Interpelacja nr 7689
Interpelacja w sprawie ustawowego zakazu zatrudniania adwokatów na podstawie umowy o pracę
Zgłaszający:
•
Adresat:
Sprawiedliwość i Sądy (40%)
Treść wystąpienia poselskiego
Interpelacja w sprawie ustawowego zakazu zatrudniania adwokatów na podstawie umowy o pracę
Interpelacja nr 7689
do ministra rodziny, pracy i polityki społecznej, ministra sprawiedliwości
w sprawie ustawowego zakazu zatrudniania adwokatów na podstawie umowy o pracę
Zgłaszający: Paulina Matysiak
Data wpływu: 29-01-2025
Szanowna Pani Minister, Szanowny Panie Ministrze,
zgodnie z art. 4b ust. 1 pkt 1 ustawy Prawo o adwokaturze adwokaci wykonujący zawód nie mogą pozostawać w stosunku pracy. Jest to prawdopodobnie jedyna grupa zawodowa w Polsce, która została objęta takim zakazem, co wywołuje wątpliwości w zakresie zasadności tego rozwiązania oraz jego zgodności z Konstytucją RP.
Zakaz ten prowadzi do szeregu negatywnych konsekwencji, w tym zmuszania adwokatów do pracy na umowach cywilnoprawnych, które nie zapewniają im podstawowych praw pracowniczych, takich jak prawo do urlopu, zwolnień lekarskich czy stabilności zatrudnienia. W praktyce skutkuje to również problemami związanymi z zabezpieczeniem społecznym oraz emerytalnym tej grupy zawodowej. Warto podkreślić, że radcowie prawni, wykonujący zbliżone obowiązki, mogą być zatrudniani na podstawie umowy o pracę, co stawia pod znakiem zapytania zasadność takiego zróżnicowania regulacji prawnych.
W obliczu dynamicznych zmian na rynku usług prawnych, a także w kontekście licznych głosów środowiska adwokackiego wskazujących na konieczność reformy w tym zakresie, apeluję o podjęcie działań mających na celu likwidację przestarzałych i szkodliwych regulacji.
W związku z powyższym, działając na podstawie art. 14 ust. 1 pkt 7 ustawy z dnia 9 maja 1996 r. o wykonywaniu mandatu posła i senatora (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 1339), proszę o udzielenie odpowiedzi na następujące pytania:
Jaka jest celowość utrzymywania ustawowego zakazu zatrudniania adwokatów na podstawie umowy o pracę? Jakie są argumenty za utrzymaniem tego rozwiązania?
Czy resorty dokonywały analizy zgodności tego zakazu z Konstytucją RP, w szczególności z art. 32 ust. 1 i 2 (zasada równości wobec prawa), art. 66 ust. 1 i 2 (prawo do bezpiecznych i higienicznych warunków pracy), art. 67 ust. 1 (prawo do zabezpieczenia społecznego)?
Jakie prawne możliwości mają adwokaci, aby doprowadzić do oceny konstytucyjności art. 4b ust. 1 pkt 1 ustawy Prawo o adwokaturze przez niezależny wymiar sprawiedliwości? Czy Ministerstwo Sprawiedliwości dostrzega trudności w złożeniu skargi konstytucyjnej w sytuacji braku indywidualnego orzeczenia dotyczącego wolności i praw skarżącego? Jakie działania ministerstwo podejmuje w kontekście aktualnych wątpliwości co do legalności obecnego składu Trybunału Konstytucyjnego?
Czy Ministerstwo Sprawiedliwości planuje podjęcie działań legislacyjnych w kierunku uchylenia art. 4b ust. 1 pkt 1 oraz art. 4b ust. 3 ustawy Prawo o adwokaturze? Jeśli tak, to w jakim terminie można spodziewać się projektu zmian?
Z wyrazami szacunku Paulina Matysiak
Posłanka na Sejm RP
Interpelacja nr 7689
do ministra rodziny, pracy i polityki społecznej, ministra sprawiedliwości
w sprawie ustawowego zakazu zatrudniania adwokatów na podstawie umowy o pracę
Zgłaszający: Paulina Matysiak
Data wpływu: 29-01-2025
Szanowna Pani Minister, Szanowny Panie Ministrze,
zgodnie z art. 4b ust. 1 pkt 1 ustawy Prawo o adwokaturze adwokaci wykonujący zawód nie mogą pozostawać w stosunku pracy. Jest to prawdopodobnie jedyna grupa zawodowa w Polsce, która została objęta takim zakazem, co wywołuje wątpliwości w zakresie zasadności tego rozwiązania oraz jego zgodności z Konstytucją RP.
Zakaz ten prowadzi do szeregu negatywnych konsekwencji, w tym zmuszania adwokatów do pracy na umowach cywilnoprawnych, które nie zapewniają im podstawowych praw pracowniczych, takich jak prawo do urlopu, zwolnień lekarskich czy stabilności zatrudnienia. W praktyce skutkuje to również problemami związanymi z zabezpieczeniem społecznym oraz emerytalnym tej grupy zawodowej. Warto podkreślić, że radcowie prawni, wykonujący zbliżone obowiązki, mogą być zatrudniani na podstawie umowy o pracę, co stawia pod znakiem zapytania zasadność takiego zróżnicowania regulacji prawnych.
W obliczu dynamicznych zmian na rynku usług prawnych, a także w kontekście licznych głosów środowiska adwokackiego wskazujących na konieczność reformy w tym zakresie, apeluję o podjęcie działań mających na celu likwidację przestarzałych i szkodliwych regulacji.
W związku z powyższym, działając na podstawie art. 14 ust. 1 pkt 7 ustawy z dnia 9 maja 1996 r. o wykonywaniu mandatu posła i senatora (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 1339), proszę o udzielenie odpowiedzi na następujące pytania:
Jaka jest celowość utrzymywania ustawowego zakazu zatrudniania adwokatów na podstawie umowy o pracę? Jakie są argumenty za utrzymaniem tego rozwiązania?
Czy resorty dokonywały analizy zgodności tego zakazu z Konstytucją RP, w szczególności z art. 32 ust. 1 i 2 (zasada równości wobec prawa), art. 66 ust. 1 i 2 (prawo do bezpiecznych i higienicznych warunków pracy), art. 67 ust. 1 (prawo do zabezpieczenia społecznego)?
Jakie prawne możliwości mają adwokaci, aby doprowadzić do oceny konstytucyjności art. 4b ust. 1 pkt 1 ustawy Prawo o adwokaturze przez niezależny wymiar sprawiedliwości? Czy Ministerstwo Sprawiedliwości dostrzega trudności w złożeniu skargi konstytucyjnej w sytuacji braku indywidualnego orzeczenia dotyczącego wolności i praw skarżącego? Jakie działania ministerstwo podejmuje w kontekście aktualnych wątpliwości co do legalności obecnego składu Trybunału Konstytucyjnego?
Czy Ministerstwo Sprawiedliwości planuje podjęcie działań legislacyjnych w kierunku uchylenia art. 4b ust. 1 pkt 1 oraz art. 4b ust. 3 ustawy Prawo o adwokaturze? Jeśli tak, to w jakim terminie można spodziewać się projektu zmian?
Z wyrazami szacunku Paulina Matysiak
Posłanka na Sejm RP
Odpowiedź urzędowa
Podsekretarz stanu Maria Ejchart
Audyt odpowiedzi: Wskaźnik lania wody & konkretności
Bardzo konkretna
Automatyczna analiza lingwistyczno-statystyczna pisma resortu
Lanie wody
15%
Konkretność
85%
Odpowiedź wysoce rzeczowa – zawiera liczne dane twarde, kwoty, daty lub bezpośrednie odniesienie do zadanych pytań.
Twarde liczby / kwoty
0 kwot, 0 %
Precyzyjne daty
11
Odpowiedź na punkty
✓ Tak (Ad 1, Pkt...)
Gęstość faktów
3.5 / 1k zn.
- Wymienia precyzyjne daty lub terminy (11)
- Resort odnosi się punkt po punkcie do pytań posła
Urzędowe załączniki i odpowiedzi:
Pełna treść wyekstrahowana z załącznika PDF (odpowiedź urzędowa)
13197 znaków
+48 22 52 12 888 Al. Ujazdowskie 11
kontakt@ms.gov.pl 00-950 Warszawa P-33
www.gov.pl/sprawiedliwosc
Podsekretarz Stanu
Maria Ejchart
BK-VII.0520.46.2025
Warszawa, 10 marca 2025 r.
Pan
Szymon Hołownia
Marszałek Sejmu
Rzeczypospolitej Polskiej
Szanowny Panie Marszałku,
przedstawiam odpowiedź na interpelację nr 7689 Pani poseł Pauliny Matysiak w sprawie
ustawowego zakazu zatrudniania adwokatów na podstawie umowy o pracę.
Ad 1
Stosownie do art. 4b ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze
(Dz.U. z 2024 r., poz. 1564), adwokat nie może wykonywać zawodu, jeżeli pozostaje
w stosunku pracy. Zakaz ten nie dotyczy jednak pracowników badawczych i badawczo –
dydaktycznych. Regulacja ta koreluje z art. 4a tej ustawy, który określając dopuszczalne
formy wykonywania zawodu adwokata wyłącza stosunek pracy.
Odmienne rozwiązanie omawianej kwestii znajduje się w art. 8 ustawy z dnia 6 lipca 1982
r. o radcach prawnych (Dz.U. z 2024 r. poz. 499), który oprócz form wykonywania zawodu
tożsamych dla zawodu adwokata, dopuszcza możliwość wykonywania zawodu radcy
prawnego w ramach stosunku pracy. Niemniej jednak radca prawny pozostający
w stosunku pracy nie może być obrońcą w sprawach karnych i karnoskarbowych (zakaz
ten nie dotyczy również pracowników badawczych i badawczo – dydaktycznych).
Istnienie w Rzeczpospolitej Polskiej adwokatury i samorządu radców prawnych, jako
odrębnych od siebie instytucji spełniających w istocie te same zadania w systemie ochrony
prawnej, wynika z historycznych uwarunkowań rozwoju prawno – ustrojowego oraz
społeczno – gospodarczego kraju. Zawód adwokata w Rzeczpospolitej pozostawał zawsze
wolnym zawodem. Zawód radcy prawnego historycznie wywodzi się natomiast z okresu,
w którym jednostki gospodarki uspołecznionej mogły korzystać z usług prawnych
-- 1 of 3 --
zatrudnionych w nich radców prawnych (por. uchwała Rady Ministrów z dnia 13 grudnia
1961 r. w sprawie obsługi prawnej przedsiębiorstw państwowych, zjednoczeń oraz
banków państwowych (M.P. 1961 nr 96 poz. 406)).
Omawiany zakaz ma istotne znaczenie również z punktu oceny niezależności adwokata
w wykonywaniu swoich obowiązków. Konflikt między adwokatem zatrudnionym na
umowę o pracę a pracodawcą może wystąpić na tle podporządkowania organizacyjnego,
nie tylko służbowego. Na przykład w kwestii priorytetów zadań do wykonania lub czasu
realizacji tego zadania (por. https://www.prawo.pl/prawnicy-sady/niezaleznosc-radcy-
na-etacie-moze-tworzyc-konflikt,175451.html).
Stanowisko w tym zakresie zajął Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej stwierdzając,
że ze wspólnych państwom członkowskim tradycji prawniczych wynika koncepcja roli
prawników, jako współpracowników wymiaru sprawiedliwości, których zadaniem jest
zapewnienie, przy zachowaniu całkowitej niezależności i w nadrzędnym interesie
sprawiedliwości, obsługi prawnej, której potrzebuje klient.
W omawianym kontekście nie można pominąć wskazania Trybunału Sprawiedliwości, że
wymogu „całkowitej niezależności” nie spełniają radcowie prawni zatrudnieni na etacie.
Pojęcie niezależności zostało określone pozytywnie, w odniesieniu do dyscypliny
zawodowej oraz w sposób negatywny poprzez brak stosunku pracy. Istnieje ryzyko, że
środowisko zawodowe radców prawnych zatrudnionych na podstawie umowy o pracę
wywiera, przynajmniej w pewnym stopniu, wpływ na wyrażoną przez nich opinię prawną.
Niezależność, o której mowa w polskiej ustawie o radcach prawnych, nie jest taką samą
niezależnością, o jaką chodzi Trybunałowi Sprawiedliwości (zob. Prezes Urzędu
Komunikacji Elektronicznej przeciwko Komisji, sprawa T-226/10 (2010/C 209/64).
Ad 2
W Ministerstwie Sprawiedliwości nie były przeprowadzane analizy zgodności zakazu
zatrudniania adwokatów na podstawie umowy o pracę z Konstytucją RP, w szczególności
z art. 32 ust. 1 i 2 (zasada równości wobec prawa), art. 66 ust. 1 i 2 (prawo do bezpiecznych
i higienicznych warunków pracy), art. 67 ust. 1 (prawo do zabezpieczenia społecznego).
Przy czym w kontekście obowiązującego zakazu zatrudniania adwokatów na podstawie
umowy o pracę kwestie związane z zasadą równości wobec prawa, prawem do
-- 2 of 3 --
bezpiecznych i higienicznych warunków pracy oraz prawem do zabezpieczenia
społecznego należą, zgodnie ustawą z dnia 4 września 1997 r. o działach administracji
rządowej (Dz.U. z 2024 r., poz. 1370) - odpowiednio - do ministra właściwego ds.
zabezpieczenia społecznego (art. 31) oraz - zgodnie z ustawą z dnia 20 kwietnia 2004 r.
o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (Dz.U. z 2024 r., poz. 475 z późn. zm.) -
do ministra właściwego do spraw pracy (art. 4), tj. Ministra Rodziny, Pracy i Polityki
Społecznej.
Ad 3
Zgodnie z art. 79 ust. 1 Konstytucji RP, regulującym materialną konstrukcję skargi
w sprawie zgodności z Konstytucją, każdy, czyje konstytucyjne wolności lub prawa zostały
naruszone, ma prawo, na zasadach określonych w ustawie, wnieść skargę do Trybunału
Konstytucyjnego w sprawie zgodności z Konstytucją ustawy lub innego aktu
normatywnego, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł
ostatecznie o jego wolnościach lub prawach albo o jego obowiązkach określonych
w Konstytucji.
Odnosząc się do pytania o działania podejmowane przez Ministerstwo Sprawiedliwości
w zakresie wątpliwości dotyczących statusu obecnego składu Trybunału Konstytucyjnego,
Ministerstwo uczestniczyło w pracach legislacyjnych w Sejmie RP i Senacie RP nad
uchwalonymi 13 września 2024 r. ustawami: o Trybunale Konstytucyjnym oraz Przepisy
wprowadzające ustawę o Trybunale Konstytucyjnym.
https://www.gov.pl/web/sprawiedliwosc/pakiet-rozwiazan-uzdrawiajacych-trybunal-
konstytucyjny
Ad 4
Aktualnie w Ministerstwie Sprawiedliwości nie są prowadzone ani planowane prace
legislacyjne zakładające uchylenie art. 4b ust. 1 pkt 1 i ust. 3 ustawy Prawo o adwokaturze.
Z wyrazami szacunku
Maria Ejchart
Podsekretarz Stanu
/podpisano elektronicznie/
-- 3 of 3 --
tel. 222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrpips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
Agnieszka Dziemianowicz-Bąk
BM-II.059.1.55.2025
Warszawa, /elektroniczny znacznik czasu/
Pan
Szymon Hołownia
Marszałek Sejmu
Rzeczypospolitej Polskiej
Szanowny Panie Marszałku,
w odpowiedzi na interpelację nr 7689 Pani Posłanki Pauliny Matysiak z 3 lutego
2025 r. w sprawie ustawowego zakazu zatrudniania adwokatów na podstawie umowy
o pracę, proszę przyjąć wyjaśnienia pozostające we właściwości Ministra Rodziny, Pracy
i Polityki Społecznej.
Na wstępie pragnę podkreślić, że „zakaz zatrudniania adwokatów na podstawie umowy
o pracę”, o którym wspomina Pani posłanka, wynika nie z Kodeksu pracy, tylko wyłącznie
z przepisów szczególnych, zawartych w ustawie z dnia 26 maja 1982 r. Prawo o adwokaturze
(Dz.U. z 2024 r. poz. 1564). Przepisy te stanowią – zgodnie z art. 4b ust. 1 pkt 1 - że adwokat
nie może wykonywać zawodu, jeżeli pozostaje w stosunku pracy. Organem właściwym do
interpretacji ustawy Prawo o adwokaturze, a także do ewentualnego podjęcia działań
mających na celu uchylenie art. 4b ust. 1 pkt 1 tego aktu, jest Minister Sprawiedliwości.
Z art. 10 § 1 Kodeksu pracy wynika natomiast, że każdy ma prawo do wykonywania
swobodnie wybranej pracy i nikomu, z wyjątkiem przypadków określonych ustawowo, nie
można zabronić wykonywania zawodu. Niżej, zgodnie z właściwością ministra do spraw
pracy, przedstawiam omówienie regulacji zawartych w kodeksie pracy oraz ich relacji do
odrębnych przepisów w tym zakresie.
Art. 10 § 1 K.p. stanowi o wolności pracy, której treścią jest swoboda przysługująca
pracownikowi w wyborze pracy i zakaz przymusu jej wykonywania. Ewentualne ograniczenia
w tym zakresie mogą być ustanowione tylko w drodze ustawy. Prawo to uzupełnia swoboda
stron stosunku pracy w zakresie jego nawiązania i kształtowana (art. 11 K.p.).
Zgodnie z obowiązującą w polskim prawie zasadą swobody umów, strony posiadają
możliwość wyboru rodzaju umowy oraz swobodę kształtowania jej treści (art. 3531 Kodeksu
cywilnego), mają więc prawo decydowania o wyborze podstawy świadczenia pracy (umowa
o pracę, umowa zlecenia, umowa o dzieło, umowa o świadczenie usług, itp.). W tym miejscu
należy podkreślić, że stosownie do art. 2 K.p., pracownikiem jest osoba zatrudniona na
podstawie: umowy o pracę, powołania, wyboru, mianowania lub spółdzielczej umowy
o pracę. Osoby świadczące pracę na podstawie umów prawa cywilnego (np. umów zlecenia),
co do zasady nie posiadają tytułu do pobierania świadczeń przewidzianych przepisami prawa
pracy, nie mają też do tych osób zastosowania normy ochronne czasu pracy, m.in. limitujące
liczbę godzin do przepracowania w okresie rozliczeniowym.
Granice swobody stron, o której mowa w przywołanym art. 3531 K.c., określa art. 22 § 1 K.p.
Zgodnie z tym zapisem, zatrudnienie w warunkach, w których pracownik zobowiązuje się do
wykonywania na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem oraz w miejscu przez niego
wyznaczonym pracy określonego rodzaju, a pracodawca zatrudnia tego pracownika za
-- 1 of 3 --
tel. 222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrpips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
wynagrodzenie, jest zatrudnieniem na podstawie stosunku pracy, bez względu na nazwę
zawartej przez strony umowie. Przepisy art. 22 K.p. zabraniają zastępowania umów o pracę
umowami prawa cywilnego, jeżeli praca jest wykonywana w warunkach
charakterystycznych dla stosunku pracy. Zawarcie umowy cywilnoprawnej w warunkach,
w których zgodnie z art. 22 § 1 K.p. powinno dojść do zawarcia umowy o pracę, stanowi
wykroczenie przeciwko prawom pracownika, które zagrożone jest karą grzywny od 1000 zł
do 30 000 zł (art. 281 § 1 pkt 1 K.p.).
Ponadto, w przypadku zawarcia umowy cywilnoprawnej (np. umowy zlecenia, umowy
o dzieło, umowy o świadczenie usług) w warunkach, w których powinna zostać zawarta
umowa o pracę (art. 22 § 1 K.p.), może mieć zastosowanie przepis art. 189 Kodeksu
postępowania cywilnego, na podstawie którego powód, gdy ma w tym interes prawny, może
żądać ustalenia przez sąd istnienia stosunku prawnego, np. stosunku pracy (w drodze
powództwa można też żądać ustalenia rzeczywistej treści stosunku prawnego). Powództwo
to nie jest ograniczone terminem i można je wytoczyć w dowolnym momencie.
Osoba wykonująca pracę na podstawie umowy cywilnoprawnej, np. umowy zlecenia, może
zatem mieć interes prawny w uzyskaniu orzeczenia sądowego stwierdzającego, iż stosunek
prawny łączący strony spełnia przesłanki określone w przepisach art. 22 § 1 K.p. i faktycznie
oznacza istnienie stosunku pracy. W tej sytuacji powództwo w sprawie o ustalenie istnienia
stosunku pracy może wytoczyć na rzecz pracownika także inspektor pracy. Oznacza to także,
że w razie sporu dotyczącego treści umowy (np. wysokości wynagrodzenia za pracę czy
rodzaju wykonywanej pracy) lub rodzaju stosunku prawnego, na podstawie którego praca
jest lub była świadczona, pracownikowi przysługuje roszczenie o ustalenie rodzaju i treści
umowy na podstawie powołanego wyżej art. 189 K.p.c. Trzeba też podkreślić, że w świetle
art. 261 § 1 K.p., pracodawca nie może zakazać pracownikowi jednoczesnego pozostawania
w stosunku pracy z innym pracodawcą lub jednoczesnego pozostawania w stosunku
prawnym innym niż stosunek pracy i będącym podstawą świadczenia pracy. Z mocy art. 261
§ 2 K.p. przepisu § 1 nie stosuje się:
w przypadku określonym w art. 1011 § 1;
jeżeli odrębne przepisy stanowią inaczej.
Przepis art. 261 § 1 K.p. zabrania tym samym zakazywania pracownikowi wykonywania pracy
na podstawie stosunku pracy lub pozostawania w innym stosunku prawnym z innym
podmiotem zatrudniającym. Regulację tę wzmacnia art. 294 § 1 pkt 2 K.p., zgodnie z którym
przyczyny uzasadniającej wypowiedzenie umowy o pracę lub jej rozwiązanie bez
wypowiedzenia przez pracodawcę, a także przyczyny uzasadniającej przygotowanie do
wypowiedzenia lub rozwiązania umowy bez wypowiedzenia, bądź przyczyny zastosowania
działania mającego skutek równoważny z rozwiązaniem umowy o pracę, nie może stanowić
jednoczesne pozostawanie w stosunku pracy z innym pracodawcą lub jednoczesne
pozostawanie w stosunku prawnym będącym podstawą świadczenia pracy innym niż
stosunek pracy, chyba że ograniczenia w tym zakresie wynikają z odrębnych przepisów albo
zachodzi przypadek określony w art. 1011 § 1.
Wyjątek od omówionej zasady stanowią przypadki, w których pracodawca i pracownik
zawarli w treści porozumienia umowę o zakazie konkurencji w czasie trwania stosunku pracy
lub gdy zakaz ten wynika z odrębnych przepisów, co ma miejsce w poruszonym przez Panią
posłankę przypadku.
Informuję ponadto, że instytucją ustawowo powołaną do sprawowania nadzoru i kontroli
przestrzegania prawa pracy oraz do udzielania porad w tym zakresie jest, zgodnie z ustawą
-- 2 of 3 --
tel. 222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrpips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
z dnia 13 kwietnia 2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy (Dz.U. z 2024 r. poz. 1712), podległa
Sejmowi RP Państwowa Inspekcja Pracy. Minister Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej
uprawnień takich nie posiada i nie sprawuje nadzoru nad Państwową Inspekcją Pracy.
Z wyrazami szacunku
Agnieszka Dziemianowicz-Bąk
Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej
/-kwalifikowany podpis elektroniczny-/
-- 3 of 3 --
kontakt@ms.gov.pl 00-950 Warszawa P-33
www.gov.pl/sprawiedliwosc
Podsekretarz Stanu
Maria Ejchart
BK-VII.0520.46.2025
Warszawa, 10 marca 2025 r.
Pan
Szymon Hołownia
Marszałek Sejmu
Rzeczypospolitej Polskiej
Szanowny Panie Marszałku,
przedstawiam odpowiedź na interpelację nr 7689 Pani poseł Pauliny Matysiak w sprawie
ustawowego zakazu zatrudniania adwokatów na podstawie umowy o pracę.
Ad 1
Stosownie do art. 4b ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze
(Dz.U. z 2024 r., poz. 1564), adwokat nie może wykonywać zawodu, jeżeli pozostaje
w stosunku pracy. Zakaz ten nie dotyczy jednak pracowników badawczych i badawczo –
dydaktycznych. Regulacja ta koreluje z art. 4a tej ustawy, który określając dopuszczalne
formy wykonywania zawodu adwokata wyłącza stosunek pracy.
Odmienne rozwiązanie omawianej kwestii znajduje się w art. 8 ustawy z dnia 6 lipca 1982
r. o radcach prawnych (Dz.U. z 2024 r. poz. 499), który oprócz form wykonywania zawodu
tożsamych dla zawodu adwokata, dopuszcza możliwość wykonywania zawodu radcy
prawnego w ramach stosunku pracy. Niemniej jednak radca prawny pozostający
w stosunku pracy nie może być obrońcą w sprawach karnych i karnoskarbowych (zakaz
ten nie dotyczy również pracowników badawczych i badawczo – dydaktycznych).
Istnienie w Rzeczpospolitej Polskiej adwokatury i samorządu radców prawnych, jako
odrębnych od siebie instytucji spełniających w istocie te same zadania w systemie ochrony
prawnej, wynika z historycznych uwarunkowań rozwoju prawno – ustrojowego oraz
społeczno – gospodarczego kraju. Zawód adwokata w Rzeczpospolitej pozostawał zawsze
wolnym zawodem. Zawód radcy prawnego historycznie wywodzi się natomiast z okresu,
w którym jednostki gospodarki uspołecznionej mogły korzystać z usług prawnych
-- 1 of 3 --
zatrudnionych w nich radców prawnych (por. uchwała Rady Ministrów z dnia 13 grudnia
1961 r. w sprawie obsługi prawnej przedsiębiorstw państwowych, zjednoczeń oraz
banków państwowych (M.P. 1961 nr 96 poz. 406)).
Omawiany zakaz ma istotne znaczenie również z punktu oceny niezależności adwokata
w wykonywaniu swoich obowiązków. Konflikt między adwokatem zatrudnionym na
umowę o pracę a pracodawcą może wystąpić na tle podporządkowania organizacyjnego,
nie tylko służbowego. Na przykład w kwestii priorytetów zadań do wykonania lub czasu
realizacji tego zadania (por. https://www.prawo.pl/prawnicy-sady/niezaleznosc-radcy-
na-etacie-moze-tworzyc-konflikt,175451.html).
Stanowisko w tym zakresie zajął Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej stwierdzając,
że ze wspólnych państwom członkowskim tradycji prawniczych wynika koncepcja roli
prawników, jako współpracowników wymiaru sprawiedliwości, których zadaniem jest
zapewnienie, przy zachowaniu całkowitej niezależności i w nadrzędnym interesie
sprawiedliwości, obsługi prawnej, której potrzebuje klient.
W omawianym kontekście nie można pominąć wskazania Trybunału Sprawiedliwości, że
wymogu „całkowitej niezależności” nie spełniają radcowie prawni zatrudnieni na etacie.
Pojęcie niezależności zostało określone pozytywnie, w odniesieniu do dyscypliny
zawodowej oraz w sposób negatywny poprzez brak stosunku pracy. Istnieje ryzyko, że
środowisko zawodowe radców prawnych zatrudnionych na podstawie umowy o pracę
wywiera, przynajmniej w pewnym stopniu, wpływ na wyrażoną przez nich opinię prawną.
Niezależność, o której mowa w polskiej ustawie o radcach prawnych, nie jest taką samą
niezależnością, o jaką chodzi Trybunałowi Sprawiedliwości (zob. Prezes Urzędu
Komunikacji Elektronicznej przeciwko Komisji, sprawa T-226/10 (2010/C 209/64).
Ad 2
W Ministerstwie Sprawiedliwości nie były przeprowadzane analizy zgodności zakazu
zatrudniania adwokatów na podstawie umowy o pracę z Konstytucją RP, w szczególności
z art. 32 ust. 1 i 2 (zasada równości wobec prawa), art. 66 ust. 1 i 2 (prawo do bezpiecznych
i higienicznych warunków pracy), art. 67 ust. 1 (prawo do zabezpieczenia społecznego).
Przy czym w kontekście obowiązującego zakazu zatrudniania adwokatów na podstawie
umowy o pracę kwestie związane z zasadą równości wobec prawa, prawem do
-- 2 of 3 --
bezpiecznych i higienicznych warunków pracy oraz prawem do zabezpieczenia
społecznego należą, zgodnie ustawą z dnia 4 września 1997 r. o działach administracji
rządowej (Dz.U. z 2024 r., poz. 1370) - odpowiednio - do ministra właściwego ds.
zabezpieczenia społecznego (art. 31) oraz - zgodnie z ustawą z dnia 20 kwietnia 2004 r.
o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (Dz.U. z 2024 r., poz. 475 z późn. zm.) -
do ministra właściwego do spraw pracy (art. 4), tj. Ministra Rodziny, Pracy i Polityki
Społecznej.
Ad 3
Zgodnie z art. 79 ust. 1 Konstytucji RP, regulującym materialną konstrukcję skargi
w sprawie zgodności z Konstytucją, każdy, czyje konstytucyjne wolności lub prawa zostały
naruszone, ma prawo, na zasadach określonych w ustawie, wnieść skargę do Trybunału
Konstytucyjnego w sprawie zgodności z Konstytucją ustawy lub innego aktu
normatywnego, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł
ostatecznie o jego wolnościach lub prawach albo o jego obowiązkach określonych
w Konstytucji.
Odnosząc się do pytania o działania podejmowane przez Ministerstwo Sprawiedliwości
w zakresie wątpliwości dotyczących statusu obecnego składu Trybunału Konstytucyjnego,
Ministerstwo uczestniczyło w pracach legislacyjnych w Sejmie RP i Senacie RP nad
uchwalonymi 13 września 2024 r. ustawami: o Trybunale Konstytucyjnym oraz Przepisy
wprowadzające ustawę o Trybunale Konstytucyjnym.
https://www.gov.pl/web/sprawiedliwosc/pakiet-rozwiazan-uzdrawiajacych-trybunal-
konstytucyjny
Ad 4
Aktualnie w Ministerstwie Sprawiedliwości nie są prowadzone ani planowane prace
legislacyjne zakładające uchylenie art. 4b ust. 1 pkt 1 i ust. 3 ustawy Prawo o adwokaturze.
Z wyrazami szacunku
Maria Ejchart
Podsekretarz Stanu
/podpisano elektronicznie/
-- 3 of 3 --
tel. 222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrpips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
Agnieszka Dziemianowicz-Bąk
BM-II.059.1.55.2025
Warszawa, /elektroniczny znacznik czasu/
Pan
Szymon Hołownia
Marszałek Sejmu
Rzeczypospolitej Polskiej
Szanowny Panie Marszałku,
w odpowiedzi na interpelację nr 7689 Pani Posłanki Pauliny Matysiak z 3 lutego
2025 r. w sprawie ustawowego zakazu zatrudniania adwokatów na podstawie umowy
o pracę, proszę przyjąć wyjaśnienia pozostające we właściwości Ministra Rodziny, Pracy
i Polityki Społecznej.
Na wstępie pragnę podkreślić, że „zakaz zatrudniania adwokatów na podstawie umowy
o pracę”, o którym wspomina Pani posłanka, wynika nie z Kodeksu pracy, tylko wyłącznie
z przepisów szczególnych, zawartych w ustawie z dnia 26 maja 1982 r. Prawo o adwokaturze
(Dz.U. z 2024 r. poz. 1564). Przepisy te stanowią – zgodnie z art. 4b ust. 1 pkt 1 - że adwokat
nie może wykonywać zawodu, jeżeli pozostaje w stosunku pracy. Organem właściwym do
interpretacji ustawy Prawo o adwokaturze, a także do ewentualnego podjęcia działań
mających na celu uchylenie art. 4b ust. 1 pkt 1 tego aktu, jest Minister Sprawiedliwości.
Z art. 10 § 1 Kodeksu pracy wynika natomiast, że każdy ma prawo do wykonywania
swobodnie wybranej pracy i nikomu, z wyjątkiem przypadków określonych ustawowo, nie
można zabronić wykonywania zawodu. Niżej, zgodnie z właściwością ministra do spraw
pracy, przedstawiam omówienie regulacji zawartych w kodeksie pracy oraz ich relacji do
odrębnych przepisów w tym zakresie.
Art. 10 § 1 K.p. stanowi o wolności pracy, której treścią jest swoboda przysługująca
pracownikowi w wyborze pracy i zakaz przymusu jej wykonywania. Ewentualne ograniczenia
w tym zakresie mogą być ustanowione tylko w drodze ustawy. Prawo to uzupełnia swoboda
stron stosunku pracy w zakresie jego nawiązania i kształtowana (art. 11 K.p.).
Zgodnie z obowiązującą w polskim prawie zasadą swobody umów, strony posiadają
możliwość wyboru rodzaju umowy oraz swobodę kształtowania jej treści (art. 3531 Kodeksu
cywilnego), mają więc prawo decydowania o wyborze podstawy świadczenia pracy (umowa
o pracę, umowa zlecenia, umowa o dzieło, umowa o świadczenie usług, itp.). W tym miejscu
należy podkreślić, że stosownie do art. 2 K.p., pracownikiem jest osoba zatrudniona na
podstawie: umowy o pracę, powołania, wyboru, mianowania lub spółdzielczej umowy
o pracę. Osoby świadczące pracę na podstawie umów prawa cywilnego (np. umów zlecenia),
co do zasady nie posiadają tytułu do pobierania świadczeń przewidzianych przepisami prawa
pracy, nie mają też do tych osób zastosowania normy ochronne czasu pracy, m.in. limitujące
liczbę godzin do przepracowania w okresie rozliczeniowym.
Granice swobody stron, o której mowa w przywołanym art. 3531 K.c., określa art. 22 § 1 K.p.
Zgodnie z tym zapisem, zatrudnienie w warunkach, w których pracownik zobowiązuje się do
wykonywania na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem oraz w miejscu przez niego
wyznaczonym pracy określonego rodzaju, a pracodawca zatrudnia tego pracownika za
-- 1 of 3 --
tel. 222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrpips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
wynagrodzenie, jest zatrudnieniem na podstawie stosunku pracy, bez względu na nazwę
zawartej przez strony umowie. Przepisy art. 22 K.p. zabraniają zastępowania umów o pracę
umowami prawa cywilnego, jeżeli praca jest wykonywana w warunkach
charakterystycznych dla stosunku pracy. Zawarcie umowy cywilnoprawnej w warunkach,
w których zgodnie z art. 22 § 1 K.p. powinno dojść do zawarcia umowy o pracę, stanowi
wykroczenie przeciwko prawom pracownika, które zagrożone jest karą grzywny od 1000 zł
do 30 000 zł (art. 281 § 1 pkt 1 K.p.).
Ponadto, w przypadku zawarcia umowy cywilnoprawnej (np. umowy zlecenia, umowy
o dzieło, umowy o świadczenie usług) w warunkach, w których powinna zostać zawarta
umowa o pracę (art. 22 § 1 K.p.), może mieć zastosowanie przepis art. 189 Kodeksu
postępowania cywilnego, na podstawie którego powód, gdy ma w tym interes prawny, może
żądać ustalenia przez sąd istnienia stosunku prawnego, np. stosunku pracy (w drodze
powództwa można też żądać ustalenia rzeczywistej treści stosunku prawnego). Powództwo
to nie jest ograniczone terminem i można je wytoczyć w dowolnym momencie.
Osoba wykonująca pracę na podstawie umowy cywilnoprawnej, np. umowy zlecenia, może
zatem mieć interes prawny w uzyskaniu orzeczenia sądowego stwierdzającego, iż stosunek
prawny łączący strony spełnia przesłanki określone w przepisach art. 22 § 1 K.p. i faktycznie
oznacza istnienie stosunku pracy. W tej sytuacji powództwo w sprawie o ustalenie istnienia
stosunku pracy może wytoczyć na rzecz pracownika także inspektor pracy. Oznacza to także,
że w razie sporu dotyczącego treści umowy (np. wysokości wynagrodzenia za pracę czy
rodzaju wykonywanej pracy) lub rodzaju stosunku prawnego, na podstawie którego praca
jest lub była świadczona, pracownikowi przysługuje roszczenie o ustalenie rodzaju i treści
umowy na podstawie powołanego wyżej art. 189 K.p.c. Trzeba też podkreślić, że w świetle
art. 261 § 1 K.p., pracodawca nie może zakazać pracownikowi jednoczesnego pozostawania
w stosunku pracy z innym pracodawcą lub jednoczesnego pozostawania w stosunku
prawnym innym niż stosunek pracy i będącym podstawą świadczenia pracy. Z mocy art. 261
§ 2 K.p. przepisu § 1 nie stosuje się:
w przypadku określonym w art. 1011 § 1;
jeżeli odrębne przepisy stanowią inaczej.
Przepis art. 261 § 1 K.p. zabrania tym samym zakazywania pracownikowi wykonywania pracy
na podstawie stosunku pracy lub pozostawania w innym stosunku prawnym z innym
podmiotem zatrudniającym. Regulację tę wzmacnia art. 294 § 1 pkt 2 K.p., zgodnie z którym
przyczyny uzasadniającej wypowiedzenie umowy o pracę lub jej rozwiązanie bez
wypowiedzenia przez pracodawcę, a także przyczyny uzasadniającej przygotowanie do
wypowiedzenia lub rozwiązania umowy bez wypowiedzenia, bądź przyczyny zastosowania
działania mającego skutek równoważny z rozwiązaniem umowy o pracę, nie może stanowić
jednoczesne pozostawanie w stosunku pracy z innym pracodawcą lub jednoczesne
pozostawanie w stosunku prawnym będącym podstawą świadczenia pracy innym niż
stosunek pracy, chyba że ograniczenia w tym zakresie wynikają z odrębnych przepisów albo
zachodzi przypadek określony w art. 1011 § 1.
Wyjątek od omówionej zasady stanowią przypadki, w których pracodawca i pracownik
zawarli w treści porozumienia umowę o zakazie konkurencji w czasie trwania stosunku pracy
lub gdy zakaz ten wynika z odrębnych przepisów, co ma miejsce w poruszonym przez Panią
posłankę przypadku.
Informuję ponadto, że instytucją ustawowo powołaną do sprawowania nadzoru i kontroli
przestrzegania prawa pracy oraz do udzielania porad w tym zakresie jest, zgodnie z ustawą
-- 2 of 3 --
tel. 222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrpips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
z dnia 13 kwietnia 2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy (Dz.U. z 2024 r. poz. 1712), podległa
Sejmowi RP Państwowa Inspekcja Pracy. Minister Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej
uprawnień takich nie posiada i nie sprawuje nadzoru nad Państwową Inspekcją Pracy.
Z wyrazami szacunku
Agnieszka Dziemianowicz-Bąk
Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej
/-kwalifikowany podpis elektroniczny-/
-- 3 of 3 --