Odpowiedź na interpelację w sprawie sytuacji osób głuchych oraz polskiego języka migowego Odpowiedź na interpelację nr 8675 w sprawie sytuacji osób głuchych oraz polskiego języka migowego Odpowiadający: sekretarz stanu w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Administracji Tomasz Szymański Warszawa, 10-04-2025 Szanowny Panie Marszałku, w odpowiedzi na interpelację numer 8675 Pani Poseł Agnieszki Ścigaj, Pana Posła Marcina Ociepy, Pana Posła Krzysztofa Ciecióry, Pani Poseł Anny Dąbrowskiej-Banaszek i Pana Posła Łukasza Kmity w sprawie sytuacji osób głuchych oraz polskiego języka migowego, uprzejmie przedstawiam co następuje. Na wstępie pragnę podkreślić, że w ocenie Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji (MSWiA) określenia pisane małą literą: „głusi” i wielką literą: „Głusi” mają różny zakres pojęciowy. Pierwsze należy odnosić do osób posiadających fizyczne, wrodzone lub nabyte deficyty biologiczne uniemożliwiające lub w znacznym stopniu utrudniające słyszenie. Tymczasem drugie określenie, „pisane wielką literą oznacza ludzi – członków określonej mniejszości językowej, dla których polski język migowy jest pierwszym językiem; wielka litera w słowie Głuchy to deklaracja przynależności do kultury Głuchych, do jej wartości, przekonań, norm, a nie tylko stan zdrowia”[1]. Mając powyższe na względzie, założono, że zawarte w niniejszej interpelacji pytania, w zakresie w jakim mogą być ewentualnie powiązane z zakresem zadań realizowanych przez MSWiA, odnoszą się do Głuchych, czyli osób, które identyfikują się ze sobą, tworzą wspólnotę posługującą się językiem odmiennym od języka polskiego – Polskim Językiem Migowym (PJM)[2], dążącą do traktowania społeczności Głuchych jako wykazującej się odrębnymi od społeczeństwa większościowego[3] cechami kulturowymi[4]. Dla Głuchych język migowy jest elementem ich identyfikacji kulturowej i społecznej.[5] Należy jednak zauważyć, że Stowarzyszenie Polski Instytut Praw Głuchych w petycji w sprawie zmiany ustawy z dnia 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym[6] w zakresie przyznania osobom głuchym statusu mniejszości językowo kulturowej[7], o której prawdopodobnie mowa w niniejszej interpelacji, wydaje się posługiwać oboma terminami co najmniej niekonsekwentnie lub nawet zamiennie. Należy w tym miejscu wyjaśnić, że w ustawie o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym nie określono terminu „mniejszość językowo-kulturowa”. Natomiast na gruncie przepisów ww. ustawy zostały zdefiniowane terminy, takie jak: „mniejszość narodowa”, „mniejszość etniczna” i „język regionalny”. Mniejszością narodową w rozumieniu ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym, jest grupa obywateli polskich, która spełnia łącznie następujące warunki: jest mniej liczebna od pozostałej części ludności Rzeczypospolitej Polskiej (RP) , w sposób istotny odróżnia się od pozostałych obywateli językiem, kulturą lub tradycją, dąży do zachowania swojego języka, kultury lub tradycji, ma świadomość własnej historycznej wspólnoty narodowej i jest ukierunkowana na jej wyrażanie i ochronę, jej przodkowie zamieszkiwali obecne terytorium RP od co najmniej 100 lat, utożsamia się z narodem zorganizowanym we własnym państwie. Mniejszością etniczną w rozumieniu ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym, jest grupa obywateli polskich, która spełnia łącznie wymienione wyżej warunki opisane w pkt 1, 2, 3 i 5 przewidziane dla mniejszości narodowej oraz dwa odrębne warunki, tj. ma świadomość własnej historycznej wspólnoty etnicznej i jest ukierunkowana na jej wyrażanie i ochronę oraz nie utożsamia się z narodem zorganizowanym we własnym państwie. Za język regionalny w rozumieniu ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym, zgodnie z Europejską Kartą Języków Regionalnych lub Mniejszościowych, uważa się język, który: jest tradycyjnie używany na terytorium danego państwa przez jego obywateli, którzy stanowią grupę liczebnie mniejszą od reszty ludności tego państwa, różni się od oficjalnego języka tego państwa – nie obejmuje to ani dialektów oficjalnego języka państwa, ani języków migrantów. Zgodnie z art. 18 ust. 1 pkt 1 i 20 ust. 2 ww. ustawy organy władzy publicznej są zobowiązane podejmować odpowiednie środki w celu wspierania działalności zmierzającej do ochrony, zachowania i rozwoju tożsamości kulturowej mniejszości narodowych i etnicznych oraz zachowania i rozwoju języka regionalnego. Nie kwestionując faktu, że Głusi tworzą własną kulturę[8], a także subiektywnego przekonania przynajmniej niektórych spośród Głuchych o odrębności kulturowej w stosunku do społeczeństwa większościowego wydaje się, że należy uznać, iż w świetle przytoczonych powyżej warunków, trudno byłoby uznać, by osoby Głuche spełniały je w stopniu umożliwiającym uznanie ich za mniejszość w rozumieniu ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym. Nie budzi przy tym wątpliwości, że PJM stanowi dla Głuchych wyznacznik odrębności kulturowej. Nie zmienia to jednak faktu, że wysoce prawdopodobnym – nawet wobec braku dostępnych dla MSWiA badań w tym obszarze – wydaje się również przyjęcie założenia, że część Głuchych posługujących się PJM czuje się Polakami. Stanowisko takie wydaje się potwierdzać raport zespołu ds. g/Głuchych przy Rzeczniku Praw Obywatelskich – Sytuacja osób głuchych w Polsce, zgodnie z którym „(…) Odrębność kulturowa Głuchych nie powoduje jednak, że nie czują się oni związani z kulturą polską. Identyfikują się z nią, podobnie jak Kaszubi, górale czy Ślązacy, ale mają swoją tożsamość (…)”[9]. Przytoczona konkluzja wydaje się potwierdzać przedstawiony powyżej wniosek o braku możliwości uznania Głuchych za mniejszość w rozumieniu ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym. Podobne stanowisko MSWiA zajmowało już w latach 2015, 2019 i 2020, m.in. w odpowiedzi, na pismo Stowarzyszenia Polski Instytut Praw Głuchych w sprawie nowelizacji ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym mającej polegać na przyznaniu „osobom głuchym statusu mniejszości językowo-kulturowej”[10]. W 2015 r. w Sejmie RP odbyła się konferencja naukowa „Głusi jako mniejszość językowa i kulturowa”. „(…) Celem konferencji było poparcie dążeń osób głuchych do objęcia ich społeczności zakresem ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym. Sytuacja osób z dysfunkcją słuchu w Polsce, jako grupy, która utworzyła własną tożsamość społeczną (językową i kulturową), nie ma odzwierciedlenia w obecnym systemie prawnym. Głusi traktowani są przez ten system tylko jako osoby niepełnosprawne, które wymagają od państwa wsparcia w komunikacji z resztą społeczeństwa. Podejście to nie przedstawia pełnego i autentycznego obrazu tej grupy społecznej i nie oddaje całej wartości, jaką wnosi ona do społeczeństwa. Potrzeby osób głuchych są różne od potrzeb osób z innymi niepełnosprawnościami. Dlatego głusi chcą być postrzegani odmiennie, gdyż poprzez swoją dysfunkcję stworzyli własną tożsamość społeczną i domagają się jej uznania w obliczu prawa. Z tych względów głusi powinni być postrzegani przez ustawodawcę dwutorowo. Nadal powinny im się należeć prawa przysługujące osobom niepełnosprawnym, ale dodatkowo trzeba im zagwarantować prawa analogiczne do praw mniejszości narodowych i etnicznych w Polsce. W tym celu, jak wyżej wspomniano, należy znowelizować ustawę z dnia 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym i włączyć do jej zakresu głuchych jako mniejszość. Zatem to zamierzenie legislacyjne będzie wymagało zdefiniowania nowej mniejszości w Polsce, gdyż społeczność osób głuchych nie mieści się w ramach definicji, które przewiduje ustawa o mniejszościach narodowych i etnicznych. Wymieniona ustawa, jak sama nazwa wskazuje, przewiduje istnienie dwóch rodzajów mniejszości: narodowej i etnicznej. Według ustawy czynnikiem różnicującym te dwa rodzaje mniejszości jest poczucie tożsamości z narodem zorganizowanym we własnym państwie (mniejszość narodowa) lub nieutożsamianie z narodem zorganizowanym we własnym państwie (mniejszość etniczna). Przy konstruowaniu ustawowej definicji mniejszości głuchych należy mieć na uwadze nie tylko aspekty językowe, ale też kulturowe. (…) Jako cechy tożsamości grupowej głuchych, które przemawiają za uznaniem ich za mniejszość, niewątpliwie wymienić można tu: Stosunkowo jednorodny charakter zbiorowości mniejszościowej; Pozostawanie w wyraźnej mniejszości w stosunku do reszty ludności w Polsce; Legitymowanie się polskim obywatelstwem; Posiadanie specyficznych, odrębnych cech: kultury, tradycji, języka; Samokategoryzację oznaczającą zarówno dążenie do kultywowania swych odrębnych cech kulturowych, a tym samym odróżnianie się od pozostałej ludności w państwie w sposób wyraźny lub co najmniej dorozumiany, jak i dążenie do traktowania danej społeczności głuchych jako wykazującej się odrębnymi cechami kulturowymi. Wszelkie te cechy wskazują na odrębność kulturową i językową osób głuchych, które przemawiają za uznaniem tej grupy społecznej za mniejszość językową i kulturową. (…)”[11]. Odnotowania wymaga również fakt, że w 2020 r. Komisja Ekspertów ds. Osób Głuchych przy Rzeczniku Praw Obywatelskich, zwróciła uwagę m.in. na potrzebę formalnego uznania PJM za język mniejszości językowej Głuchych w Polsce[12]. W ocenie MSWiA przytoczone powyżej wnioski, stanowiące podsumowanie konferencji z 2015 r., zachowują aktualność, a w szczególności, że „(…) społeczność osób głuchych nie mieści się w ramach definicji, które przewiduje ustawa o mniejszościach narodowych i etnicznych (…)” i są zbieżne z petycją Stowarzyszenia Polski Instytut Praw Głuchych. W powyższym kontekście na uwagę zasługuje zaproponowany przez Stowarzyszenie sposób realizacji petycji „(…) można więc tę grupę ująć w ustawie o mniejszościach, np. w ramach nowego punktu o mniejszościach językowo-kulturowych.” Informuję, że w MSWiA nie są obecnie prowadzone prace legislacyjne dotyczące nowelizacji ustawy o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym, zmierzające do uznania Głuchych za mniejszość językowo-kulturową. Natomiast bez ewentualnej nowelizacji ww. ustawy brak jest podstawy prawnej dla ministra właściwego do spraw wyznań religijnych oraz mniejszości narodowych i etnicznych do podejmowania działań mających wspierać tożsamość i odrębność kulturową Głuchych, na takich zasadach jak w przypadku realizacji obowiązku podejmowania przez niego (i inne organy administracji publicznej) działań, które mają na celu ochronę, zachowanie i rozwój tożsamości kulturowej mniejszości narodowych i etnicznych lub zachowanie i rozwój języka regionalnego. Z poważaniem z up. Tomasz Szymański Sekretarz Stanu Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji [1] Najwyższa Izba Kontroli, Informacja o wynikach kontroli Edukacja Głuchych i Niedosłyszących Dzieci i Młodzieży, Warszawa 2022 r., str. 4. Podobnie „(…) głuchy to osoba, która posiada ubytek słuchu przekraczający pewien ustalony próg, poniżej którego nie słyszy praktycznie nic, a ze wsparciem technologicznym jest w stanie usłyszeć pewne dźwięki. Natomiast Głuchy to osoba, która czuje się członkiem społeczności osób używających na co dzień Polskiego Języka Migowego (…)” - Marganiec B. Kultura Głuchych, [w:] Sytuacja osób głuchych w Polsce, Raport zespołu ds. g/Głuchych przy Rzeczniku Praw Obywatelskich, Biuro RPO, Warszawa 2014 r. str. 138. [2] Naturalny język głuchych, odrębny od języka polskiego. Posiada własną gramatykę wizualno-przestrzenną, dzięki temu PJM jest językiem wielowymiarowym. Wykorzystuje inne formy językowe dla przedstawienia rzeczywistości – rozmieszczenie w przestrzeni, wychylenia i zwroty ciała, mimikę, spojrzenie, a przede wszystkim ruch (jego kierunek, zakres, intensywność, powtórzenie, modyfikację toru lub tempa, itp.). Bardzo ważną rolę w PJM pełni mimika. Bez właściwej mimiki twarzy niemożliwe byłoby formułowanie zdań. Ma to znaczenie zarówno emocjonalne jak i gramatyczne – Dobre Kadry. Centrum badawczo-szkoleniowe Sp. z o.o. w Sytuacja i możliwości aktywizacji Głuchych, Wrocław 2014 r., str. 17. Stosownie do art. 3 pkt 2 w związku z art. 2 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 19 sierpnia 2022 r. o języku migowym i innych sposobach komunikowania się (Dz. U. z 2011 r., poz. 1243, z późn. zm.) przez polski język migowy należy rozumieć naturalny wizualno-przestrzenny język komunikowania się osób uprawnionych, czyli osób doświadczających trwale lub okresowo trudności w komunikowaniu się. W Narodowym Spisie Powszechnym Ludności i Mieszkań 2021, 9267 osób zadeklarowało używanie PJM w domu, w tym 2079 zadeklarowało ww. język, jako jedyny język używany w domu. [3] To jest osób Słyszących. [4] Z pewnością można stwierdzić, że Głusi tworzą pewną zbiorowość, w ramach której funkcjonują. Podstawowy powód jej powstania to bariera komunikacyjna pomiędzy głuchymi a słyszącymi wynikająca z głuchoty. Język migowy pozwala im na swobodną komunikację w obrębie tej zbiorowości. Głusi rozwinęli narzędzie, dzięki któremu w otoczeniu innych głuchych nie odczuwają żadnych barier, co pozwoliło na ukonstytuowanie się tej zbiorowości w społeczność językową. Społeczność ta jest w stanie odtąd tworzyć własną historię i kulturę. Jej członkowie podejmują działania na rzecz innych Głuchych, organizują rozmaite przedsięwzięcia sportowe, kulturalne, walczą z dyskryminacją językową i konsekwencjami bycia w mniejszości w stosunku do „większości słyszących”. Całość tych działań wpływa na odmienność ich doświadczeń i norm - Marganiec B. Kultura Głuchych, [w:] Sytuacja osób głuchych w Polsce, Raport zespołu ds. g/Głuchych przy Rzeczniku Praw Obywatelskich, Biuro RPO, Warszawa 2014 r. str. 139 i 140. [5] Czajkowska-Kisil M., Klimaczewska A. Rola języka migowego w kształtowaniu tożsamości Głuchych w Polsce, [w:] Tożsamość społeczno-kulturowa Głuchych, Woźnicka E. (red.), Polski Związek Głuchych Oddział Łódzki, Łódź 2007, s. 77. [6] Dz. U. z 2017 r. poz. 823. [7] Nr petycji BKSP-155-X-430/25. [8] W tym kontekście warto chociażby odnotować, że w 2022 r. film „CODA" opowiadający o muzycznych aspiracjach słyszącej córki wychowanej w rodzinie osób głuchych zdobył trzy Oscary, w tym najważniejszą – Oscara za najlepszy film (ponadto w kategoriach najlepszy aktor drugoplanowy i najlepszy scenariusz adoptowany). „Nagroda dla filmu jest przełomowa, ponieważ po raz pierwszy w historii głuchych bohaterów grają naprawdę głusi aktorzy” - https://bip.brpo.gov.pl/pl/content/oscar-dla-filmu-o-gluchoniemych-rodzinach. E. Waląg wskazuje na następujące przejawy kultury Głuchych: „(…) różnego rodzaju wytwory we własnym języku – poezję, muzykę, dowcipy itp. Tworzenie wizualno-przestrzennej poezji zmysłów skupionej na przykład na powtarzalności liczebników czy liter, twórczość hip-hopowa, komiksy o żartobliwym oraz ironicznym zabarwieniu czy wskazywanie g/Głuchych w historii chociażby Powstania Warszawskiego służy budowaniu tożsamości oraz realizowaniu funkcji akumulatywnej języka, związanej ze zbieraniem informacji o doświadczeniu społecznym. Czynniki tożsamościowe skupiają się nie tylko wokół języka i wytworów kulturowych, ale także wokół jedności myśli, historii tej społeczności, systemu edukacji, wspólnotowości czy odmienności zachowań.” - Waląg E., Polski Język Migowy językiem obcym?, [w:] Kreatywność językowa w komunikowaniu (się), Burska K., Cieśla B. (red.), Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2014, s. 201-208. Patrz też Marganiec B. Kultura Głuchych, [w:] Sytuacja osób głuchych w Polsce, Raport zespołu ds. g/Głuchych przy Rzeczniku Praw Obywatelskich, Biuro RPO, Warszawa 2014 r. str. 137-157. [9] Marganiec B. Kultura Głuchych, [w:] Sytuacja osób głuchych w Polsce, Raport zespołu ds. g/Głuchych przy Rzeczniku Praw Obywatelskich, Biuro RPO, Warszawa 2014 r. str. 144. Warto również odnotować fragment petycji Stowarzyszenia Polski Instytut Praw Głuchych do Marszałka Sejmu RP, nr BKSP-155-X-430/25, w sprawie zmiany ustawy z dnia 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym (Dz. U. z 2017 r. poz. 823) w zakresie przyznania osobom głuchym statusu mniejszości językowo-kulturowej, złożonej w dniu 29.01.2025 r. - „(…) Głusi, podobnie jak Kaszubi, czy Ślązacy, są Polakami (…)”, który wydaje się potwierdzać brak możliwości uznania Głuchych za mniejszość w rozumieniu obowiązujących przepisów prawa. [10] Trzeba zwrócić uwagę na fakt, że tym, co różni społeczności Głuchych od innych mniejszości narodowych czy etnicznych, jest pochodzenie ich członków. Statystyki amerykańskie i skandynawskie podają, że ogromna większość dzieci głuchych rodzi się w rodzinach słyszących (odpowiednio 96% i 97%). Jest to przyczyną tego, że proces inkulturacji – włączenie się jednostki w kulturę Głuchych – następuje dopiero po rozpoczęciu nauki szkolnej. Tam dokonuje się zmiana kulturowego kodu – odchodzimy stopniowo od tego, co zostało nam dane w momencie urodzenia, przyjmujemy to, co uważamy, że powinno być nam dane. Obecnie jednak coraz więcej dzieci kończy szkoły integracyjne albo nawet zwykłe masowe. U nich ten proces włączania się w kulturę Głuchych jest jeszcze bardziej opóźniony i przypada na okres studiów i dorosłego życia. Dzieci głuche urodzone w rodzinach Głuchych wzrastają w otoczeniu języka migowego i kultury Głuchych i u nich proces inkulturacji zachodzi od samego początku. Przychodzą one do szkół dla głuchych z w pełni rozwiniętym językiem migowym i wszystkim tym, co niesie on ze sobą. – Marganiec B. Kultura Głuchych, [w:] Sytuacja osób głuchych w Polsce, Raport zespołu ds. g/Głuchych przy Rzeczniku Praw Obywatelskich, Biuro RPO, Warszawa 2014 r. str. 142. W ocenie MSWiA wydaje się, że wysoce prawdopodobna jest teza, iż przekaz tożsamości kulturowej, w przypadku zdecydowanej większości Głuchych, nie ma charakteru pokoleniowego, nie następuje za pośrednictwem przodków. [11] Mreńca E. Podsumowanie konferencji naukowej „Głusi jako mniejszość językowa i kulturowa”, [w:] Niepełnosprawność – zagadnienia, problemy, rozwiązania. Nr IV/2015(17), str. 118 i nast. [12] Osoby Głuche w Polsce 2020. Wyzwania i Rekomendacje. Praca zbiorowa Komisji Ekspertów ds. Osób Głuchych, Imiołczyk B. (red.), Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich, Warszawa 2020 r.