Interpelacja w sprawie wykrycia ognisk wysoce zjadliwej grypy ptaków (HPAI) nr 80-81 w 2025 r.
Treść wystąpienia poselskiego
Interpelacja nr 9509
do ministra klimatu i środowiska, ministra rolnictwa i rozwoju wsi
w sprawie wykrycia ognisk wysoce zjadliwej grypy ptaków (HPAI) nr 80-81 w 2025 r.
Zgłaszający: Rafał Romanowski, Krzysztof Ciecióra
Data wpływu: 23-04-2025
W związku z wykryciem ognisk wysoce zjadliwej grypy ptaków (HPAI) nr 80-81 w 2025 r., a także aktualną sytuacją epidemiologiczną, ekonomiczną i legislacyjną w zakresie ochrony środowiska, zwracam się z następującymi pytaniami:
1. Jakie działania prewencyjne i zaradcze zostały podjęte w związku z wykryciem ognisk HPAI nr 80 i 81 w 2025 r.?
2. Czy w związku z występowaniem kolejnych ognisk choroby planowane są zmiany w „Krajowym programie mającym na celu wykrycie zakażeń wirusami wywołującymi grypę ptaków”?
3. Jakie wsparcie finansowe i organizacyjne przewiduje ministerstwo dla gospodarstw rolnych, które ucierpiały w wyniku wystąpienia HPAI?
4. Czy rozważane są rekompensaty dla hodowców drobiu, którzy ponieśli straty w wyniku przymusowego uboju lub zakazu przemieszczania drobiu?
5. Czy ministerstwo planuje wprowadzenie dodatkowych mechanizmów ochrony gospodarstw rodzinnych przed skutkami nierównej konkurencji, jaka może wyniknąć z planowanego wejścia w życie umowy handlowej UE–Mercosur, w kontekście importu tańszego drobiu z krajów spoza UE?
6. W jaki sposób Ministerstwo Klimatu i Środowiska planuje zapewnić skuteczność nadzoru epizootycznego nad HPAI u dzikiego ptactwa w kontekście planowanego ograniczenia polowań na wybrane gatunki ptaków łownych (zgodnie z projektem rozporządzenia nr 1235)?
7. Czy w ocenie ministerstwa ograniczenie możliwości pozyskiwania wybranych gatunków dzikich ptaków może zmniejszyć skuteczność wczesnego wykrywania wirusa HPAI w populacjach dzikich ptaków?
8. Jakie alternatywne metody monitorowania i kontroli rozprzestrzeniania się HPAI przewiduje projektowane rozporządzenie w sytuacji wyłączenia z odstrzału określonych gatunków ptactwa?
9. Czy projekt rozporządzenia z dnia 15 stycznia 2025 r. był konsultowany z głównym lekarzem weterynarii oraz przedstawicielami środowisk hodowlanych?
10. Czy w świetle rosnącej presji ekonomicznej na polskich hodowców drobiu ministerstwo przewiduje możliwość rewizji projektu rozporządzenia, w celu pogodzenia ochrony środowiska z potrzebą skutecznej kontroli chorób zakaźnych i wsparcia krajowej produkcji rolnej?
Podsekretarz stanu Mikołaj Dorożała
Odpowiedź wysoce rzeczowa – zawiera liczne dane twarde, kwoty, daty lub bezpośrednie odniesienie do zadanych pytań.
- Zawiera 2 wskazania konkretnych kwot finansowych
- Wymienia precyzyjne daty lub terminy (21)
- Resort odnosi się punkt po punkcie do pytań posła
Pełna treść wyekstrahowana z załącznika PDF (odpowiedź urzędowa)
17087 znakówinfo@klimat.gov.pl Ministerstwo Klimatu i Środowiska
www.gov.pl/klimat
Działamy zgodnie z EMAS - zarządzając instytucją, dbamy o środowisko
DLŁ-WNO.050.29.2025.KK
3781069.15048158.12129925
Warszawa, 12-05-2025
Pan
Szymon Hołownia
Marszałek Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej
Szanowny Panie Marszałku,
w odpowiedzi na interpelację Posłów Rafała Romanowskiego i Krzysztofa Ciecióry
w sprawie wykrycia ognisk wysoce zjadliwej grypy ptaków (HPAI) nr 80-81 w 2025 r.,
K10INT9509, uprzejmie udzielam odpowiedzi na pytania będące we właściwości Ministra
Klimatu i Środowiska.
Ad. 6. W jaki sposób Ministerstwo Klimatu i Środowiska planuje zapewnić skuteczność nadzoru
epizootycznego nad HPAI u dzikiego ptactwa w kontekście planowanego ograniczenia polowań
na wybrane gatunki ptaków łownych (zgodnie z projektem rozporządzenia nr 1235)?
Po skreśleniu gatunków z listy ptaków łownych zostaną one przeniesione na listę zwierząt
objętych ochroną gatunkową i umieszczone w katalogu gatunków o statusie ochrony
częściowej lub ścisłej. W związku z tym monitoring ptasiej grypy będzie przeprowadzany na
podstawie zezwolenia udzielonego przez właściwą terytorialnie Regionalną Dyrekcję
Ochrony Środowiska lub Generalną Dyrekcję Ochrony Środowiska.
Ad. 7. Czy w ocenie Ministerstwa ograniczenie możliwości pozyskiwania wybranych gatunków
dzikich ptaków może zmniejszyć skuteczność wczesnego wykrywania wirusa HPAI w populacjach
dzikich ptaków?
Monitoring wirusa HPAI jest wspomagany jedynie przez ptaki pozyskane w wyniku
polowania. Należy przy tym zaznaczyć, że ptaki odstrzelone zwykle charakteryzują się dobrą
kondycją i nie wykazują objawów chorobowych. W związku z tym wykreślenie 7 gatunków
ptaków z listy zwierząt łownych nie wpłynie na skuteczność wykrywania przypadków
ptasiej grypy, tym bardziej że odstrzał do celów monitoringu będzie mógł odbywać się na
podstawie decyzji RDOŚ i GDOŚ.
Ad. 8. Jakie alternatywne metody monitorowania i kontroli rozprzestrzeniania się HPAI
przewiduje projektowane rozporządzenie w sytuacji wyłączenia z odstrzału określonych
gatunków ptactwa?
Alternatywnymi metodami monitorowania HPAI są badania martwych ptaków, pobieranie
próbek od żywych osobników (np. w trakcie badań naukowych, podczas odłowów
ornitologicznych lub od ptaków trafiających do ośrodków rehabilitacji), a także
-- 1 of 2 --
monitorowanie miejsc o dużej koncentracji dzikich ptaków. Ograniczenie polowań przyczyni
się do zmniejszenia presji na populacje dzikich ptaków oraz ochrony cennych przyrodniczo
ekosystemów, nie wpływając przy tym negatywnie na kontrolę wirusa HPAI.
Z wyrazami szacunku
Z up. Ministra
Mikołaj Dorożała
Podsekretarz Stanu
Ministerstwo Klimatu i Środowiska
/ – podpisany cyfrowo/
-- 2 of 2 --
Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi kancelaria@minrol.gov.pl
ul. Wspólna 30, 00-930 Warszawa www.gov.pl/rolnictwo
+48 22 250 01 18
Warszawa, 16 maja 2025 r.
Znak sprawy: DŻW.zch.058.17.2025
Pan
Szymon Hołownia
Marszałek Sejmu RP
Dotyczy: interpelacji nr 9509 w sprawie wykrycia ognisk wysoce zjadliwej grypy
ptaków (HPAI) nr 80-81 w 2025 r.
Szanowny Panie Marszałku,
w związku z interpelacją Posłów na Sejm Rzeczypospolitej Polskiej Pana Rafała
Romanowskiego i Pana Krzysztofa Ciecióry nr 9509 w sprawie wykrycia ognisk wysoce
zjadliwej grypy ptaków (HPAI) nr 80-81 w 2025 r. uprzejmie informuję, co następuje.
Ad. 1. Jakie działania prewencyjne i zaradcze zostały podjęte w związku z wykryciem
ognisk HPAI nr 80 i 81 w 2025 r.?
Inspekcja Weterynaryjna w przypadku każdego ogniska wysoce zjadliwej grypy ptaków
(HPAI) wdraża wszystkie środki związane z likwidacją choroby zgodnie z procedurami
wynikającymi z rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/429(1) oraz
rozporządzenia delegowanego Komisji (UE) 2020/687(2), w tym m.in. zabicie drobiu i
unieszkodliwienie zwłok drobiu w zakładzie utylizacyjnym, oczyszczanie i dezynfekcję,
dochodzenie epidemiologiczne oraz wyznaczenie obszaru zapowietrzonego i
zagrożonego wokół ogniska choroby.
W przypadku ogniska nr 81, które zostało wykryte w gospodarstwie zlokalizowanym w
m. Witobel, gm. Stęszew, powiat poznański, województwo wielkopolskie, Powiatowy
Lekarz Weterynarii w Poznaniu podjął decyzję o uśmiercaniu prewencyjnym w
promieniu 2 km od gospodarstwa, w którym stwierdzono HPAI. W 7 gospodarstwach
-- 1 of 7 --
uśmierceniu prewencyjnemu poddano 112 960 ptaków. Powyższe działanie zostało
wdrożone, aby przerwać łańcuch szerzenia się choroby w populacji zwierząt wrażliwych.
Ad. 2. Czy w związku z występowaniem kolejnych ognisk choroby planowane są
zmiany w „Krajowym programie mającym na celu wykrycie zakażeń wirusami
wywołującymi grypę ptaków”?
Aktualnie obowiązuje rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 19 marca
2025 r. w sprawie wprowadzenia „Krajowego programu mającego na celu nadzór nad
zwierzętami pod kątem grypy ptaków” na lata 2025–2027 (Dz. U. poz. 435). Program
wprowadzony tym aktem prawnym jest realizowany na podstawie systemu wczesnego
wykrywania zakażenia wirusami grypy ptaków u populacji drobiu utrzymywanego w
warunkach fermowych, u ptaków utrzymywanych w niewoli, u populacji dzikich ptaków
stale lub okresowo bytujących na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz u kotów
przebywających w schroniskach, a także nadzoru opartego na ryzyku występowania
grypy ptaków u tych zwierząt.
Cele nadzoru wskazane w tym programie są następujące:
1) wczesne wykrywanie HPAl u drobiu;
2) wczesne wykrywanie HPAI u dzikich ptaków, w ramach którego przewiduje się:
a. wczesne ostrzeganie o możliwym przeniesieniu HPAI na drób, w
szczególności jeżeli wirusy są przenoszone do Unii Europejskiej w wyniku
przemieszczeń migracyjnych dzikich ptaków,
b. ocenę ryzyka rozprzestrzeniania się wirusów po stwierdzeniu HPAI u
dzikich ptaków;
3) wykrywanie HPAI u gatunków drobiu, które zasadniczo nie wykazują typowych
objawów klinicznych;
4) wykrywanie krążących wirusów nisko zjadliwej grypy ptaków (LPAI), które mogą
rozprzestrzeniać się między stadami drobiu, w szczególności na obszarach o
wysokim zagęszczeniu zakładów drobiarskich, z uwagi na ich potencjał mutacji w
HPAI, aby:
a. zidentyfikować klastry zakażenia wirusami LPAI oraz
b. monitorować ryzyko rozprzestrzeniania się LPAI przez przemieszczający
się drób i przez przedmioty skażone w niektórych zagrożonych
systemach produkcji;
-- 2 of 7 --
5) wnoszenie wkładu w poszerzanie wiedzy na temat HPAI i LPAI stwarzających
potencjalne ryzyko zoonotyczne;
6) nadzór w odniesieniu do zwierząt utrzymywanych i dzikich należących do
gatunków niewymienionych w wykazie, jeżeli sytuacja epidemiologiczna
wskazuje, że gatunki te mogą stanowić zagrożenie dla zdrowia zwierząt i ludzi.
Program wprowadzony tym rozporządzeniem nie zawiera elementów bezpośrednio
związanych ze sposobem i trybem likwidacji tej choroby, które to wynikają co do zasady
z aktów unijnych, a w szczególności z rozporządzenia delegowanego Komisji (UE)
2020/689 (3), a realizuje cele, o których mowa powyżej. Stąd, nie ma aktualnie potrzeby
nowelizacji rozporządzenia wprowadzającego ww. program. O ile taka potrzeba
zaistnieje, zostanie ona zainicjowana przez Głównego Lekarza Weterynarii.
Ad. 3. Jakie wsparcie finansowe i organizacyjne przewiduje Ministerstwo dla
gospodarstw rolnych, które ucierpiały w wyniku wystąpienia HPAI? i
Ad. 4. Czy rozważane są rekompensaty dla hodowców drobiu, którzy ponieśli straty w
wyniku przymusowego uboju lub zakazu przemieszczania drobiu?
Zgodnie z art. 220 ust. 1 pkt a) rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr
1308/2013 z dnia 17 grudnia 2013 r. ustanawiającego wspólną organizację rynków
produktów rolnych (4), Komisja Europejska (KE) może przyjmować akty wykonawcze
przyjmujące nadzwyczajne środki wsparcia rynku dotkniętego trudnościami w celu
uwzględnienia ograniczeń dla handlu wewnątrz Unii i z państwami trzecimi, które to
ograniczenia mogą wynikać ze stosowania środków służących zwalczaniu i
rozprzestrzenianiu się chorób zwierząt.
13 lutego 2025 r. Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi przekazało Wniosek
Rzeczypospolitej Polskiej do Komisji Europejskiej w sprawie zastosowania
nadzwyczajnych środków wsparcia dla sektora drobiarskiego w Polsce. Wnioskowane
wsparcie obejmuje 31 kategorii rekompensat, w tym z tytułu przestojów w produkcji
czy obniżonych cen sprzedaży, na kwotę prawie 32 mln euro, w tym blisko 16 mln euro
z budżetu UE.
Po przyjęciu przez KE Wniosku i ustanowieniu nadzwyczajnych środków wsparcia w
drodze rozporządzenia wykonawczego Komisji, na podstawie prawodawstwa krajowego
-- 3 of 7 --
rekompensaty będą udzielane producentom żywca drobiowego i jaj, których
gospodarstwa znajdowały się strefach ochronnych, utworzonych w związku z
wystąpieniem ognisk wysoce zjadliwej grypy ptaków w okresie sierpień 2021 - sierpień
2023. Aktualnie trwają konsultacje z KE. Ponadto, trwają prace w zakresie rekompensat
za straty gospodarstw drobiarskich, wynikające z ognisk potwierdzonych od 8
października 2023 r. do 22 sierpnia 2024 r.
Ze względu na występowanie kolejnych ognisk tej choroby, nie jest aktualnie możliwe
wnioskowanie o udzielenie nadzwyczajnych środków wsparcia za obecny okres.
Ad. 5. Czy Ministerstwo planuje wprowadzenie dodatkowych mechanizmów ochrony
gospodarstw rodzinnych przed skutkami nierównej konkurencji, jaka może wyniknąć z
planowanego wejścia w życie umowy handlowej UE–Mercosur,
w kontekście importu tańszego drobiu z krajów spoza UE?
Umowa UE-Mercosur nie została jeszcze podpisana i jej przyjęcie nie jest przesądzone.
Komisja Europejska wciąż opracowuje pod względem prawno-językowym
skonsolidowany tekst umowy oraz przygotowuje formalny wniosek o jej zatwierdzenie
do Rady UE i Parlamentu Europejskiego. Zakończenie prac i skierowanie przez KE
takiego wniosku spodziewane jest nie wcześniej niż w drugiej połowie roku. Wówczas
każde z państw członkowskich ostatecznie określi swoje stanowisko, które następnie
będzie prezentowane w Radzie UE.
W związku z negatywnym stanowiskiem resortu rolnictwa Rada Ministrów przyjęła
26 listopada 2024 r. uchwałę wyrażającą sprzeciw wobec dotychczasowych wyników
negocjacji z Mercosurem w obszarze rolnictwa.
Niezależnie od powyższego w ramach przepisów art. 219 rozporządzenia Parlamentu
Europejskiego i Rady (UE) nr 1308/2013 z dnia 17 grudnia 2013 r. ustanawiającego
wspólną organizację rynków produktów rolnych (5), przewidziano środki
przeciwdziałania zakłóceniom na rynku. W przypadku wystąpienia zakłóceń na rynku
spowodowanych znaczącym wzrostem lub spadkiem cen na rynku wewnętrznym lub
rynkach zewnętrznych lub innymi zdarzeniami i okolicznościami powodującymi poważne
zakłócenia na danym rynku lub grożącymi wystąpieniem takich zakłóceń, Komisja jest
uprawniona do przyjmowania zgodnie z art. 227 aktów delegowanych w celu podjęcia
niezbędnych środków służących przeciwdziałaniu takiej sytuacji na rynku.
-- 4 of 7 --
Ad. 6. W jaki sposób Ministerstwo Klimatu i Środowiska planuje zapewnić skuteczność
nadzoru epizootycznego nad HPAI u dzikiego ptactwa w kontekście planowanego
ograniczenia polowań na wybrane gatunki ptaków łownych (zgodnie z projektem
rozporządzenia nr 1235)? i
Ad. 7. Czy w ocenie Ministerstwa ograniczenie możliwości pozyskiwania wybranych
gatunków dzikich ptaków może zmniejszyć skuteczność wczesnego wykrywania
wirusa HPAI w populacjach dzikich ptaków?
Badania laboratoryjne (w tym sekwencjonowanie) materiału pobranego od dzikich
ptaków umożliwiają ekspertom z dziedziny chorób zakaźnych drobiu prowadzanie
analizy ryzyka wystąpienia ognisk HPAI w gospodarstwach utrzymujących drób oraz
ustalenie kierunków szerzenia się tej jednostki chorobowej w obrębie populacji ptaków
wolno żyjących na terytorium Unii Europejskiej. Ustanowienie moratorium na gatunki
ptaków dzikich ograniczyłoby zatem dostępność cennego materiału do badań w
kierunku HPAI, co mogłoby się negatywnie przełożyć na jakość prowadzonych analiz w
odniesieniu do tej choroby.
Należy podkreślić, że Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi negatywnie zaopiniował
proponowane przez Ministerstwo Klimatu i Środowiska wykreślenie określonych
gatunków ptaków z listy gatunków łownych.
Wykreślenie z listy gatunków zwierząt łownych określonych ptaków, tj. ptaków z
rodziny Anatidae (tj. głowienki, cyraneczki, czernicy oraz krzyżówki) i Rallidae (tj. łyski)
spowodowałoby niewątpliwie ograniczenie dostępności materiału do badań w postaci
odstrzelonych ptaków, co mogłoby wpłynąć negatywnie na realizację działań
związanych z pobieganiem i zwalczaniem grypy ptaków, w szczególności w odniesieniu
do efektywności prowadzonych badań monitoringowych w kierunku tej choroby. Ujęte
w projekcie rozporządzenia gatunki (z wyłączeniem słonki) to bowiem gatunki docelowe
objęte nadzorem biernym w kierunku wysoce zjadliwej grypy ptaków (HPAI) u ptaków
dzikich. Należy podkreślić, że prowadzenie nadzoru biernego jest jednym z kluczowych
elementów działań prowadzonych na terytorium Polski w związku z grypą ptaków,
szczególnie na obszarach wysokiego i umiarkowanego ryzyka wystąpienia i szerzenia się
choroby.
-- 5 of 7 --
Nadzór ten prowadzony jest od lat w ramach Krajowego programu mającego na celu
wykrycie zakażeń wirusami wywołującymi grypę ptaków (Avian influenza) u drobiu i
dzikich ptaków. Nadzór nad wysoce zjadliwą grypą ptaków określony w ww. programie
musi, zgodnie z rozporządzeniem delegowanym (UE) 2020/689(5), obejmować działania
w odniesieniu do zwierząt nie tylko utrzymywanych ale także dzikich należących do
gatunków niewymienionych w wykazie, jeżeli sytuacja epidemiologiczna wskazuje, że
gatunki te mogą stanowić zagrożenie dla zdrowia zwierząt i ludzi. Wprowadzenie
proponowanych rozwiązań niekorzystnie wpłynęłoby więc na realizację ww. programu.
Takie działanie ograniczyłoby także możliwość realizacji programu wieloletniego
prowadzonego w latach 2024 – 2028 przez Państwowy Instytut Weterynaryjny -
Państwowy Instytut Badawczy w Puławach, a przyjętego uchwałą z dnia 7 grudnia 2023
r. nr 238 Rady Ministrów w sprawie ustanowienia programu wieloletniego „Ochrona
zdrowia zwierząt i zdrowia publicznego” (M.P. z 2023 r. poz. 1476), w ramach którego
próbki od ptaków wolno żyjących są pobierane m.in. we współpracy z myśliwymi.
Przyjęcie proponowanych rozwiązań doprowadziłoby ostatecznie do sytuacji, w której
realizowanie nadzoru nad tą chorobą w sposób właściwy nie byłoby możliwe. Taki
nadzór stałby się wówczas niepełny, a pozyskane wyniki nie odzwierciedlałyby
faktycznej sytuacji epidemiologicznej na terytorium Polski (ograniczenie liczy próbek
dostępnych do badań), co w konsekwencji przełożyłoby się na niepełny obraz sytuacji
epidemiologicznej w odniesieniu do grypy ptaków. Budzi to poważne obawy w
kontekście potencjalnych strat ekonomicznych, jakie ta choroba powoduje dla sektora
drobiarskiego i całego kraju, w wyniku wprowadzanych restrykcji i ograniczeń w sytuacji
jej wystąpienia. Kluczowym i niezbędnym warunkiem skutecznego przeciwdziałania
grypie ptaków jest rzetelne rozpoznanie sytuacji dotyczącej występowania wirusów
grypy w krajowych populacjach zarówno ptaków domowych, jak i dzikich.
Z wyrazami szacunku
z up. Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Jacek Czerniak
Sekretarz Stanu
/podpisano elektronicznie/
-- 6 of 7 --
Podstawa prawna:
(1) rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/429 z dnia 9 marca
2016 r. w sprawie przenośnych chorób zwierząt oraz zmieniające i uchylające
niektóre akty w dziedzinie zdrowia zwierząt („Prawo o zdrowiu zwierząt”) (Dz.
Urz. UE L 174 z 03.06.2020, str. 64, z późn. zm.)(Dz. Urz. UE L 84 z 31.03.2016,
str. 1, z późn. zm.);
(2) rozporządzenie delegowane Komisji (UE) 2020/687 z dnia 17 grudnia 2019 r.
uzupełniające rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/429
w odniesieniu do przepisów dotyczących zapobiegania niektórym chorobom
umieszczonym w wykazie oraz ich zwalczania (Dz. Urz. UE L 174 z 03.06.2020,
str. 64, z późn. zm.);
(3) rozporządzenie delegowane Komisji (UE) 2020/689 z dnia 17 grudnia 2019 r.
uzupełniające rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/429
w odniesieniu do zasad dotyczących nadzoru, programów likwidacji choroby
oraz statusu obszaru wolnego od choroby w przypadku niektórych chorób
umieszczonych w wykazie i niektórych nowo występujących chorób (Dz. Urz. UE
L 174 z 03.06.2020, str. 211, z późn. zm.);
(4) rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1308/2013 z dnia 17
grudnia 2013 r. ustanawiające wspólną organizację rynków produktów rolnych
oraz uchylające rozporządzenie Rady (EWG) nr 922/72, (EWG) nr 234/79, (WE)
nr 1037/2001 i (WE) nr 1234/2007 (Dz. Urz. UE L 347 z 20.12.2013, str. 671, z
późn. zm.);
(5) rozporządzenie delegowane Komisji (UE) 2020/689 z dnia 17 grudnia 2019 r.
uzupełniających rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE)
2016/429 w odniesieniu do zasad dotyczących nadzoru, programów likwidacji
choroby oraz statusu obszaru wolnego od choroby w przypadku niektórych
chorób umieszczonych w wykazie i niektórych nowo występujących chorób (Dz.
Urz. UE L 174 z 03.06.2020, str. 211 z późn. zm.).
Do wiadomości:
Kancelaria Prezesa Rady Ministrów
-- 7 of 7 --