tel. 222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrpips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
BM-II.059.1.214.2025
Warszawa, /elektroniczny znacznik czasu/
Pan
Szymon Hołownia
Marszałek Sejmu
Rzeczypospolitej Polskiej
Szanowny Panie Marszałku,
w odpowiedzi na interpelację numer 9416 Pana Posła Janusza Cieszyńskiego, w sprawie
narastającego kryzysu demograficznego w Polsce i planowanych działań naprawczych,
proszę przyjąć poniższe wyjaśnienia.
Dynamiczne starzenie się społeczeństwa jest problemem zarówno Polski, jak i innych państw
Unii Europejskiej. Od wielu lat sytuacja ludnościowa jest trudna, stąd w niedalekiej
przyszłości nie należy spodziewać się istotnej poprawy. Stan ludności w Polsce na 31 grudnia
2024 r. to 37 490 tys., od grudnia 2023 r., w niespełna rok, zmniejszył się o ok. 147 tys. osób.
Od 2013 r. odnotowujemy stały, naturalny spadek liczby ludności – do końca 2024 r. zmarło
o ponad 859 tys. osób więcej niż urodziło się dzieci. „Prognoza ludności na lata 2023-2060”
Głównego Urzędu Statystycznego zakłada, że do roku 2060 r., według najbardziej
prawdopodobnego scenariusza, populacja Polski spadnie do 30,9 mln osób, a według
scenariusza niskiego nawet do 26,6 mln.
Jedną z głównych przyczyn obecnej sytuacji demograficznej jest niski poziom dzietności,
który będzie miał negatywny wpływ także na przyszłą liczbę urodzeń. Od ponad 30 lat
wartość współczynnika dzietności nie przekracza 2, co oznacza brak prostej zastępowalności
pokoleń. Z roku na rok zmniejsza się liczba urodzeń. W 2023 r. wyniosła 272,5 tys., a w 2024
r. – 252 tys., co stanowi kolejny raz najniższą liczbę po II wojnie światowej. Prognozowany
jest dalszy spadek liczby urodzeń, których GUS przewiduje w scenariuszu średnim 225 tys.
w 2060 r., a w niskim nawet ok. 152 tys., przy towarzyszącej im wówczas liczbie zgonów na
poziomie ok. 508 tys.
W 2023 r. w skali Unii Europejskiej współczynnik dzietności wyniósł 1,38 (wobec 1,46
w 2022 r.), przy czym spadek współczynnika wobec roku poprzedniego odnotowano w 24
krajach, podczas gdy wzrost jedynie w trzech. Według danych Eurostatu Polska zajmowała
24. pozycję wśród krajów Unii Europejskiej pod względem wartości współczynnika
dzietności TFR, który dla kraju wyniósł w 2023 r. 1,2.
W ostatnich latach znacząco zmieniła się struktura wiekowa ludności. Mediana wieku osób
mieszkających w Polsce wyniosła w 2023 r. prawie 43 lata. W 2060 r. połowa mieszkańców
kraju może mieć już ponad 50 lat. Wzrosła też grupa w wieku poprodukcyjnym – w latach
2000-2023 o ponad 3 mln do 8,8 mln (z 15% populacji do 23,3%). Seniorzy 80+ stanowią już
4,3% (1,6 mln) populacji. Równolegle kurczy się populacja osób w wieku przedprodukcyjnym
0-17 lat (obecnie – 6 865 tys. osób, tj. 18,2% ogółu ludności), a w przyszłości będzie to
dotyczyć też osób w wieku produkcyjnym (aktualnie 21 985 tys., tj. 58,4%).
Statystyki liczby urodzeń i dzietności należy interpretować w kontekście malejącej liczby
kobiet w wieku rozrodczym. Liczba kobiet w wieku 20-39 lat (kobiety w tym wieku rodzą
blisko 97% dzieci) spada od 2012 r. (5 897,4 tys. – stan na 31 grudnia 2012 r.). Trend ten
w ostatnich latach przyspieszył. Według stanu na 30 czerwca 2024 r. liczba kobiet w wieku

-- 1 of 9 --

tel. 222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrpips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
20-39 lat wynosi 4 568,0 tys. i jest to o 1 329,4 tys. mniej niż w 2012 r. Jednak o ile w latach
2015-2024 liczba kobiet w wieku 20-39 lat spadła o 20,0%, to liczba urodzeń do końca 2024
roku zmniejszyła się o ok. 32%.
Niski poziom dzietności wiąże się także z postępującymi od lat 90. XX w. zmianami wzorców
kulturowych w społeczeństwie, także w zakresie postaw prokreacyjnych – opóźnianiem
decyzji o założeniu rodziny oraz prokreacji w związku z priorytetami w zakresie edukacji czy
kariery zawodowej, współczesnymi wyborami młodych ludzi dotyczącymi posiadania
mniejszej liczby dzieci czy życia bez partnera. Obserwowane po 1990 r. zmiany
spowodowały przesunięcie najwyższej płodności kobiet z grupy wieku 20–24 lata do grupy
25–29, a obecnie także 30–34 lata. W latach 1990–2023 udział matek w wieku co najmniej
30 lat podwoił się i stanowią one 57% kobiet, które urodziły dziecko w 2023 r.
Statystyki nie pozostawiają wątpliwości co do tego, że podejmowane wcześniej działania,
także te inicjowane przez deklaratywnie prorodzinny rząd „zjednoczonej prawicy”, nie
przyniosły oczekiwanych efektów. W związku z tym konieczne było wprowadzanie nowych
rozwiązań, mających na celu zniesienie barier w podejmowaniu decyzji o posiadaniu dzieci.
Aktualnie w Ministerstwie Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej trwają badania postaw wobec
rodzicielstwa, które umożliwić mają określenie czynników wpływających na podjęcie decyzji
o posiadaniu dzieci. Dodatkowo w resorcie rodziny prowadzone są intensywne prace
analityczne nad wyznaczeniem kierunków działań, których realizacja powinna wpłynąć na
wzrost dzietności. Należy jednak mieć na uwadze, że działania te obejmują różne sfery życia,
a tym samym dotyczą wielu obszarów. Z których część należy do właściwości szefów innych
resortów. Istotna zatem jest współpraca międzyresortowa, a co za tym idzie spojrzenie na
demografię z różnych perspektyw, dostosowanie właściwych polityk oraz skoordynowanie
działań mających wpływ na kształtowanie polityki demograficznej w kraju.
W wyniku działań podejmowanych przez Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej liczba
dostępnych miejsc opieki nad dziećmi do lat 3 według Rejestru Żłobków wynosi na 31 marca
2025 r. 250 197. Zapewnia ją 8 585 instytucji. Liczba gmin, na terenie których nie funkcjonuje
żadna instytucja opieki spadła z 1105 na koniec 2023 r. do 939 na koniec 2024 r., a na koniec
marca br. było to już 897 gmin. Celem wciąż prowadzonych działań jest zagwarantowanie
rodzicom małych dzieci dostępu do instytucji opieki w każdej gminie.
Wsparcie w zakresie tworzenia i funkcjonowania 102 577 nowych miejsc opieki zapewnia
też realizowany w MRPiPS Program rozwoju instytucji opieki nad dziećmi w wieku do lat 3
Aktywny Maluch 2022-2029 z budżetem 6,5 mld zł. Wysokość dofinansowania na tworzenie
miejsc opieki dla jednostek samorządu terytorialnego wynosi do 57 528 zł bez VAT na 1
miejsce opieki, a dla pozostałych podmiotów 12 410 zł z VAT. Niezależnie jaki podmiot
utworzy miejsca, przez okres 36 miesięcy będzie otrzymywał środki na ich utrzymanie
w kwocie 836 zł miesięcznie na każde miejsce, celem zmniejszenia opłat ponoszonych przez
rodziców. Pierwszeństwo w uzyskaniu środków Programu mają gminy. Na 31 marca br.
zawarte umowy dotyczą utworzenia ok. 61 tys. miejsc opieki. Oznaczonych jako utworzone
ze środków unijnych było ok.17 tys. placówek.
Celem rządu jest udostępnienie do 31 grudnia 2026 r. blisko 335 tys. miejsc opieki dla
najmłodszych dzieci. Wartością minimalną założoną dla programu Aktywny Maluch jest
osiągniecie poziomu 315 tys. miejsc w żłobku (program zakłada zamykanie części miejsc
żłobkowych niespełniających standardu jakości po 2026 r., kiedy zaczną obowiązywać
wyższe standardy jakości).

-- 2 of 9 --

tel. 222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrpips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
Tworzenie nowych miejsc opieki nad dziećmi do lat 3 odbywa się również na gruncie
programu Aktywny Dzienny Opiekun w gminie 2025, kierowanego do gmin, w których nie
funkcjonuje żadna placówka finansowana ze środków krajowych. Dofinansowaniu podlega
tworzenie i utrzymywanie nowych miejsc opieki u dziennego opiekuna. Nabór wniosków
trwał od 23 grudnia 2024 r. do 4 lutego 2025 r. W ramach naboru zostało zakwalifikowano
do dofinansowania łącznie 47 gmin, a w skali ogólnopolskiej przyznano dofinansowanie
w wysokości 8 908 500,00 zł, z czego:
 w module I – 18 gminom na utworzenie i funkcjonowanie 24 dziennych opiekunów
dysponującymi 111 miejscami opieki przyznano 5 834 000 zł,
 w module II – 29 gminom na funkcjonowanie 35 dziennych opiekunów dysponujących
180 miejscami opieki, którzy zostali utworzenie w edycji 2024 przyznano 3 074 500 zł.
W zakresie działań związanych z rozwojem żłobków i poprawą jakości opieki nad dziećmi do
lat 3 ogłoszono program „Aktywne Place Zabaw” 2025. Jego celem jest poprawa warunków
pobytu dzieci w gminnych placówkach opieki podczas zabawy na świeżym powietrzu
poprzez dofinansowanie przebudowy istniejących placów zabaw lub ich dodatkowego
wyposażenia. Ze względu na ogromne zainteresowanie i potrzebę wsparcia, budżet
programu zwiększono z 60 mln do aż 195 mln zł. 11 marca br. ogłoszono rozstrzygnięcie
naboru wniosków. 696 żłobków i klubów dziecięcych prowadzonych przez gminy otrzyma
dofinansowanie do przebudowy lub doposażenia w 2025 r. placów zabaw. Gminy, którym
przyznano dofinansowanie otrzymają łącznie 174 296 411,01 zł.
Minister Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej realizuje szereg inicjatyw legislacyjnych,
organizacyjnych i finansowych, ukierunkowanych na rozwój systemu instytucjonalnej opieki
nad dziećmi w wieku do lat 3 i podniesienie jakości świadczonych w jej ramach usług.
Jednym z kluczowych działań w tym obszarze jest podpisane 13 grudnia 2024 r.
rozporządzenie w sprawie standardów opieki sprawowanej nad dziećmi w wieku do lat 31,
które wejdzie w życie 1 stycznia 2026 r. Stanowi ono odpowiedź oczekiwania dotyczącego
ujednolicenia standardów opieki nad małymi dziećmi, w tym wytycznych edukacyjnych, do
tej pory nieobowiązkowych. Wydanie rozporządzenia stanowi wypełnienie kamienia
milowego A57G – „Przyjęcie norm jakości w zakresie opieki nad dziećmi, w tym wytycznych
w zakresie edukacji i standardów usług opieki nad dziećmi w wieku poniżej trzeciego roku
życia”, realizowanego w ramach reformy A.4.2. Krajowego Planu Odbudowy i Zwiększania
Odporności. Akt ten określa standardy, jakie powinny spełniać instytucje opieki nad dziećmi
do lat 3, zarówno na etapie uzyskiwania wpisu do rejestru żłobków i klubów dziecięcych lub
wykazu dziennych opiekunów, jak i w trakcie prowadzenia działalności. Standardy
opracowano z uwzględnieniem potrzeb rozwojowych dzieci – fizycznych, psychologicznych,
poznawczych, emocjonalnych i społecznych – i obejmują obszary:
 Pracy z dziećmi,
 Organizacji pracy personelu,
 Współpracy z rodzicami,
 Monitorowania wdrażania standardów.
Wprowadzenie standardów jakości ma na celu podniesienie poziomu świadczonych usług
opiekuńczych oraz stworzenie jednolitych, wysokich wymagań dotyczących organizacji,
kompetencji kadry, warunków lokalowych i jakości opieki sprawowanej nad dziećmi.
Uwzględniając różnorodność instytucji opieki, a w szczególności znaczący udział podmiotów
niepublicznych w ich prowadzeniu, przewidziano wydłużony okres dostosowawczy, co
1 Dz. U. z 2024 r. poz. 1882.

-- 3 of 9 --

tel. 222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrpips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
umożliwi płynne wdrożenie nowych przepisów, bez zakłóceń w funkcjonowaniu placówek
czy ograniczeń dotyczących procesu rozwijania nowych miejsc opieki w ramach „Aktywnego
Malucha”.
Również zgodnie z założeniami ustawy z dnia 15 maja 2024 r. o wspieraniu rodziców
w aktywności zawodowej oraz w wychowaniu dziecka – „Aktywny rodzic”2, dążyć się będzie
do zapewnienia terytorialnej i finansowej dostępności instytucji opieki w każdej gminie.
Równolegle z wdrażaniem przepisów rozporządzenia, prowadzone są działania edukacyjne
i informacyjne, w tym opracowanie materiałów metodycznych wspierających kadrę
opiekuńczą oraz jednostki samorządu terytorialnego, które odpowiadają za prowadzenie
i nadzór nad placówkami.
Po analizie Strategii Demograficznej 2040, dokonanej przez grono ekspertów, podjęto
decyzję o opracowaniu nowego dokumentu strategicznego. Obecnie trwają prace nad jego
przygotowaniem.
W resorcie powołano też Radę do spraw Polityki Rodzinnej i Demograficznej, złożoną
z badaczy i przedstawicieli samorządów. Jej zadaniem jest wypracowanie kierunków działań,
mających na celu poprawę sytuacji demograficznej w Polsce. W celu koordynowania działań
rządu w obszarze demografii, pracę rozpoczął Międzyresortowy Zespół do spraw
Przeciwdziałania Negatywnym Zjawiskom Demograficznym. Do jego zadań należy m.in.
proponowanie kierunków działań w obszarach dotyczących zagadnień mających wpływ na
zjawiska demograficzne.
Ulgi podatkowe dla rodzin z dziećmi i/lub na koszty opieki nad dziećmi funkcjonują
w większości krajów Unii Europejskiej. Mimo tego w 2023 r. w Unii Europejskiej urodziło się
3,67 mln dzieci wobec 3,88 mln w 2022 r., co oznacza, że nastąpił rekordowy spadek liczby
urodzeń rok do roku (o 5,4%. Jest to najwyższy roczny spadek od 1961 r.). Warto także
zauważyć, że w krajach UE, które nie oferują specjalnych ulg podatkowych rodzinom
z dziećmi np. w Irlandii, Danii czy Szwecji wartość współczynnika dzietności przekroczyła
w 2023 r. 1,45 (odpowiednio 1,502, 1,497 oraz 1,453).
Ulgi podatkowe stanowią jedynie jeden z elementów prorodzinnych polityk publicznych, na
które składają się m.in. korzystne urlopy związane z rodzicielstwem, dostępność placówek
opieki nad małymi dziećmi, elastyczne formy zatrudnienia dla rodziców małych dzieci,
świadczenia rodzinne zapewniające bezpieczeństwo finansowe rodzin czy korzystne
rozwiązania mieszkaniowe dla młodych. Nie należy rozpatrywać skuteczności jednego
instrumentu polityki rodzinnej w całkowitym oderwaniu od innych współtowarzyszących
mu rozwiązań oraz szerszego kontekstu społeczno-gospodarczego.
Minister Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej podejmuje liczne działania mające na celu
ułatwienie powrotu rodziców na rynek pracy po urlopach związanych z rodzicielstwem.
Realizowane jest podejście kompleksowe, które polega w szczególności na ułatwieniu
godzenia życia zawodowego z rodzinnym. Obecnie rodzice mogą korzystać z szeregu
uprawnień, które im przysługują.
 Pracująca matka po urodzenia dziecka ma prawo do urlopu macierzyńskiego
w wymiarze 20 tygodni przy urodzeniu jednego dziecka. W przypadku porodu
mnogiego wymiar ten wynosić będzie od 31 do 37 tygodni w zależności od liczby dzieci
urodzonych przy jednym porodzie3. Po upływie 14 tygodni od dnia porodu
2 (Dz. U. z 2024 r. poz. 858 z póź.zm.).
3 art. 180 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (Dz.U. 2025 r., poz. 277, dalej: Kodeks pracy).

-- 4 of 9 --

tel. 222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrpips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
pracowniczka–matka może zrezygnować z urlopu macierzyńskiego i powrócić do pracy,
a z pozostałej jego części może skorzystać pracownik–ojciec mający udział
w wychowaniu dziecka.
 Ustawą z dnia 6 grudnia 2024 r. o zmianie ustawy – kodeks pracy oraz niektórych innych
ustaw4 wprowadzono uzupełniający urlop macierzyński dla pracowników będących
rodzicami dzieci przedwcześnie urodzonych i długotrwale po urodzeniu
hospitalizowanych. Uzupełniający urlop macierzyński przysługuje bezpośrednio po
zakończeniu urlopu macierzyńskiego, na wniosek uprawnionych pracowników.
Wymiar uzupełniającego urlopu macierzyńskiego dla pracowników–rodziców dzieci:
urodzonych przed ukończeniem 28 tygodnia ciąży lub z masą urodzeniową nie większą
niż 1000g uzależniony jest od okresu hospitalizacji dziecka w wymiarze tygodnia
uzupełniającego urlopu macierzyńskiego za każdy tydzień pobytu dziecka w szpitalu do
upływu 15 tygodnia po porodzie (do 15 tygodni); urodzonych po ukończeniu 28
tygodnia ciąży, a przed ukończeniem 37 tygodnia ciąży i z masą urodzeniową większą
niż 1000 g w wymiarze tygodnia za każdy tydzień pobytu dziecka w szpitalu do upływu
8 tygodnia po porodzie (do 8 tygodni); urodzonych po ukończeniu 37 tygodnia ciąży
i wymagających hospitalizacji od 5 dnia po porodzie do upływu 8 tygodnia po porodzie
w wymiarze tygodnia uzupełniającego urlopu macierzyńskiego za każdy tydzień pobytu
dziecka w szpitalu w okresie od 5 dnia po porodzie do upływu 8 tygodnia po porodzie
pod warunkiem, że pobyt dziecka w szpitalu będzie wynosił przynajmniej 2 kolejne dni,
a pierwszy dzień będzie przypadał w okresie od 5 do 28 dnia po porodzie (do 8 tygodni);
 Pracownicy-rodzice dziecka mają prawo do urlopu rodzicielskiego w celu sprawowania
opieki nad dzieckiem w wymiarze do: 41 tygodni w przypadku urodzenia jednego
dziecka przy jednym porodzie, 43 tygodni w przypadku porodu mnogiego. Pracownicy-
rodzice dziecka posiadającego zaświadczenie, o którym mowa w art. 4 ust. 3 ustawy
z dnia 4 listopada 2016 r. o wsparciu kobiet w ciąży i rodzin ,,Za życiem'', mają prawo do
urlopu rodzicielskiego w celu sprawowania opieki nad tym dzieckiem w wymiarze do:
65 tygodni w przypadku urodzenia jednego dziecka przy jednym porodzie i 67 tygodni
w przypadku porodu mnogiego. Urlop rodzicielski przysługuje w tym wymiarze łącznie
obojgu pracownikom–rodzicom dziecka.
 Pracownicy–rodzice mogą skorzystać z elastycznych form organizacji pracy w celu
łatwiejszego godzenia życia zawodowego z życiem prywatnym i wnioskować o skrócony
wymiar czasu pracy5. Umożliwienie szerszego stosowania elastycznej organizacji pracy
ma na celu zwiększenie uprawnień polegających na dostosowywaniu przez pracownika
organizacji pracy do jego indywidualnych potrzeb poprzez: pracę zdalną, elastyczne
rozkłady czasu pracy (ruchomy czas pracy, indywidualny rozkład czasu pracy,
weekendowy system czasu pracy, system skróconego tygodnia pracy i przerywany czas
pracy) i pracę w niepełnym wymiarze czasu pracy. Możliwość szerszego korzystania
z elastycznej organizacji pracy przysługuje rodzicom opiekującym się dzieckiem do lat 8
oraz, zgodnie z art. 173¹ w związku z art. 173³ Kodeksu pracy, opiekunom, tj.
pracownikom zapewniającym opiekę lub wsparcie krewnemu albo osobie
zamieszkującej z pracownikiem w tym samym gospodarstwie domowym, którzy
wymagają opieki lub wsparcia z poważnych względów medycznych.
 Obniżenie wymiaru czasu pracy. Zgodnie z art. 1867 § 1 Kodeksu pracy pracownik
uprawniony do urlopu wychowawczego może złożyć do pracodawcy wniosek w postaci
papierowej lub elektronicznej o obniżenie mu wymiaru czasu pracy do nie niższego niż
4 Dz. U. z 2024 r. poz. 1871.
5 art. 188¹ Kodeksu pracy

-- 5 of 9 --

tel. 222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrpips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
połowa pełnego wymiaru w okresie, w którym mógłby korzystać z takiego urlopu.
Pracodawca jest obowiązany uwzględnić wniosek pracownika.
 Pracownicy w ściśle określonych sytuacjach mają prawo do urlopu opiekuńczego6
i zwolnienia od świadczenia pracy z powodu działania siły wyższej7: Pracownik może
skorzystać z bezpłatnego urlopu opiekuńczego w wymiarze 5 dni w roku
kalendarzowym, w celu zapewnienia osobistej opieki lub wsparcia osobie będącej
krewnym (syn, córka, matka, ojciec lub małżonek) lub pozostającej we wspólnym
gospodarstwie domowym, która wymaga go z poważnych względów medycznych, bez
zachowania prawa do wynagrodzenia za czas tego urlopu. Urlopu udziela się
pracownikowi w dni będące dla niego dniami pracy, zgodnie z obowiązującym go
rozkładem czasu pracy; pracownikowi przysługuje w ciągu roku kalendarzowego
zwolnienie od pracy, w wymiarze 2 dni albo 16 godzin, z powodu działania siły wyższej
w pilnych sprawach rodzinnych spowodowanych chorobą lub wypadkiem, jeżeli jest
niezbędna natychmiastowa obecność pracownika. Podczas korzystania ze zwolnienia
od pracy z powodu działania siły wyższej pracownik pozostaje w stosunku pracy
i zachowuje prawa pracownicze oraz prawo do 50% wynagrodzenia obliczanego jak
wynagrodzenie za czas urlopu wypoczynkowego. Pracodawca zobowiązany jest
udzielić ww. zwolnienia na wniosek pracownika najpóźniej w dniu korzystania z tego
zwolnienia.
Pracownikowi wychowującemu przynajmniej jedno dziecko w wieku do 14 lat przysługuje
w ciągu roku kalendarzowego zwolnienie od pracy w wymiarze 16 godzin albo 2 dni tzw.
opieki na dziecko.
Przepis art. 1891 Kodeksu pracy wprowadza regułę stanowiącą, że m.in. z prawa do
zwolnienia od pracy w wymiarze 16 godzin albo 2 dni w roku kalendarzowym z zachowaniem
prawa do wynagrodzenia8 może korzystać tylko jeden z rodziców lub opiekunów. O tym,
które z nich będzie korzystać z uprawnienia powinni poinformować pracodawców lub
pracodawcę (jeżeli są zatrudnieni w jednym zakładzie pracy). Wspomniane uprawnienie nie
jest zależne od tego, czy dziecko ma zapewnioną opiekę innej osoby i przysługuje nawet jeśli
jedno z rodziców lub opiekunów nie pracuje, sprawując faktyczną opiekę nad dzieckiem.
27 czerwca 2024 r., zarządzeniem nr 24 Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej9, został
powołany Zespół do spraw reformy systemu pomocy społecznej, złożony z grona ekspertów,
praktyków oraz osób ze świata nauki. Do zadań Zespołu należy dokonanie analizy i oceny
adekwatności rozwiązań funkcjonujących w ramach systemu pomocy społecznej w Polsce
i przedstawienie propozycji jego reform, w tym w zakresie wdrażania deinstytucjonalizacji,
dostępności świadczeń, usług i innych form wsparcia, sytuacji pracowników systemu pomocy
społecznej i zmiany częstotliwości weryfikacji kryteriów dochodowych w pomocy społecznej
na coroczną. Reforma powinna doprowadzić do integracji różnych form wsparcia oraz
współpracy pomiędzy instytucjami państwowymi, samorządami, organizacjami
pozarządowymi i lokalnymi społecznościami, co przyczyni się do zwiększenia skuteczności
podejmowanych działań pomocowych.
Zmiany w strukturze demograficznej stanowią wyzwanie również w obszarze
zabezpieczenia społecznego. Podstawowym celem wdrażanej od 1999 r. reformy
emerytalnej było zapewnienie wypłat emerytur w sytuacji już wówczas przewidywanych
6 art. 173¹ Kodeksu pracy.
7 art. 1481 Kodeksu pracy.
8 art. 188 Kodeksu pracy.
9 (Dz. Urz. MRPiPS z 2024 r. poz. 24).

-- 6 of 9 --

tel. 222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrpips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
niekorzystnych zmian demograficznych, powodujących problemy z finansowaniem
świadczeń w przyszłości. Zdecydowano się zmienić sposób naliczania świadczeń na taki,
w którym wysokość emerytury zależy od wpłaconego kapitału składkowego w czasie
aktywności zawodowej ubezpieczonych oraz wieku, w którym osoba uprawniona wystąpi
o emeryturę. Ze względu na zmianę formuły naliczania emerytur, wprowadzono system
indywidualnych kont niezbędny do rejestracji opłacanych składek i wyliczania wysokości
przyszłego świadczenia. Respektowanie zasady równego traktowania ubezpieczonych
płacących jednakową składkę na ubezpieczenie emerytalne (taki sam wymiar świadczenia za
taką samą procentowo składkę) wymusiło ujednolicenie warunków nabywania uprawnień
i stopniową likwidację preferencji emerytalnych.
System emerytalny w Polsce ma zasadniczo charakter repartycyjny. Jego podstawą jest tzw.
umowa międzypokoleniowa, czyli założenie, że młodsze pokolenia będą finansować
emerytury i renty starszych. W systemie takim składki osób pracujących trafiają do wspólnej
puli, z której na bieżąco wypłacane są świadczenia dla osób, którym przysługują one w danym
momencie.
Jednym z podstawowych założeń reformy systemu emerytalnego z 1999 r., było
przywrócenie mu charakteru ubezpieczeniowego. Pozwalało to na automatyczne
dostosowywanie kalkulacji przyszłych emerytur do zmian demograficznych (zasada
zdefiniowanej składki) i zabezpieczenie długookresowej stabilności finansowej systemu.
Stary system generował stale rosnący dług, który spadając na barki pracującego pokolenia
ograniczał jego dochody z pracy i przedsiębiorczości, a tym samym spowalniał tempo
wzrostu gospodarczego.
W ustawie z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń
Społecznych10 określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego
- a więc świadczeń finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na
ten cel ze składek osób ubezpieczonych – warunki nabycia prawa do emerytury zostały
sformułowane w sposób bezwzględnie obowiązujący. Emerytura zapewnia dochód osobom
w podeszłym wieku. Jej przyznanie jest uzależnione wyłącznie od spełnienia przez
ubezpieczonego ryzyka ubezpieczeniowego, jakim jest osiągnięcie określonego ustawowo
wieku emerytalnego.
Podstawą ustalenia emerytury jest suma środków zewidencjonowanych na koncie
i subkoncie w ZUS. Wysokość emerytury zależy od zwaloryzowanych kwot na obu kontach
oraz od średniego dalszego trwania życia dla osób w wieku równym wiekowi przejścia na
emeryturę danego ubezpieczonego. Zapewnia to dożywotnią wypłatę świadczeń z Funduszu
Ubezpieczeń Społecznych (FUS), z gwarancją wypłaty minimalnego świadczenia, pod
warunkiem posiadania określonego stażu ubezpieczeniowego.
Celem wprowadzanych regulacji ustawowych było ograniczenie ryzyk rzutujących na
wysokość otrzymywanych w przyszłości emerytur, uniezależnienie ich wysokości od wahań
na rynku kapitałowym, stworzenie warunków do wzrostu gospodarczego kraju,
a w konsekwencji zapewnienie bezpieczeństwa wypłat emerytur przyszłym rocznikom
świadczeniobiorców, w wysokości adekwatnej do wkładu włożonego do systemu
emerytalnego.
Wysokość emerytury osób ubezpieczonych, które urodziły się po 31 grudnia 1948 r. Zakład
Ubezpieczeń Społecznych, zgodnie z art. 26 ustawy emerytalnej, ustala według nowych
10 Dz. U. z 2024 r. poz. 1631, z póź. zm., dalej: ustawa emerytalna.

-- 7 of 9 --

tel. 222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrpips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
zasad, dzieląc tzw. podstawę obliczenia emerytury przez średnie dalsze trwanie życia dla
osób w wieku, w którym dana osoba przechodzi na emeryturę. Podstawę obliczenia
emerytury, zgodnie z art. 25 ust. 1 ustawy emerytalnej, stanowi suma:
 zwaloryzowanej kwoty składek na ubezpieczenie emerytalne zapisane na koncie osoby
ubezpieczonej w ZUS,
 po 31 grudnia 1998 r. do końca miesiąca przed tym, w którym przysługuje wypłata
emerytury,
 kwota środków zaewidencjonowanych na subkoncie z uwzględnieniem ich waloryzacji,
 kwoty kapitału początkowego po waloryzacjach.
Tablice średniego dalszego trwania życia ogłasza, zgodnie z art. 26 ust. 4 ustawy emerytalnej,
co roku w formie komunikatu (do 31 marca) Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego
w Monitorze Polskim. Tablice te są podstawą do obliczenia emerytur na wnioski zgłoszone
przez ubezpieczonych od 1 kwietnia danego roku do 31 marca następnego roku i są wspólne
dla kobiet i mężczyzn.
Doceniając kontynuowanie pracy przez osoby mające prawo do emerytury ze względu na
osiągnięcie wieku emerytalnego, podjęto decyzję o złagodzeniu powyższej zasady przez
umożliwienie w sytuacji, gdy jest to korzystniejsze dla ubezpieczonego, ustalenia wysokości
emerytury na podstawie tablic trwania życia obowiązujących w dniu, w którym ubezpieczony
osiągnął wiek emerytalny wynoszący 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn, zgodnie z ar. 26
ust. 6 ustawy emerytalnej. Jest to rozwiązanie korzystne dla ubezpieczonych ze względu na
obserwowaną na przestrzeni dziesięcioleci tendencją wydłużania się dalszego trwania życia
ubezpieczonych, gdyż gwarantuje stosowanie korzystniejszych tablic średniego dalszego
trwania życia - obowiązujących w dniu zgłoszenia wniosku albo, jeśli jest to korzystniejsze
dla ubezpieczonego, z dnia osiągnięcia powszechnego wieku emerytalnego. Przyjęcie
takiego rozwiązania wynika bezpośrednio z zasad funkcjonowania systemu emerytalnego.
Od 1 stycznia 2022 r. funkcjonuje ulga PIT-0 dla Seniora, która została skierowana do osób,
które osiągnęły wiek emerytalny, ale nie przeszły na emeryturę, lecz kontynuują pracę na
etacie, zleceniu lub prowadzą pozarolniczą działalność gospodarczą. Polega ona na
zwolnieniu z podatku dochodowego od osób fizycznych niektórych przychodów podatników,
którzy pomimo osiągnięcia powszechnego wieku emerytalnego są nadal aktywni zawodowo,
do kwoty 85 528 zł.
Jak wskazano, wysokość emerytury według nowych zasad zależy m.in. od kwoty
zwaloryzowanych składek na ubezpieczenie emerytalne, opłaconych po 31 grudnia 1998 r.
Dłuższa aktywność zawodowa, a tym samym dalsze opłacanie składek emerytalnych
powoduje zatem, że wzrasta kwota składek zapisanych na indywidualnym koncie
ubezpieczonego. Dodatkowo kwota kapitału początkowego i składek zapisanych na
indywidualnym koncie ubezpieczonego wzrasta wskutek kolejnych waloryzacji.
Ubezpieczonemu, który zdecyduje się przejść na emeryturę w późniejszym wieku, do
obliczenia podstawy wymiaru emerytury ZUS przyjmie zatem wyższy kapitał początkowy
oraz wyższą kwotę składek, a przy tym obniżeniu ulegnie średnie dalsze trwanie życia -
w stosunku do osiągniętego przez ubezpieczonego powszechnego wieku emerytalnego -
przez które ZUS dzieli podstawę obliczenia emerytury.
Jednocześnie należy wskazać, że postępowanie w sprawie świadczeń emerytalno-
rentowych wszczyna się na podstawie wniosku osoby zainteresowanej. O momencie
złożenia wniosku decyduje ubezpieczony, mając świadomość stosowania tablic dalszego
średniego trwania życia oraz waloryzacji zewidencjonowanego kapitału składkowego na

-- 8 of 9 --

tel. 222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrpips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
koncie w ZUS i na tej podstawie podejmuje decyzje, co do momentu przejścia na emeryturę.
Ustalenie prawa do emerytury i jej wysokości następuje na mocy decyzji wydanej przez
Oddział ZUS, który stosuje obowiązujące w momencie zgłoszenia wniosku tablice dalszego
średniego trwania życia lub tablice obowiązujące w momencie osiągnięcia wieku
emerytalnego, jeśli byłoby to dla ubezpieczonego korzystniejsze.
Z wyrazami szacunku
z up. Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej
Aleksandra Gajewska
Sekretarz Stanu
/-kwalifikowany podpis elektroniczny-/

-- 9 of 9 --