Interpelacja w sprawie zależności między systemem emerytalnym a poziomem dzietności w Polsce
Treść wystąpienia poselskiego
Interpelacja nr 7633
do ministra rodziny, pracy i polityki społecznej
w sprawie zależności między systemem emerytalnym a poziomem dzietności w Polsce
Zgłaszający: Janusz Cieszyński
Data wpływu: 26-01-2025
Szanowna Pani Minister,
Polska od lat zmaga się z kryzysem demograficznym. Współczynnik dzietności utrzymuje się znacznie poniżej poziomu zastępowalności pokoleń, co w długiej perspektywie stanowi poważne zagrożenie dla stabilności systemu emerytalnego. Obecny system emerytalny, oparty na zasadzie repartycyjnej, uzależnia wysokość przyszłych świadczeń od liczby osób płacących składki. Paradoksalnie, osoby decydujące się na wychowanie dzieci, którzy staną się płatnikami składek, często doświadczają negatywnego wpływu tej decyzji na wysokość własnych świadczeń emerytalnych poprzez przerwy w zatrudnieniu czy pracę w niepełnym wymiarze.
Doświadczenia innych krajów europejskich, takich jak Niemcy czy Francja, pokazują, że możliwe jest wprowadzenie mechanizmów uwzględniających dzietność w systemie emerytalnym bez naruszania jego stabilności finansowej. Przykładowo, w systemie niemieckim od 1986 roku funkcjonują dodatkowe punkty emerytalne przyznawane za wychowanie dzieci, co stanowi formę rekompensaty za czas poświęcony opiece nad potomstwem.
Biorąc pod uwagę powyższe okoliczności oraz długoterminowe prognozy demograficzne wskazujące na postępujące starzenie się społeczeństwa, konieczne jest podjęcie działań zmierzających do większego docenienia wkładu rodziców w system emerytalny oraz stworzenia mechanizmów zabezpieczających ich przyszłe świadczenia.
W związku z powyższym zwracam się z następującymi pytaniami:
Czy ministerstwo identyfikuje spadający współczynnik dzietności jako zagrożenie dla przyszłości systemu emerytalnego?
Czy ministerstwo prowadzi analizy dotyczące korelacji między współczynnikiem dzietności a prognozowaną wysokością przyszłych świadczeń emerytalnych? Jeśli tak, jakie są główne wnioski z tych analiz?
Czy rozważane jest wprowadzenie mechanizmów w systemie emerytalnym, które premiowałyby osoby wychowujące dzieci? Jakie konkretne rozwiązania są brane pod uwagę?
Jakie działania podejmuje resort w celu zabezpieczenia emerytalnego osób, które ze względu na wychowywanie dzieci miały przerwy w zatrudnieniu lub pracowały w niepełnym wymiarze godzin?
Czy ministerstwo analizowało rozwiązania funkcjonujące w innych krajach europejskich, gdzie system emerytalny w większym stopniu uwzględnia dzietność? Jeśli tak, które z tych rozwiązań zostały uznane za warte rozważenia w warunkach polskich?
Jak ministerstwo ocenia możliwość wprowadzenia dodatkowych punktów emerytalnych lub wyższych współczynników przeliczeniowych dla osób wychowujących dzieci?
Z wyrazami szacunku
Janusz Cieszyński
Podsekretarz stanu Sebastian Gajewski
Odpowiedź wysoce rzeczowa – zawiera liczne dane twarde, kwoty, daty lub bezpośrednie odniesienie do zadanych pytań.
- Podaje wskaźniki procentowe (4)
- Wymienia precyzyjne daty lub terminy (6)
Pełna treść wyekstrahowana z załącznika PDF (odpowiedź urzędowa)
7593 znakówinfo@mrips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
BM-II.059.1.42.2025
Warszawa, /elektroniczny znacznik czasu/
Pan
Szymon Hołownia
Marszałek Sejmu
Rzeczypospolitej Polskiej
Szanowny Panie Marszałku,
w odpowiedzi na interpelację nr 7633 Pana Posła Janusza Cieszyńskiego w sprawie
zależności między systemem emerytalnym a poziomem dzietności w Polsce, proszę przyjąć
poniższe wyjaśnienia.
Zmiany w strukturze demograficznej, spowodowane starzeniem się społeczeństwa,
zachodzą zarówno w Polsce, jak i w innych państwach Unii Europejskiej. Sytuacja
ludnościowa i trend demograficzny pozostają niekorzystne od wielu lat. Ten stan rzeczy
stanowi wyzwanie w różnych obszarach polityki publicznej państwa, w tym – w obszarze
zabezpieczenia społecznego.
Podstawowym celem wdrażanej od 1999 r. reformy emerytalnej było zapewnienie wypłat
emerytur w sytuacji przewidywanych niekorzystnych zmian demograficznych,
powodujących problemy z finansowaniem świadczeń w przyszłości. Z tego względu
zdecydowano się zmienić sposób naliczania świadczeń na taki, w którym wysokość
emerytury zależy od wpłaconego kapitału składkowego w czasie aktywności zawodowej
ubezpieczonych oraz wieku, w którym osoba uprawniona wystąpi o emeryturę. Ze względu
na zmianę formuły naliczania emerytur, wprowadzony został system indywidualnych kont
niezbędny do rejestracji opłacanych składek i wyliczania wysokości przyszłego świadczenia.
Respektowanie zasady równego traktowania ubezpieczonych płacących jednakową składkę
na ubezpieczenie emerytalne (taki sam wymiar świadczenia za taką samą procentowo
składkę) wymusiło ujednolicenie warunków nabywania uprawnień i stopniową likwidację
preferencji emerytalnych.
Przyjęte w Polsce rozwiązania nie pozwalają – odnosi się to również do systemów
emerytalnych innych państw – na proste przenoszenie rozwiązań z innych systemów
emerytalnych do polskiego systemu emerytalnego.
W nowym systemie emerytalnym zadbano ze szczególną uwagą o to, aby okresy związane
z rodzicielstwem nie wpływały w sposób niekorzystny na wysokość emerytury. W
przypadku osób objętych reformą (urodzonych po 1948 r.), od 1 stycznia 1999 r., czyli od
momentu wejścia w życie reformy systemu emerytalnego, budżet państwa opłaca składki na
ubezpieczenia emerytalne i rentowe za osoby przebywające na urlopach wychowawczych
lub pobierające zasiłek macierzyński. Natomiast od 1 września 2013 r. składka płacona jest
za każdą osobę fizyczną, sprawującą opiekę nad dzieckiem przez okres do 3 lat, nie dłużej
jednak niż do zakończenia roku kalendarzowego, w którym kończy ono 6. rok życia,
a w przypadku dziecka, które z powodu stanu zdrowia wymaga opieki tej osoby, przez okres
do 6 lat, nie dłużej jednak, niż do ukończenia przez dziecko 18. roku życia.
Dla osób, które przebywają na urlopach wychowawczych, podstawę wymiaru składek
na ubezpieczenia emerytalne i rentowe stanowi kwota 60% prognozowanego przeciętnego
wynagrodzenia miesięcznego, przy czym podstawa ta nie może być wyższa niż przeciętne
miesięczne wynagrodzenie, wypłacone za 12 miesięcy poprzedzających urlop wychowawczy
i nie może być niższa niż 75% kwoty minimalnego wynagrodzenia. Ustawowe powiązanie
-- 1 of 3 --
tel. 222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
podstawy wymiaru składek z kwotą przeciętnego wynagrodzenia nastąpiło od 1 stycznia
2012 roku. Wcześniej, od 1999 roku, kwota podstawy kształtowała się na znacznie niższym
poziomie.
Celem realizacji zasady równego traktowania ubezpieczonych w obrębie nowego systemu
emerytalnego, od 1 maja 2015 r. zmieniono dotychczasowy sposób uwzględniania w kapitale
początkowym okresów nieskładkowych, do których należą okresy niewykonywania pracy
z powodu opieki nad dzieckiem w wieku do 4 lat (w granicach do 3 lat na każde dziecko oraz
łącznie – bez względu na liczbę dzieci – do 6 lat) oraz z powodu opieki nad dzieckiem, na które
przysługuje zasiłek pielęgnacyjny (dodatkowo w granicach do 3 lat na każde dziecko).
Zgodnie z nową regułą okresy te – mimo, że są okresami nieskładkowymi – uwzględnia się
w kapitale początkowym po 1,3%, a nie 0,7% podstawy wymiaru za każdy rok.
Jak z powyższego wynika, stale poszukiwane są rozwiązania mające na celu wzmacnianie
sytuacji osób, których przerwy w pracy zawodowej wynikają z rodzicielstwa i związanych
z nim obowiązków odpowiedniego zapewnienia dziecku opieki, szczególnie we wczesnym
okresie jego życia. Należy podkreślić, że składki za osoby przebywające na urlopach
wychowawczych lub pobierające zasiłek macierzyński (albo zasiłek w wysokości zasiłku
macierzyńskiego) są finansowane z budżetu państwa, a zatem przez ogół obywateli
współtworzących ten budżet ze swoich podatków. Oznacza to, że każda propozycja zmian w
tym obszarze musi zostać wnikliwie przeanalizowana.
Odnośnie do osób, które ze względu na wychowywanie dzieci miały przerwy w zatrudnieniu,
należy wskazać na funkcjonujące rozwiązania, dotyczące rodzicielskiego świadczenia
uzupełniającego, znanego jako „Mama 4+”. Regulacje te wprowadzono ustawą z dnia 31
stycznia 2019 roku o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym (Dz. U. z 2022 r. poz. 1051).
Rodzicielskie świadczenie uzupełniające nie jest emeryturą ani dodatkiem do emerytury, ale
specjalnym świadczeniem nieskładkowym, finansowanym z budżetu państwa. Prawo do
ubiegania się o przyznanie wsparcia w tej postaci zależy od spełnienia określonych ustawowo
kryteriów. Ma ono de facto – w przeciwieństwie do emerytury, będącej świadczeniem
z ubezpieczenia społecznego – charakter świadczenia o charakterze pomocowym, a przy
ustalaniu prawa do jego pobierania uwzględniane są wszystkie dochody osiągane przez
osobę wnioskującą. Jednym z podstawowych kryteriów jest brak niezbędnych środków
utrzymania. Osoba, która nie ma prawa do żadnego świadczenia, może uzyskać świadczenie
uzupełniające w wysokości nieprzekraczającej najniższej emerytury. Z kolei osoba
pobierająca świadczenie niższe od najniższej emerytury może liczyć na uzupełnienie go do
wysokości najniższej emerytury.
W obowiązującym stanie prawnym istnieją regulacje mające rekompensować konieczności
przerwania pracy z powodu sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem. Brak jest natomiast
rozwiązań dopuszczających dodatkowe zwiększenie emerytury z tytułu urodzenia
dziecka/dzieci (dodatków do emerytury). System ubezpieczeń społecznych, przede
wszystkim zaś powszechny system emerytalny, opiera się bowiem na zasadzie
ekwiwalentności odprowadzonych składek i należnego świadczenia. Emerytury wypłacane
z systemu powszechnego mają charakter indywidualny, a ich wysokość jest ustalana na
podstawie wkładu wniesionego w postaci składek. Im bardziej ubezpieczony partycypował
w tworzeniu dochodów Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, w tym większym stopniu ma on
prawo z nich korzystać, pobierając emeryturę lub rentę. Przyznanie dodatkowego
świadczenia do emerytury, które nie wynika z wniesionego przez osobę ubezpieczoną
wkładu w postaci opłacenia składki ubezpieczeniowej, nie znajduje uzasadnienia w
aktualnej konstrukcji systemu ubezpieczeń społecznych. Z tego powodu z systemu
-- 2 of 3 --
tel. 222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
emerytalnego usunięto w okresie transformacji systemowej wszystkie dodatki z wyjątkiem
dodatku pielęgnacyjnego oraz dodatku do renty rodzinnej dla sieroty zupełnej.
Z wyrazami szacunku
z up. Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej
dr hab. Sebastian Gajewski, prof. uczelni
Podsekretarz Stanu
/-kwalifikowany podpis elektroniczny-/
-- 3 of 3 --