Odpowiedź na interpelację w sprawie edukacji głuchych Odpowiedź na interpelację nr 7535 w sprawie edukacji głuchych Odpowiadający: podsekretarz stanu w Ministerstwie Edukacji Narodowej Izabela Ziętka Warszawa, 13-02-2025 Szanowny Panie Pośle, odpowiadając na pytania zawarte w interpelacji, uprzejmie przekazuję poniższe informacje. Ad 1. i 3. Ministerstwo Edukacji Narodowej prowadzi dialog z różnymi podmiotami w zakresie podnoszenia jakości edukacji m.in. uczniów niesłyszących i słabosłyszących. Kontynuowane są prace nad stworzeniem systemowych rozwiązań na rzecz podnoszenia jakości wsparcia dla wszystkich dzieci i uczniów, w tym udzielanego przez różne sektory/resorty. 1 marca 2024 r. uruchomiono studia podyplomowe pn. „Polski język migowy dla nauczycieli”, aby poprawić znajomość polskiego języka migowego (PJM) przez kadrę pedagogiczną pracującą z uczniami niesłyszącymi. Celem studiów podyplomowych jest przygotowanie nauczycieli, którzy będą łączyć biegłość w PJM (poziom B2 według Europejskiego Systemu Opisu Kształcenia Językowego) ze znajomością kontekstu socjolingwistycznego, wiedzą na temat społeczności posługującej się tym językiem, a także podstawowym rozeznaniem w aktach prawnych dotyczących uczniów niesłyszących i PJM. Studia podyplomowe zapewnią nauczycielom pracującym na co dzień z uczniami niesłyszącymi skuteczne i niezawodne narzędzie do komunikacji w postaci PJM na wysokim poziomie. Trwają również 4-semestralne studia pn. „Wczesne wspomaganie rozwoju dziecka i wsparcia rodziny”, których celem jest przygotowanie specjalistów do realizacji zadań w międzysektorowym modelu wczesnego wspomagania rozwoju dziecka i wsparcia rodziny[1]. Na przełomie maja/czerwca 2024 r. odbyło się zorganizowane przez ORE szkolenie pn. „Diagnoza kryterialna niepełnosprawności słuchowej i organizacja specjalistycznego wsparcia edukacyjnego. Zadania i wyzwania zespołów orzekających w poradniach psychologiczno-pedagogicznych”. 28 czerwca 2024 r. została zawarta umowa z Uniwersytetem Warszawskim dotycząca wykonania zadania w zakresie nauczania dzieci i młodzieży niesłyszących i słabosłyszących, obejmującego m.in.: określenie rekomendowanych poziomów biegłości językowej w zakresie posługiwania się PJM przez nauczycieli, niezbędnej do efektywnego kształcenia, wychowania i opieki nad ww. dziećmi i młodzieżą na etapie wychowania przedszkolnego oraz poszczególnych etapach edukacyjnych, w tym realizowanych w modelu edukacji dwujęzycznej, a także dokumentowania znajomości PJM na rekomendowanych poziomach; opracowanie rekomendacji w zakresie zróżnicowanych, form i sposobów osiągania przez przyszłych oraz czynnych zawodowo nauczycieli biegłości językowej w zakresie posługiwania się PJM na rekomendowanych poziomach, oraz zagadnień związanych z mniejszością językowo-kulturową osób głuchych, a także doskonalenia wiedzy i umiejętności w ww. zakresach. Realizacja zadania przez Uczelnię zakończyła się 31 grudnia 2024 r. Zadanie było realizowane we współpracy Uczelni z dyrektorami i nauczycieli pracującymi z uczniami z uszkodzonym słuchem, organizacjami pozarządowymi, a także innymi uczelniami, prowadzącymi kształcenie w zakresie surdopedagogiki. W przygotowaniu propozycji rozwiązań na rzecz dzieci i młodzieży niesłyszących oraz słabosłyszących, którego istotnym elementem są odpowiednio przygotowane w tym zakresie kadry, mogą zostać wykorzystane rezultaty ww. umowy z Uniwersytetem Warszawskim. Równocześnie kontynuowane są prace nad stworzeniem systemowych rozwiązań na rzecz podnoszenia jakości wsparcia dla wszystkich dzieci i uczniów, zgodnie z metodologią oceny funkcjonalnej[2]. Ocena funkcjonalna jest procesem rozpoznawania zasobów (mocnych stron) i trudności (potrzeb) dziecka i ucznia, obejmującym także identyfikowanie czynników środowiskowych, które na nich oddziałują w sposób pozytywny (wspierają rozwój, ułatwiają im aktywność i uczestniczenie) i negatywny (stanowią bariery, hamują jego optymalne funkcjonowanie). Funkcjonowanie i niepełnosprawność danej osoby postrzegane są jako dynamiczna interakcja pomiędzy stanem chorobowym (choroby, zaburzenia, uszkodzenia, urazy itp.) a tzw. czynnikami kontekstowymi, do których należą czynniki osobowe i środowiskowe. Istotą wymienionych czynników jest ułatwiający lub utrudniający wpływ świata fizycznego, społecznego i systemu postaw. Istotnym elementem tych rozwiązań jest wzmocnienie procesów monitorowania wpływu udzielanego wsparcia na funkcjonowanie dziecka/ucznia oraz ocena efektywności tego wsparcia. Pozwoli to na konkretne wskazania dotyczące pracy z uczniem podczas zajęć edukacyjnych (od etapu planowania scenariusza lekcji, poprzez bieżącą pracę z zastosowaniem różnych metod nauczania, po dostosowywanie wymagań edukacyjnych i ocenianie postępów)[3]. Rozwiązania w zakresie oceny funkcjonalnej, adresowane do wszystkich dzieci i uczniów, uwzględniają również postulaty związane z poprawą sytuacji dzieci i młodzieży z dysfunkcją słuchu. W ramach ww. działań powstały m. in. nowoczesne, bezpłatne dla użytkowników narzędzia do oceny funkcjonalnej dzieci i uczniów, które uwzględniają wykorzystanie Międzynarodowej Klasyfikacji Funkcjonowania, Niepełnosprawności i Zdrowia (ICF) do oceny czynników, które wpływają na funkcjonowanie ucznia. Narzędzia są przeznaczone dla poradni psychologiczno-pedagogicznych, a docelowo zostaną także udostępnione specjalistom zatrudnionym w przedszkolach i szkołach. MEN przygotował system informatyczny, w którym opracowane narzędzia oraz materiały do pracy postdiagnostycznej zostaną udostępnione nauczycielom i specjalistom zatrudnionym w przedszkolach, szkołach i placówkach systemu oświaty. Uruchomiono także dodatkowe działania ukierunkowane na wzmocnienie przedszkoli i szkół w realizacji pomocy psychologiczno-pedagogicznej w obecnym stanie prawnym. W 2024 r. kontynuowano wdrażanie standaryzacji zatrudniania w przedszkolach i szkołach nauczycieli specjalistów[4]. Standardy określają minimalny wymiar zatrudniania nauczycieli specjalistów w ogólnodostępnych i integracyjnych przedszkolach, szkołach oraz zespołach tych przedszkoli i szkół. Przepisy te określają też sposób wyliczenia etatów, w zależności od liczby dzieci lub uczniów w przedszkolach i szkołach. Dzięki funkcjonowaniu standardów zwiększony jest dostęp do specjalistów, którzy na bieżąco mogą udzielać wsparcia wszystkim dzieciom i uczniom. Ad 2. Zgodnie z § 2 ust. 4 pkt 5 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 3 kwietnia 2019 r. w sprawie ramowych planów nauczania dla publicznych szkół[5], ramowy plan nauczania obejmuje m.in. zajęcia języka migowego, które są prowadzone w szkole w przypadku przyznania przez organ prowadzący szkołę godzin na realizację tych zajęć. Organ prowadzący szkołę, na wniosek dyrektora szkoły, może dodatkowo przyznać nie więcej niż 3 godziny tygodniowo dla każdego oddziału (grupy międzyoddziałowej lub grupy międzyklasowej) w danym roku szkolnym, a w przypadku szkół w zakładach poprawczych i schroniskach dla nieletnich – od 6 do 12 godzin, m.in. na realizację zajęć języka migowego. Ministerstwo Edukacji Narodowej umożliwiło uczniom niesłyszącym naukę polskiego języka migowego, jak i w polskim języku migowym. W kontekście nauki polskiego języka migowego został opracowany multimedialny kurs języka migowego - „Migaj razem z nami”, będący serią dziesięciu multimedialnych książek pomocniczych do nauki tego języka przeznaczonym dla uczniów szkół podstawowych. Autorami kursu są niesłyszący i słyszący specjaliści w zakresie surdopedagogiki, lingwistyki migowej, oraz nauczania języków obcych. Całość zadania była realizowana na zlecenie ministra do spraw oświaty i wychowania przez Pracownię Lingwistyki Migowej Uniwersytetu Warszawskiego, która jako pierwsza uruchomiła w Polsce studia z filologii polskiego języka migowego umożliwiające zdobycie biegłości w polskim języku migowym (PJM) oraz wiedzy o środowisku niesłyszących osadzonej w szerokim kontekście lingwistycznym, socjologicznym, historycznym i kulturowym. Kurs odpowiada poziomom biegłości językowej od A1 do B2 Europejskiego Systemu Opisu Kształcenia Językowego (ESKOJ). Każda część została przygotowana w formie odrębnej publikacji multimedialnej, co umożliwia rozpoczęcie nauki na dowolnym poziomie oraz pracę z książką na komputerze stacjonarnym – zarówno w domu jak i w klasie z wykorzystaniem tablicy multimedialnej. Kurs może zostać w całości pobrany nieodpłatnie zarówno ze strony internetowej Ministerstwa Edukacji i Nauki[6], jak i ze Zintegrowanej Platformy Edukacyjnej[7]. Jednocześnie kwestia ewentualnego określenia podstawy programowej polskiego języka migowego będzie przedmiotem analiz w ramach prac prowadzonych nad całościowymi zmianami w zakresie podstaw programowych kształcenia ogólnego. Ad 4. Zgodnie z art. 22c ust. 1 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty[8], minister właściwy do spraw oświaty i wychowania może zlecić opracowanie i wydanie, w tym dystrybucję podręcznika, materiału edukacyjnego, książki pomocniczej, materiału ćwiczeniowego lub ich części, dostosowanych do potrzeb edukacyjnych i możliwości psychofizycznych uczniów niepełnosprawnych. Minister właściwy do spraw oświaty i wychowania, działając na podstawie art. 464 ust. 1 ustawy z dnia 20 lipca 2018 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce[9], co roku zleca przygotowanie dla uczniów z niepełnosprawnościami, którzy posiadają orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego, adaptacji dopuszczonych do użytku szkolnego podręczników, dostosowanych do potrzeb rozwojowych i edukacyjnych oraz możliwości psychofizycznych uczniów z niepełnosprawnościami. Adaptacje wykonane na zlecenie ministra właściwego do spraw oświaty i wychowania są zamieszczone na Zintegrowanej Platformie Edukacyjnej (ZPE)[10] i są udostępniane bezpłatnie. Wśród nich są materiały edukacyjne i ćwiczeniowe, kurs nauki polskiego języka migowego (PJM) oraz adaptacje lektur i podręczników. Serię „Lektury dostępne” opracował zespół doświadczonych ekspertów współpracujących z Pracownią Lingwistyki Migowej Uniwersytetu Warszawskiego. W przygotowaniu tłumaczeń na polski język migowy (PJM) uczestniczyli głusi użytkownicy tego języka, będący wykładowcami Uniwersytetu Warszawskiego. Na serię „Lektury dostępne” składają się multimedialne książki pomocnicze do edukacji językowej i polonistycznej wraz z odpowiadającymi im materiałami ćwiczeniowymi, które służą utrwalaniu wiedzy i umiejętności określonych w podstawie programowej kształcenia ogólnego dla szkół podstawowych. Do każdej multimedialnej lektury powstał pakiet materiałów składający się z nagrań video z tłumaczeniem tekstu na polski języki migowy, tekstu łatwego do czytania (ETR), opracowania graficznego w formie komiksu, kart pracy, kart pracy z symbolami PCS (czyli znakami graficznymi obrazującymi pojęcia) i tablic komunikacyjnych z symbolami PCS. Wśród opracowań znalazły się m. in. utwory Adama Mickiewicza (w tym pierwszy raz przetłumaczony na polski język migowy „Pan Tadeusz”), Juliusza Słowackiego, Cypriana Kamila Norwida, Ignacego Krasickiego, Krzysztofa Kamila Baczyńskiego, Aleksandra Fredry czy Henryka Sienkiewicza. Teksty reprezentują zatem różne gatunki literackie i są wśród nich także m.in. „Mazurek Dąbrowskiego” Józefa Wybickiego, fraszki Jana Kochanowskiego, bajki braci Grimm, baśnie Jana Christiana Andersena, polskie legendy, nowela Bolesława Prusa „Katarynka”, powieści „Tajemniczy ogród” Frances Hodgson Burnett i „Przygody Tomka Sawyera” Marka Twaina. Pracownia Lingwistyki Migowej Uniwersytetu Warszawskiego opracowała także multimedialny kurs języka migowego pod tytułem Migaj razem z nami będący serią dziesięciu multimedialnych książek pomocniczych do nauczania tego języka przeznaczony dla uczniów szkół podstawowych. Autorami kursu są niesłyszący i słyszący specjaliści w zakresie surdopedagogiki, lingwistyki migowej i nauczania języków obcych. Poszczególne części kursu odpowiadają poziomom biegłości językowej od A1 do B2 w skali Europejskiego Systemu Opisu Kształcenia Językowego (ESOKJ). Każda część została przygotowana w formie odrębnej publikacji multimedialnej, co umożliwia rozpoczęcie nauki na dowolnym poziomie i pracę ucznia zarówno w domu, jak i w klasie z wykorzystaniem tablicy multimedialnej. W latach 2017-2024 Uniwersytet Warszawski opracował również podręczniki, materiały edukacyjne i materiały ćwiczeniowe, dostosowane do potrzeb edukacyjnych i możliwości psychofizycznych uczniów z niepełnosprawnościami, mających trudności w uczeniu i/lub komunikowaniu się, w tym niesłyszących, słabosłyszących, z niepełnosprawnością intelektualną, autyzmem, afazją. Dla uczniów niesłyszących uczęszczających do klas I-III szkoły podstawowej zaadaptowano podręczniki, materiały edukacyjne i materiały ćwiczeniowe do edukacji wczesnoszkolnej. Dla uczniów klas IV-VIII szkoły podstawowej zaadaptowano podręczniki do następujących przedmiotów: klasa IV: historia, matematyka, język polski, przyroda; klasa V: biologia, geografia, historia, matematyka, język polski; klasa VI: biologia, geografia, historia, matematyka, język polski; klasa VII: biologia, chemia, fizyka, geografia, historia, matematyka, język polski; klasa VIII: biologia, chemia, fizyka, geografia, historia, matematyka, język polski, wiedza o społeczeństwie. Na zestaw materiałów zaadaptowanych składają się nie tylko teksty podręcznikowe, które zostały przystosowane językowo do możliwości percepcyjnych grupy docelowej, lecz także najważniejsze grafiki z książek opracowane pod kątem zwiększenia czytelności i tablice z piktogramami PCS umożliwiające uczniowi niemówiącemu tworzenie wypowiedzi związanych z danym zagadnieniem. Wszystkie zaadaptowane teksty zostały przetłumaczone na polski język migowy. Do nauczania w liceum ogólnokształcącym i technikum opracowane zostały adaptacje podręczników dla klasy I tych szkół do: języka polskiego, matematyki, biologii, historii, geografii, fizyki i chemii oraz dla klasy II do języka polskiego, matematyki i historii. Minister Edukacji w 2025 r., podobnie jak w latach poprzednich, planuje zlecenie Uniwersytetowi Warszawskiemu opracowania adaptacji kolejnych podręczników dostosowanych do potrzeb edukacyjnych i możliwości psychofizycznych uczniów z niepełnosprawnościami, w tym niesłyszących i słabosłyszących. Z wyrazami szacunku Z upoważnienia Ministra Edukacji Izabela Ziętka Podsekretarz Stanu [1] Od 2022 r. uruchomiono dwie edycje studiów. [2] Więcej na temat oceny funkcjonalnej, a także innych projektowanych rozwiązań na stronie „Edukacja w zasięgu ręki”: https://edukacjawzasiegureki.pl/edukacja-wlaczajaca/czym-jest-i-jak-dziala-ocena-funkcjonalna/ [3] Więcej informacji pod adresem: https://mwm.us.edu.pl/ [4] Wprowadzone przepisami ustawy z dnia 12 maja 2022 r. o zmianie ustawy o systemie oświaty oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2022 r. poz. 1116). Standardy wprowadzono w dwóch etapach: I etap -od 1 września 2022 r. i II etap - od 1 września 2024 r. [5] Dz. U. 2024 poz. 80 [6] https://www.gov.pl/web/edukacja-i-nauka/kurs-polskiego-jezyka-migowego-pjm [7] https://zpe.gov.pl/a/migaj-razem-z-nami---kurs-polskiego-jezyka-migowego-pjm/DipfoQ5uN [8] Dz. U. z 2024 r. poz. 750, z późn. zm. [9] Dz. U. z 2023 r. poz. 742, z późn. zm. [10] https://zpe.gov.pl/