Interpelacja w sprawie aktualnego stanu postępowań administracyjnych, które dotyczą roszczeń o zwrot mienia Skarbu Państwa, w kontekście terenów w pow. gorlickim zarządzanych przez Lasy Państwowe oraz Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa

Interpelacja nr 8168

do ministra rolnictwa i rozwoju wsi

w sprawie aktualnego stanu postępowań administracyjnych, które dotyczą roszczeń o zwrot mienia Skarbu Państwa, w kontekście terenów w pow. gorlickim zarządzanych przez Lasy Państwowe oraz Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa

Zgłaszający: Barbara Bartuś

Data wpływu: 17-02-2025

Na mocy układu z dnia 9 września 1944 r. pomiędzy PKWN a rządem Republiki Ukraińskiej dotyczącym ewakuacji obywateli polskich z terytorium USRR i ludności ukraińskiej z terytorium Polski w latach 1944-1946 nastąpiła tzw. wymiana ludności, czyli przesiedlenie osób pochodzenia ukraińskiego z Polski na Ukrainę. W latach 1945-1946 nasz kraj opuściło 482 tys. osób narodowości ukraińskiej, a zgodnie z zapisami ww. traktatu mienie, które pozostawili za sobą (np. nieruchomości) "przechodziły pod opiekę państwa”. W zamian rząd, który przyjmował repatriantów, gwarantował im nieruchomości lub rekompensatę za pozostawione mienie.

Zgodnie z umową z dnia 21 lipca 1952 r. między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej z jednej strony i Rządem ZSRR, Rządem USRR, Rządem BSRR i Rządem LSRR z drugiej strony o wzajemnych rozliczeniach wynikłych z ewakuacji ludności i delimitacji polsko-radzieckiej granicy państwowej Rząd Rzeczypospolitej Polskiej zobowiązał się wypłacić na rzecz rządu ZSRR kwotę 76 000 000 rubli w celu uskutecznienia pełnych i ostatecznych wzajemnych rozliczeń za ruchome i nieruchome mienie, produkty rolne oraz zasiewy pozostawione na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i ZSRR przez ludność ewakuowaną oraz przesiedloną w związku z delimitacją polsko-radzieckiej granicy państwowej. Zgodnie z treścią art. 5 tej umowy wszelkie wzajemne roszczenia stron umowy wynikające z układów republikańskich z 1944 r. zostały całkowicie rozliczone.

W roku 1947 w ramach Akcji ,,Wisła” przesiedlono z terenów południowo-wschodniej Polski na Ziemie Odzyskane ok. 140 tys. Ukraińców, Łemków, Bojków i Dolinian. Większość z nich, bo ok. 80%, otrzymała własne gospodarstwa, a pozostali zostali przesiedleni do PGR lub do miast na podstawie dekretu o ochronie i uregulowaniu własności osadniczych gospodarstw chłopskich na obszarze Ziem Odzyskanych z dnia 6 września 1951 r. (Dz. U. Nr 46 poz. 340 - zm. Dz. U. z 1998 r. Nr 106, poz. 668; Dz. U. z 1990 r. Nr 34, poz. 198; Dz. U. z 1969 r. Nr 13, poz. 95; Dz. U. z 1957 r. Nr 39, poz. 172). Zgodnie z przepisami dekretu z dnia 27 lipca 1949 r. o przejęciu na własność państwa niepozostających w faktycznym władaniu właścicieli nieruchomości ziemskich położonych w niektórych powiatach województwa białostockiego, lubelskiego, rzeszowskiego i krakowskiego (Dz. U. Nr 46 poz. 339 - zm. Dz. U. z 1958 r. Nr 17, poz. 71) nieruchomości, które pozostawiły za sobą osoby przesiedlone, przeszły na własność Skarbu Państwa. Łączna powierzchnia tych terenów to ok. 260 tys. ha, które zostały następnie w większości przekazane do zalesienia ówczesnej administracji Lasów Państwowych.

Po 1956 r. do rodzinnych miejscowości w Beskidzie Niskim powróciło wg szacunków kilkanaście tysięcy Łemków, otrzymując wówczas swoje dawne gospodarstwa lub ich część, a w przypadku, gdy byli tam już osadnicy - ekwiwalent z Państwowego Funduszu Ziemi.

Na podstawie dekretów:

- z dnia 5 września 1947 r. o przejściu na własność państwa mienia pozostałego po osobach przesiedlonych do ZSRR (umowa o „wzajemnej wymianie ludności”) oraz

- z dnia 27 lipca 1949 r. o przejęciu na własność państwa niepozostających w faktycznym władaniu właścicieli nieruchomości ziemskich położonych w niektórych powiatach województwa białostockiego, lubelskiego, rzeszowskiego i krakowskiego (Akcja „Wisła”)

nieruchomości pozostałe po przesiedleniach ludności podlegały przejęciu na rzecz Skarbu Państwa, czyli ówczesny organ administracji państwowej na szczeblu powiatowym, wydawał orzeczenia dotyczące przejęcia na rzecz Skarbu Państwa mienia pozostałego po wysiedlonej ludności. Te orzeczenia były wówczas podstawą wpisu prawa własności Skarbu Państwa w księgach wieczystych.

W 2020 roku zwróciłam uwagę na rosnącą liczbę roszczeń o zwrot nieruchomości, które zostały przejęte przez Skarb Państwa po II wojnie światowej, w tym także w ramach Akcji „Wisła” i innych działań związanych z przesiedleniem ludności.

Tryb postępowania w sprawie zwrotu „lasów łemkowskich” przebiega co do zasady dwuetapowo. Najpierw w postępowaniu administracyjnym przed wojewodą małopolskim dochodziło do stwierdzenia nieważności orzeczenia PPRN o przejęciu na rzecz Skarbu Państwa, a następnie przed sądem powszechnym w procesie o uzgodnienie treści księgi wieczystej następowało przywrócenie prawa własności spadkobiercom dawnych właścicieli.

Zaznaczyć przy tym należy, że na żadnym etapie ww. postępowań nie były one traktowane przez organy prowadzące jako reprywatyzacja, czy zwrot przejętego na rzecz Skarbu Państwa mienia należącego uprzednio do ludności łemkowskiej, a jedynie jako zwykłe postępowania administracyjne, a następnie sądowe.

Skutkiem postępowania administracyjnego przed wojewodą małopolskim była eliminacja z obrotu prawnego orzeczenia PPRN w Gorlicach o przejęciu nieruchomości, traktowanego jak każda inna decyzja administracyjna, w której organ administracji dopatruje się uchybień formalnoprawnych, udowadniając, że uchybienia te miały charakter rażącego naruszenia prawa skutkującego nieważnością decyzji - art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a.

Znamienne w tym miejscu jest to, że do stwierdzania przez wojewodę nieważności orzeczeń PPRN w Gorlicach, jako wydanych z rażącym naruszeniem prawa, wykorzystywana jest argumentacja oparta na wykładni prawa dalece odbiegającej od jasnej treści przepisów, które miałyby być rażąco naruszone. Ponadto, co niezwykle istotne, wojewoda dokonywał stwierdzenia nieważności decyzji o przejęciu na rzecz Skarbu Państwa, mając często pełną wiedzę i dokumenty potwierdzające dokonanie przez Skarb Państwa rekompensaty i zadośćuczynienia za przejęte mienie w postaci nieodpłatnego nadania osobom objętym tymi decyzjami mienia zamiennego (gruntów i budynków) w miejscu przesiedlenia na Ziemiach Zachodnich, oraz/lub po powrocie do powiatu gorlickiego w latach 60. ubiegłego stulecia. Fakt nadania mienia zamiennego nie był jednak brany pod uwagę, gdyż zdaniem organu prowadzącego fakt ten nie wynikał z badanej w trybie art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a. decyzji o przejęciu na rzecz Skarbu Państwa.

Co też jest niezwykle istotne, w prowadzonych postępowaniach wojewoda małopolski m.in. permanentnie nie uznawał Nadleśnictwa Gorlice za stronę postępowania, co wydaje się niezrozumiałe, ponieważ naruszyło przepis art. 28 K.p.a., a także było sprzeczne z ugruntowaną w tej kwestii linią ministra rolnictwa i rozwoju wsi oraz sądów administracyjnych.

Przymiot taki posiadał natomiast starosta gorlicki jako przedstawiciel Skarbu Państwa (przedmiotowe postępowania dotyczyły mienia Skarbu Państwa), który to organ, jak się wydaje, zachowywał się biernie.

W drugim etapie, po wyeliminowaniu z obrotu prawnego decyzji o przejęciu opuszczonych nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa, sądy powszechne w postępowaniu o uzgodnienie treści księgi wieczystej zgodnie z art. 10 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece ujawniają prawo własności dawnych właścicieli, gdyż dotychczasowa podstawa nabycia nieruchomości przez Skarb Państwa zostawała uchylona.

Chciałam zauważyć, że ja zajmowałam się tematem odzyskiwania przez następców wysiedlonych nieruchomości Skarbu Państwa w zarządzie nadleśnictw, ale wiem, że w ten sam sposób zostały przejmowane nieruchomości będące w zarządzie Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa.

Zgodnie z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 2015 roku przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego zostały nowelizowane, by zapobiec nieuzasadnionym roszczeniom o zwrot mienia, szczególnie w przypadkach, gdzie mienie zostało wcześniej zamienione w ramach rekompensat. Chciałabym jednak obecnie zwrócić uwagę na potencjalne zagrożenia związane z możliwym powrotem problemów wyłudzania mienia Skarbu Państwa, a także na obawy dotyczące zaniechania skutecznego nadzoru nad postępowaniami administracyjnymi w tej sprawie.

Po wprowadzeniu zmian w przepisach Kodeksu postępowania administracyjnego byłam przekonana, że stanowi to wystarczające rozwiązanie w zakresie ochrony mienia Skarbu Państwa i zapobiegania wyłudzeniom. Działania rządu i prokuratury wówczas były zadowalające, jednak teraz, po zmianie władzy, obawiam się, że problem powraca i może zostać ponownie zbagatelizowany, a wręcz mogą pojawić się sygnały przyzwolenia na roszczenia mające na celu bezprawne przejęcie gruntów należących do Skarbu Państwa.

W związku z powyższym proszę Pana Ministra o odpowiedź na następujące pytania:

Ile odwołań od decyzji dotyczących wniosków o stwierdzenie nieważności orzeczeń prezydiów powiatowych rad narodowych wydanych na podstawie dekretu z dnia 27 lipca 1949 r. o przejęciu na własność Państwa niepozostających w faktycznym władaniu właścicieli nieruchomości ziemskich położonych w niektórych powiatach województwa białostockiego, lubelskiego, rzeszowskiego i krakowskiego (Dz. U. Nr 46 poz. 339 - zm. Dz. U. z 1958 Nr 17, poz. 71) oraz na podstawie dekretu z dnia 5 września 1947 r. o przejściu na własność Państwa mienia pozostawionego po osobach przesiedlonych do ZSRR było lub jest rozpatrywanych przez ministra rolnictwa i rozwoju wsi, począwszy od roku 2022 do dnia dzisiejszego, i która strona je wnosiła?

Czy istnieje możliwość przeprowadzenia kontroli postępowania służb wojewody małopolskiego pod kątem właściwego sposobu realizacji obowiązków dotyczących interesu Skarbu Państwa?

Jaka jest skala (liczba) uchylonych decyzji PPRN na podstawie decyzji wojewody małopolskiego o stwierdzeniu nieważności orzeczeń PPRN, wobec których prawo własności wykonywał Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa?

Czy w postępowaniach przed wojewodą KOWR miał przymiot strony postępowania? Czy brał udział w takich postępowaniach?

Czy do ministerstwa wpływały odwołania KOWR od decyzji stwierdzających nieważność orzeczeń PPRN?

Czy rząd planuje dodatkowe działania, aby zapobiec roszczeniom, które mogą prowadzić do nieuzasadnionego przekazywania mienia Skarbu Państwa na rzecz osób, które już otrzymały rekompensaty w postaci mienia zamiennego?