systemowych, dotyczących systemu orzecznictwa o niepełnosprawności i stopniu
niepełnosprawności, w tym systemów rentowych i orzecznictwa dla celów edukacyjnych.
Projekt stanowi pierwszy z etapów tworzenia kompleksowego i zintegrowanego systemu
orzekania o niepełnosprawności.
Z wyrazami szacunku
z up. Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej
Łukasz Krasoń
Pełnomocnik Rządu ds. Osób Niepełnosprawnych
Sekretarz Stanu
/-kwalifikowany podpis elektroniczny-/
-- 8 of 8 --
info@mrips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
BM-II.059.1.227.2025
Warszawa, /elektroniczny znacznik czasu/
Pan
Szymon Hołownia
Marszałek Sejmu
Rzeczypospolitej Polskiej
Szanowny Panie Marszałku,
w odpowiedzi na interpelację nr 9605 Pani Posłanki Urszuli Ruseckiej wraz z grupą posłów,
w sprawie orzecznictwa dotyczącego niepełnosprawności, proszę przyjąć poniższe
wyjaśnienia.
W aktualnym stanie prawnym zasady orzekania o stopniu niepełnosprawności, kryteria
kwalifikowania do stopnia niepełnosprawności oraz organizację postepowania
orzeczniczego regulują przepisy ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej
i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 44, ze zm.),
rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 15 lipca 2003 r.
w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności (Dz. U. z 2021 r.
poz. 857, ze zm.) oraz rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 1 lutego
2002 r. w sprawie kryteriów oceny niepełnosprawności u osób w wieku do 16 roku życia
(Dz. U. Nr 17, poz. 162, ze. zm.).
Na wstępie, odnosząc się do kwestii czasu oczekiwania na wydanie orzeczenia
o niepełnosprawności albo stopniu niepełnosprawności, pragnę wskazać, iż ustawą z dnia 24
lipca 2024 r. o zmianie ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób
niepełnosprawnych (Dz.U. z 2024 r. poz. 1165, dalej jako „ustawa o rehabilitacji”), której
przepisy weszły w życie 3 sierpnia 2024 r., wprowadzono przepis art. 6bb, który stanowi, że
jeżeli wniosek o wydanie kolejnego orzeczenia o niepełnosprawności albo o stopniu
niepełnosprawności został złożony w okresie ważności orzeczenia ustalającego
niepełnosprawność albo orzeczenia ustalającego stopień niepełnosprawności, to takie
orzeczenie zachowuje ważność do dnia wydania kolejnego ostatecznego orzeczenia, nie
dłużej jednak niż do ostatniego dnia szóstego miesiąca następującego po dacie określającej
tę ważność. Po otrzymaniu wniosku przewodniczący powiatowego zespołu wydaje
niezwłocznie zaświadczenie potwierdzające złożenie wniosku oraz zaświadczenie
określające termin ważności dotychczasowego orzeczenia o niepełnosprawności albo o
stopniu niepełnosprawności. Każdorazowo organy, zgodnie z art. 36 § 1 ustawy z dnia 14
czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r. poz. 572),
informują wnioskodawców o każdym przypadku nierozpatrzenia wniosku w terminie,
podając przyczynę zwłoki i wskazując nowy termin załatwienia sprawy.
W rozumieniu przepisów ustawy o rehabilitacji niepełnosprawność oznacza trwałą lub
okresową niezdolność do wypełniania ról społecznych z powodu stałego lub długotrwałego
naruszenia sprawności organizmu, która w szczególności powoduje niezdolność do pracy.
W odniesieniu do osób, które ukończyły 16 rok życia przepisy ustawy o rehabilitacji
przewidują gradację niepełnosprawności poprzez określenie jej stopni: znacznego,
umiarkowanego i lekkiego. Kwalifikacja do jednego z trzech stopni niepełnosprawności
następuje po spełnieniu kryteriów ustawowych.
-- 1 of 8 --
tel. 222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
Artykuł 4 ust. 1 ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób
niepełnosprawnych stanowi, iż do znacznego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę
z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie
w warunkach pracy chronionej i wymagającą, w celu pełnienia ról społecznych, stałej lub
długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej
egzystencji. Warunkiem koniecznym dokonania kwalifikacji do znacznego stopnia
niepełnosprawności jest stwierdzenie niezdolności do samodzielnej egzystencji,
zdefiniowanej przez ustawodawcę w art. 4 ust. 4 ustawy o rehabilitacji zawodowej
i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych jako naruszenie sprawności
organizmu w stopniu uniemożliwiającym zaspokojenie bez pomocy innych osób
podstawowych potrzeb życiowych, za które uważa się przede wszystkim samoobsługę,
poruszanie się i komunikację. Zakres stałej opieki i pomocy dla celów orzekania
o niepełnosprawności wyznacza § 29 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia w sprawie orzekania
o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności wskazując, iż konieczność sprawowania
opieki oznacza całkowitą zależność osoby od otoczenia, polegającą na pielęgnacji w zakresie
higieny osobistej i karmienia lub w wykonywaniu czynności Jedynie stan oznaczający
całkowitą zależność osoby orzekanej od otoczenia pozwala zakwalifikować ją do znacznego
stopnia niepełnosprawności. Zastosowanie przedstawionych kryteriów jest obligatoryjne
w każdej rozpatrywanej sprawie.
Trzeba podkreślić, że orzekanie o niepełnosprawności ma charakter kompleksowy -
orzecznictwo uwzględnia zarówno fizyczne, psychiczne jak i społeczne aspekty
funkcjonowania człowieka. Występowanie ograniczeń dotyczących tylko jednego z tych
obszarów, np. naruszenie sprawności organizmu (potocznie utożsamiane
z chorobą/dysfunkcją), nie musi oznaczać, że mamy do czynienia z niepełnosprawnością,
a intensywność tego ograniczenia nie wpływa bezpośrednio na ustaloną niepełnosprawność,
jeżeli jego wystąpienie nie powoduje istotnych utrudnień w sferze codziennej aktywności.
Orzekanie o niepełnosprawności polega zatem bardziej na ocenie ograniczeń społecznego
funkcjonowania danej osoby, spowodowanych naruszeniem sprawności organizmu, niż na
ocenie jej stanu zdrowia.
Zgodnie z § 3 ust. 4-6 rozporządzenia naruszenie sprawności organizmu uważa się za:
trwałe (stałe), jeżeli według wiedzy medycznej stan zdrowia nie rokuje poprawy;
okresowe, jeżeli według wiedzy medycznej może nastąpić poprawa stanu zdrowia.
W przypadku osoby dorosłej stopień niepełnosprawności orzeka się na czas określony lub na
stałe, natomiast w przypadku dziecka niepełnosprawność może zostać orzeczona wyłącznie
na czas określony, jednak na okres nie dłuższy niż do ukończenia przez nie 16 roku życia.
Przesłanki służące ustaleniu okresu, na jaki wydawane jest orzeczenie determinowane są
w pierwszej kolejności kryterium medycznym, przy czym określenie okresu na jaki
wydawane jest orzeczenie ustalające niepełnosprawność musi uwzględniać również fakt
wpływu naruszenia sprawności organizmu na zakres ograniczeń funkcjonalnych. Przesłankę
do podjęcia rozstrzygnięcia w tym zakresie stanowi ocena rokownicza ustalona
z prawdopodobieństwa wystąpienia zmiany w stanie zdrowia i ograniczeniach
funkcjonalnych orzekanej osoby, ustalonych na dzień wydania orzeczenia. Jeśli stan zdrowia
oraz ograniczenia funkcjonowania będące skutkiem naruszonej sprawności organizmu mogą
w następstwie m.in. leczenia i rehabilitacji ulec poprawie, orzeczenie o niepełnosprawności
wydaje się na czas określony. Treść powołanych przepisów wskazuje, że o charakterze
czasowym orzeczenia ustalającego niepełnosprawność decyduje rokowanie, zarówno co do
długoterminowej odpowiedzi na stosowane leczenie i rehabilitację, jak i postępu choroby
-- 2 of 8 --
tel. 222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
oraz ograniczeń funkcjonalnych z nią związanych. Z przywołanej normy prawnej należy
wywodzić, że ustawodawca przyznał organowi orzekającemu swobodę rozstrzygnięcia
w przedmiocie okresu, na jaki zostaje wydanie orzeczenie, obligując przy tym organ do
poprzedzenia go ustaleniami podjętymi na podstawie wiedzy medycznej w zakresie możliwej
poprawy stanu zdrowia oraz ograniczeń funkcjonalnych w codziennym funkcjonowaniu
danej osoby dorosłej lub dziecka. Po upływie okresu, na jaki wydane zostało orzeczenie, dana
osoba winna być poddana kolejnej ocenie orzeczniczej ustalającej, czy w jej stanie
funkcjonalnym nastąpiła poprawa, regres, czy też nie wystąpiły zmiany w stosunku do stanu
stanowiącego podstawę uprzednio wydanego orzeczenia. Należy podkreślić, że zespół do
spraw orzekania o niepełnosprawności, wydając kolejne orzeczenie dotyczące tej samej
osoby, nie jest związany treścią uprzednio wydanego dokumentu. Rozstrzygnięcie
podejmowane jest bowiem w oparciu o stan faktyczny i dowodowy na dzień wydania
orzeczenia o stopniu niepełnosprawności i odnosi się do aktualnego stanu prawnego.
W celu ujednolicenia zasad orzekania o niepełnosprawności - w tym ustalania okresu, na
jaki winno zostać wydane orzeczenie o niepełnosprawności - osób, u których rozpoznano
rzadką chorobę genetyczną o jednorodnym przebiegu, nie rokującą zgodnie z aktualną
wiedzą medyczną poprawy klinicznej ani funkcjonalnej, zespołom orzeczniczym przekazano
wytyczne odnośnie kwalifikowania do niepełnosprawności osób cierpiących na takie
schorzenia oraz dotyczące kwalifikowania do niepełnosprawności osób z zespołem Downa.
Zgodnie definicją niepełnosprawności zawartą w Konwencji ONZ o Prawach Osób
Niepełnosprawnych, przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych 13
grudnia 2006 r. i ratyfikowaną przez Polskę 6 września 2012 r., niepełnosprawność ma
charakter ewoluujący, interaktywny i powstaje w interakcji z czynnikami środowiskowymi.
Oznacza to, że nie sama choroba, a tym bardziej nie jej etiologia, decydują
o niepełnosprawności, ale to w jakich warunkach rodzinnych i środowiskowych osoba się
rozwija i jakie bariery w rozwoju napotyka. System orzeczniczy zgodny z konwencyjnym
paradygmatem niepełnosprawności powinien uwzględniać aspekt zmienności funkcjonalnej,
między innymi poprzez dokonywanie w określnych przedziałach czasowych oceny dziecka
celem ustalenia, czy nie potrzebuje ono innego rodzaju wsparcia, niż otrzymywane
dotychczas.
Wskazane wyżej akty prawne wyznaczają również wzorzec prawidłowego postępowania
zespołów do spraw orzekania o niepełnosprawności w sprawach o wydanie orzeczenia
o niepełnosprawności, w tym również osób, u których rozpoznano autyzm dziecięcy.
Odnośnie do zasad dokonywania kwalifikacji do osób niepełnosprawnych, wskazać należy,
że podstawowym przepisem definiującym niepełnosprawność osób w wieku do 16 roku życia
jest art. 4a ust. 1 ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób
niepełnosprawnych. Zgodnie z jego brzmieniem dziecko, które nie ukończyło 16 roku życia
zaliczane jest do osób niepełnosprawnych, jeżeli ma naruszoną sprawność fizyczną lub
psychiczną o przewidywanym okresie trwania powyżej 12 miesięcy z powodu wady
wrodzonej, powodującej konieczność zapewnienia mu całkowitej opieki lub pomocy
w zaspokajaniu podstawowych potrzeb życiowych w sposób przewyższający wsparcie
potrzebne osobie w danym wieku, wywołanej długotrwałą chorobą lub uszkodzeniem
organizmu. Przywołany przepis nie redukuje przesłanki niepełnosprawności u osoby do 16
roku życia do naruszenia sprawności psychicznej lub fizycznej, lecz wymaga także ustalenia
określonej przyczyny tego stanu a ponadto jego konkretnych skutków.
-- 3 of 8 --
tel. 222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
Kryteria oceny niepełnosprawności u osób do 16 roku życia i szczegółowe zasady
kwalifikowania ich do osób niepełnosprawnych określono w rozporządzeniu Ministra Pracy
i Polityki Społecznej z dnia 1 lutego 2002 r. w sprawie kryteriów oceny niepełnosprawności
u osób w wieku do 16 roku życia. Zgodnie z § 1 tego aktu oceny niepełnosprawności u osoby
w wieku do 16 roku życia dokonuje się na podstawie stwierdzenia:
przewidywanego okresu trwania upośledzenia stanu zdrowia z powodu stanów
chorobowych, o których mowa w § 2 rozporządzenia, przekraczającego 12 miesięcy,
niezdolności do zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych, takich jak:
samoobsługa, samodzielne poruszanie się, komunikowanie z otoczeniem, powodującej
konieczność zapewnienia stałej opieki lub pomocy, w sposób przewyższający zakres
opieki nad zdrowym dzieckiem w danym wieku, albo
znacznego zaburzenia funkcjonowania organizmu, wymagającego systematycznych
i częstych zabiegów leczniczych i rehabilitacyjnych w domu i poza domem.
W omawianym akcie określono dwa typy kryteriów, które alternatywnie mogą decydować o
uznaniu dziecka za niepełnosprawne. Wskazuje na to użycie spójnika „albo”. Oznacza to, że
zaliczenie do osób niepełnosprawnych dziecka w wieku do 16 roku życia może mieć miejsce
w dwóch sytuacjach:
gdy jest ono niezdolne do zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych w zakresie
samoobsługi, poruszania się, komunikacji z otoczeniem i rodzi konieczność zapewnienia
mu stałej (długotrwałej) opieki w związku ze znacznie ograniczoną możliwością
samodzielnej egzystencji;
gdy dziecko zachowuje zbliżoną do rówieśników zdolność do zaspokajania wskazanych
potrzeb życiowych, w związku jednak ze znacznym zaburzeniem funkcjonowania
organizmu wymaga stałego leczenia i rehabilitacji w domu i poza nim i w tym zakresie
zwiększonej pomocy rodziców.
Zastosowanie omawianych kryteriów oraz ich uwzględnienie w treści orzeczenia
o niepełnosprawności jest obligatoryjne i ma charakter indywidualny w każdej sprawie, zaś
stopień nasilenia objawów klinicznych występujących u dziecka decyduje w przedmiocie
rozstrzygnięcia o zawartym w orzeczeniu o niepełnosprawności wskazaniu dotyczącym
konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie
ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji i/lub stałego współudziału na co dzień
opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.
§ 2 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 1 lutego 2002 r. w sprawie
oceny kryteriów niepełnosprawności u osób w wieku do 16 roku życia zawiera katalog
stanów chorobowych uzasadniających konieczność stałej opieki lub pomocy dziecku. Zalicza
się do nich całościowe zaburzenia rozwojowe, skutkujące silnym zaburzeniem interakcji
społecznych lub komunikacji werbalnej oraz nasilone stereotypie zachowań, zainteresowań
i aktywności. Ustawodawca wymaga, aby w celu zakwalifikowania osoby w wieku do 16 roku
życia do osób niepełnosprawnych poziom nieprawidłowości we wzajemnych interakcjach
społecznych lub komunikacji werbalnej był znaczny, przy jednoczesnym wystąpieniu
stereotypii zachowań, zainteresowań i aktywności o nasilonym charakterze. Cechy
kryterialne wyznaczające granice kwalifikacji do grupy osób niepełnosprawnych dzieci
z zaburzeniami ze spektrum całościowych zaburzeń rozwojowych w trakcie rozwoju dziecka
ulegają zmianie.
Rozstrzygnięcie o wskazaniu dotyczącym konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub
pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej
-- 4 of 8 --
tel. 222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
egzystencji winno zostać zawarte w orzeczeniu o niepełnosprawności dziecka z zaburzeniem
ze spektrum całościowych zaburzeń rozwojowych w przypadku, gdy skład orzekający
stwierdził występowanie:
ciężkich deficytów w zakresie komunikacji werbalnej (brak posługiwania się mową lub
posługiwanie się mową w bardzo ograniczonym stopniu, np. pojedynczymi słowami)
i niewerbalnych umiejętnościach komunikacji społecznej, powodujących znaczne
trudności w funkcjonowaniu;
bardzo ograniczonego inicjowania interakcji społecznych oraz minimalną zdolność do
odpowiedzi na starania innych osób, prowadzące do nawiązania interakcji (kontakt
z inną osobą jest nawiązywany bardzo rzadko, a jeżeli już, to w celu zaspokojenia potrzeb,
reagowanie wyłącznie na bardzo bezpośrednie komunikaty);
sztywnych wzorców zachowań, zainteresowań i aktywności, niezwykłą trudność
w radzeniu sobie ze zmianami lub inne ograniczone i/lub powtarzalne zachowania
znacząco wpływające na funkcjonowanie we wszystkich obszarach aktywności życiowej;
nasilonych trudności w zmianie zainteresowań i aktywności (wymuszanie zmiany
zainteresowań i aktywności często powoduje zachowania agresywne i autoagresywne).
Ponadto zarówno komunikacja werbalna oraz zachowania i aktywności w wyniku
stosowania technik terapeutycznych bardzo rzadko podlegają zmianie, a jeżeli już to
w bardzo ograniczonym stopniu i krótkotrwale.
Natomiast rozstrzygnięcie o konieczności stałego, codziennego współudziału opiekuna
dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji dotyczy osób, u których skład
orzekający stwierdził:
znaczące deficyty w zakresie komunikacji werbalnej i niewerbalnych umiejętnościach
komunikacji społecznej, powodujące znaczne trudności w funkcjonowaniu (np.
posługiwanie się prostymi zdaniami, a jeżeli dziecko mówi płynnie i opanuje bogate
słownictwo, mowa bardzo rzadko służy do dzielenia się z innymi własnymi
doświadczeniami, odczuciami, czy zainteresowaniami, a ponadto niezrozumiała dla
innych komunikacja niewerbalna);
ograniczone funkcjonowanie społeczne pomimo wsparcia rodziców/opiekunów,
nauczycieli lub asystentów osób z niepełnosprawnościami (interakcje z innymi ludźmi
ograniczają się do wąskiego obszaru zainteresowań),
ograniczoną zdolność do inicjowania społecznych interakcji oraz ograniczoną lub
nieprawidłową zdolność do odpowiedzi na starania innych osób, prowadzące do
nawiązania interakcji,
sztywność wzorców zachowań, zainteresowań i aktywności, trudności w radzeniu sobie
ze zmianami, lub inne ograniczone i/lub powtarzalne zachowania występujące
z zauważalną częstością i wpływające na funkcjonowanie w różnych sytuacjach
życiowych,
trudności w zmianie zainteresowań i aktywności (wymuszanie zmiany zainteresowań
i aktywności powoduje niepokój, lęk lub frustrację).
Ponadto komunikacja werbalna oraz zachowania i aktywności pod wpływem technik
terapeutycznych ulegają zmianie, ale nie we wszystkich obszarach i w różnym tempie.
Rozstrzygnięcie w przedmiocie wskazań o konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub
pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej
egzystencji oraz o konieczności wsparcia na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego
leczenia, rehabilitacji i edukacji ustalane jest przez skład orzekający zespołu do spraw
-- 5 of 8 --
tel. 222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
orzekania o niepełnosprawności na podstawie stwierdzonej ciężkości objawów u dziecka
z zaburzeniami ze spektrum całościowych zaburzeń rozwojowych oraz ustalonego poziomu
wymaganego wsparcia.
Z kolei rozstrzygnięcie dotyczące okresu, na jaki zostaje wydane orzeczenie w przypadku
dziecka do 16 roku życia uzależnione jest od spełnienia przesłanek z § 3 ust. 4 rozporządzenia
w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności. Zgodnie z treścią
przywołanego przepisu naruszenie sprawności organizmu uważa się za: trwałe (stałe), jeżeli
według wiedzy medycznej stan zdrowia nie rokuje poprawy (pkt 1) albo okresowe, jeśli
według wiedzy medycznej może nastąpić poprawa stanu zdrowia (pkt 2). Natomiast
niepełnosprawność dziecka orzeka się na czas określony, jednak na okres nie dłuższy niż do
ukończenia przez nie 16 roku życia (§ 3 ust. 6). O ile oczywistym jest, że wskazana
w przywołanym przepisie poprawa nie może dotyczyć wrodzonych nieprawidłowości
anatomicznych, to przy dokonywaniu kwalifikacji do osób niepełnosprawnych ocenie
poddawany jest stan kliniczny dziecka związany z całokształtem występujących u niego
dysfunkcji, w tym związanych z rozwojem zdolności społecznych i komunikowaniem się.
Dokonując kwalifikacji do osób niepełnosprawnych nie można bowiem pominąć aspektu
rozwojowego, jak i wpływu zintensyfikowanych oddziaływań rehabilitacyjnych, leczniczych,
korekcyjnych na funkcjonowanie dziecka, co niejednokrotnie przesądza o zasadności
wydawania w odniesieniu do dzieci orzeczeń na okres kilkuletni. Po upływie okresu, na jaki
zostało wydane orzeczenie o niepełnosprawności, dziecko zazwyczaj jest poddane kolejnej
ocenie orzeczniczej ustalającej, czy w jego stanie funkcjonalnym nastąpiła progresja, regres,
czy też nie wystąpiły zmiany w stosunku do stanu stanowiącego podstawę uprzednio
wydanego orzeczenia.
W kwestii specjalizacji lekarza oraz jego zapoznania się z dokumentacją medyczną
wyjaśniam, że postępowanie w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu
niepełnosprawności obejmuje – zgodnie z § 33 rozporządzenia – dokonanie przez lekarza
wyznaczonego przez przewodniczącego zespołu wstępnej weryfikacji złożonej
dokumentacji w zakresie jej kompletności oraz ewentualnej konieczności jej uzupełnienia
o badania potwierdzające rozpoznaną chorobę zasadniczą. Dokumentacja medyczna
dostarczona przez wnioskodawcę stanowi materiał dowodowy poddawany – zgodnie
z zasadą swobodnej oceny dowodów – weryfikacji przez lekarzy członków zespołu
orzekającego. Analiza dokumentacji odbywa się przed posiedzeniem składu orzekającego.
Znaczenie ma zawartość merytoryczna dokumentacji wskazująca na naruszenie sprawności
organizmu, nie zaś jej obszerność. Ponadto, przedstawienie wyczerpującej dokumentacji jest
istotne z punktu widzenia interesu osoby zainteresowanej. Skład orzekający jest
zobowiązany do zebrania materiału dowodowego dotyczącego skutków naruszonej
sprawności organizmu oraz braku możliwości lub występujących ograniczeń
w samodzielnym funkcjonowania w życiu codziennym i pełnieniu ról społecznych. Zadaniem
składu orzekającego jest dokonanie wnikliwej oceny stanu zdrowia oraz wskazanie zakresu
i rodzaju ograniczeń w codziennym funkcjonowaniu (co stanowi podstawę określenia
potrzeb danej osoby z niepełnosprawnościami i wyznaczenia konieczności podjęcia działań
o charakterze pomocowym, ułatwiającym pełne - w stosunku do możliwości
psychofizycznych – uczestnictwo osoby w życiu społecznym). Kwalifikacja do osób
niepełnosprawnych następuje zatem po przeprowadzeniu przez co najmniej dwuosobowy
skład orzekający postępowania orzeczniczego, obejmującego badanie lekarskie i ocenę
sporządzoną przez co najmniej jednego specjalistę (np. psychologa, pracownika socjalnego,
-- 6 of 8 --
tel. 222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
doradcę zawodowego czy też pedagoga), w tym po naradzie podczas której orzecznicy
przedstawiają swoje opinie i wnioski.
Zgodnie z § 19 ust. 2 rozporządzenia w sprawie orzekania o niepełnosprawności
i stopniu niepełnosprawności przewodniczącym składu orzekającego jest lekarz specjalista
lub lekarz posiadający specjalizację co najmniej I stopnia, w szczególności w następujących
dziedzinach medycyny: chorobach wewnętrznych, pediatrii, ortopedii i traumatologii
narządu ruchu, neurologii, psychiatrii, okulistyce i otolaryngologii, natomiast w myśl z § 33
pkt 2 rozporządzenia, określenia specjalności lekarza przewodniczącego składu
orzekającego, odpowiedniej do rozpoznanych schorzeń osoby zainteresowanej lub dziecka,
dokonuje lekarz wyznaczony przez przewodniczącego zespołu.
Pełnomocnik Rządu do Spraw Osób Niepełnosprawnych sprawuje na podstawie
art. 6c ust. 1 ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób
niepełnosprawnych nadzór nad orzekaniem o niepełnosprawności i o stopniu
niepełnosprawności. Nadzór ten, w myśl art. 6c ust. 2 pkt 1 i 2 przedmiotowej ustawy,
polega na kontroli orzeczeń co do ich zgodności z zebranymi dokumentami lub z przepisami
dotyczącymi orzekania o niepełnosprawności lub o stopniu niepełnosprawności oraz
kontroli prawidłowości i jednolitości stosowania przepisów, standardów i procedur
postępowania w sprawach dotyczących orzekania o niepełnosprawności i o stopniu
niepełnosprawności. Kontrole przeprowadzane przez Biuro Pełnomocnika Rządu do Spraw
Osób Niepełnosprawnych nie wykazują przypadków wydawania orzeczeń przez lekarzy bez
specjalizacji, ponieważ aby lekarz mógł wykonywać zadania członka powiatowego oraz
wojewódzkiego zespołu do spraw orzekania o niepełnosprawności musi łącznie:
posiadać prawo wykonywania zawodu lekarza oraz tytuł specjalisty lub specjalizację co
najmniej I stopnia w jednej z dziedzin mających zastosowanie w procesie
orzekania o niepełnosprawności lub stopniu niepełnosprawności (§ 21 ust. 1 pkt 3
rozporządzenia w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu
niepełnosprawności),
odbyć szkolenie zgodnie z programem opracowanym w oparciu o minima programowe
i złożyć z wynikiem pozytywnym test sprawdzający w zakresie objętym szkoleniem (§ 21
ust. 2 rozporządzenia w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu
niepełnosprawności).
Po odbyciu szkolenia i złożeniu z wynikiem pozytywnym testu sprawdzającego lekarz,
stosownie do § 23 ust. 1 wskazanego rozporządzenia, otrzymuje zaświadczenie
uprawniające do orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności, wydane
przez Pełnomocnika Rządu do Spraw Osób Niepełnosprawnych członkom wojewódzkiego
zespołu oraz przez wojewodę członkom powiatowego zespołu. Pamiętać przy tym należy, że
w procesie orzekania rola lekarza będącego członkiem zespołu do spraw orzekania
o niepełnosprawności jest inna niż rola lekarza leczącego pacjenta. Spoczywa też na nim
obowiązek weryfikacji zawartego w zaświadczeniu o stanie zdrowia rozpoznania
lekarskiego, ustalonych w nim rokowań co do zmiany tego stanu, występujących u osoby
orzekanej objawów oraz stopnia ich nasilenia, a także wpływu ich ograniczeń na codzienne
funkcjonowanie, nie zaś przyjęcie przedmiotowych informacji jako pewnik. W przeciwnym
razie brak byłoby zasadności wydawania orzeczeń o niepełnosprawności przez powołany do
tego celu organ administracji publicznej.
Odnośnie do obowiązującego systemu orzecznictwa należy wyjaśnić, iż w aktualnym stanie
prawnym niezdolność do pracy i niezdolność do samodzielnej egzystencji, o których orzekają
-- 7 of 8 --
tel. 222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
lekarze orzecznicy ZUS i komisje lekarskie ZUS i stopień niepełnosprawności orzekany przez
powiatowe i wojewódzkie zespoły do spraw orzekania o niepełnosprawności stanowią
kategorie uregulowane w odrębnych przepisach, służące odmiennym celom oraz
podlegające różnym zasadom orzekania. Orzeczenie ustalające stopień niepełnosprawności
stanowi podstawę do korzystania z uprawnień przewidzianych w omawianej ustawie oraz
przyznania różnych świadczeń socjalnych i ulg zagwarantowanych odrębnymi przepisami
(np. prawa do zasiłku pielęgnacyjnego, świadczeń z pomocy społecznej, ulg w podatku
dochodowym, zatrudnienia w warunkach chronionych itp.). Orzeczenie takie nie uprawnia
do renty z tytułu niezdolności do pracy, dodatku pielęgnacyjnego albo świadczenia
uzupełniającego dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji.
Niezależnie od powyższego informuję, że w III kwartale br. w Ministerstwie Rodziny, Pracy
i Polityki Społecznej planowane jest rozpoczęcie prac nad realizacją projektu opracowanego
w ramach FERS pn. „Przebudowa modelu orzekania o niepełnosprawności oraz form
wsparcia”. Projekt przewiduje przygotowanie nowych rozwiązań na rzecz osób
z niepełnosprawnościami. Jego celem jest opracowanie kompleksowego modelu orzekania
o niepełnosprawności, odpowiadającego na indywidualne potrzeby osób
z niepełnosprawnościami, oraz dopasowanego systemu świadczeń i innych form wsparcia.
W ramach projektu przeprowadzone zostaną przegląd i analiza funkcjonujących rozwiązań
systemowych, dotyczących systemu orzecznictwa o niepełnosprawności i stopniu
niepełnosprawności, w tym systemów rentowych i orzecznictwa dla celów edukacyjnych.
Projekt stanowi pierwszy z etapów tworzenia kompleksowego i zintegrowanego systemu
orzekania o niepełnosprawności.
Z wyrazami szacunku
z up. Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej
Łukasz Krasoń
Pełnomocnik Rządu ds. Osób Niepełnosprawnych
Sekretarz Stanu
/-kwalifikowany podpis elektroniczny-/
-- 8 of 8 --