Interpelacja w sprawie braku przepisów regulujących kwestie kierowania pacjentów do zakładu opiekuńczo-leczniczego bez ich zgody

Interpelacja nr 7414

do ministra sprawiedliwości, ministra zdrowia

w sprawie braku przepisów regulujących kwestie kierowania pacjentów do zakładu opiekuńczo-leczniczego bez ich zgody

Zgłaszający: Piotr Górnikiewicz

Data wpływu: 15-01-2025

Szanowna Pani Minister, Szanowny Panie Ministrze,

w bieżącym funkcjonowaniu zakładów opieki zdrowotnej zdarzają się sytuacje, w których osoba przebywająca w podmiocie leczniczym wymaga umieszczenia w zakładzie opiekuńczo-leczniczym, a osoba ta nie wyraża zgody lub nie jest w stanie świadomie wyrazić zgody na udzielenie jej świadczeń zdrowotnych w zakładzie opiekuńczo-leczniczym. Najczęściej taka sytuacja ma miejsce w przypadku pacjentów oddziałów anestezjologii i intensywnej terapii po zakończeniu leczenia szpitalnego.

Obecnie brak jest przepisów regulujących kwestie kierowania pacjentów do zakładu opiekuńczo-leczniczego bez ich zgody, jak ma to miejsce m.in. w przypadku kierowania osób do domu pomocy społecznej.

Stosownie do art. 33a ust. 1 ustawy dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (Dz. U. z 2024 r. poz. 146, z późn. zm.) świadczeniobiorcy przysługują świadczenia pielęgnacyjne lub opiekuńcze w ramach opieki długoterminowej na podstawie skierowania lekarza ubezpieczenia zdrowotnego. Zgodnie z ust. 2 art. 33a minister właściwy do spraw zdrowia, po zasięgnięciu opinii prezesa funduszu oraz Naczelnej Rady Lekarskiej i Naczelnej Rady Pielęgniarek i Położnych, określi w drodze rozporządzenia:

1) sposób i tryb kierowania osób do zakładów opiekuńczo-leczniczych i pielęgnacyjno-opiekuńczych,

2) dokumentację wymaganą przy kierowaniu osób do zakładów opiekuńczo-leczniczych i pielęgnacyjno-opiekuńczych, w tym wzory: wniosku o wydanie skierowania do zakładu, zaświadczenia lekarskiego oraz wywiadu pielęgniarskiego,

3) sposób ustalania odpłatności za pobyt w zakładach opiekuńczo-leczniczych i pielęgnacyjno-opiekuńczych

- uwzględniając konieczność ujednolicenia trybu kierowania do zakładów oraz możliwość weryfikacji celowości skierowania do zakładów.

W § 2 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 25 czerwca 2012 r. w sprawie kierowania do zakładów opiekuńczo-leczniczych i pielęgnacyjno-opiekuńczych (Dz. U. z 2022 r. poz. 1755, z późn. zm.) wskazano, że z wnioskiem o wydanie skierowania do zakładu opiekuńczego, zwanym dalej „wnioskiem”, występuje do lekarza ubezpieczenia zdrowotnego świadczeniobiorca. Natomiast zgodnie z § 6 przywołanego rozporządzenia: wniosek, skierowanie oraz wywiad pielęgniarski i zaświadczenie lekarskie, o których mowa w § 3, nie są wymagane w przypadku, gdy sąd opiekuńczy wyda orzeczenie o umieszczeniu świadczeniobiorcy w zakładzie opiekuńczym. W takiej sytuacji orzeczenie sądu opiekuńczego stanowi podstawę do umieszczenia świadczeniobiorcy w zakładzie opiekuńczym.

Kwestie udzielania świadczeń zdrowotnych bez zgody pacjenta porusza także ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (Dz. U. z 2024 r. poz. 1287, z późn. zm.).
Art. 32 ust. 1 tej ustawy wskazuje, że lekarz może przeprowadzić badanie lub udzielić innych świadczeń zdrowotnych, z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w ustawie, po wyrażeniu zgody przez pacjenta. Jeden z wyjątków wskazany jest w ust. 2 art. 32. Przepis ten wskazuje, że jeżeli pacjent jest małoletni lub niezdolny do świadomego wyrażenia zgody, wymagana jest zgoda jego przedstawiciela ustawowego, a gdy pacjent nie ma przedstawiciela ustawowego lub porozumienie się z nim jest niemożliwe - zezwolenie sądu opiekuńczego.

Mając na względzie powyższe regulacje, wskazać należy, że powszechną praktyką w przypadku, gdy pacjent nie jest zdolny do samodzielnego podjęcia decyzji i wyrażenia zgody na przyjęcie do zakładu opiekuńczo-leczniczego jest podjęcie decyzji przez sąd opiekuńczy na wniosek lekarza. W takiej sytuacji orzeczenie sądu opiekuńczego stanowi podstawę do umieszczenia świadczeniobiorcy w zakładzie opiekuńczo-leczniczym. Należy jednak pamiętać, że możliwość umieszczenia pacjenta w zakładzie opiekuńczo-leczniczym na podstawie orzeczenia sądu dotyczy pacjentów, którzy mogą samodzielnie pokierować swoim postępowaniem i wyrazić świadomą wolę. Zgodnie bowiem z powszechnie wyrażanym poglądem podstawą do zezwolenia przez sąd na umieszczenie pacjenta w placówce leczniczej bez zgody uczestnika postępowania nie może być przepis rangi rozporządzenia (patrz: § 6 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 25 czerwca 2012 r. w sprawie kierowania do zakładów opiekuńczo-leczniczych i pielęgnacyjno-opiekuńczych). Wolność osobista jest bowiem jednym z aspektów wolności w rozumieniu art. 31 Konstytucji RP, w związku z czym jej ograniczenie może nastąpić wyłącznie na drodze ustawowej. Trybunał Konstytucyjny przedstawił w tym zakresie jednoznaczne stanowisko, zgodnie z którym brak zachowania ustawowej formy dla ograniczeń wolności jednostki musi prowadzić do dyskwalifikacji danego unormowania jako sprzecznego z Konstytucją RP (wyrok TK z dnia 19 maja 1998 r., U5/97, OTK 1998, nr 4, poz. 46). Podobne stanowisko prezentowane jest zresztą w orzecznictwie sądów powszechnych – tak na przykład Sąd Okręgowy w Częstochowie w postanowieniu z dnia 9 grudnia 2016 r. (VI CA843/16) wskazał, że „podstawą do zezwolenia przez sąd na umieszczenie w placówce leczniczej którym jest zakład opiekuńczo-leczniczy, bez zgody uczestnika postępowania nie może być rozporządzenie ministra, lecz tylko akt prawny rangi ustawowej”.

Konkludując stwierdzenia wymaga, iż w przypadku kierowania pacjentów do zakładów opiekuńczo-leczniczych bez ich zgody, podstawa prawna rangi ustawowej nie istnieje. W takim stanie rzeczy w sytuacjach, gdy pacjent jest osobą pełnoletnią i nie został ubezwłasnowolniony, a mimo to jest niezdolny do wyrażenia woli z powodu schorzeń natury somatycznej, mamy do czynienia z luką prawną.

Aktualny stan prawny może prowadzić do nadużycia sfery wolności osobistej pacjentów, których prawa nie są wystarczająco chronione ustawowo. Niezbędne jest zatem, by umieszczenie pacjenta w zakładzie opiekuńczo-leczniczym bez jego zgody podlegało szczegółowym regulacjom prawnym oraz skutecznej kontroli sądowej. Na marginesie wskazać należy, że sądy regularnie orzekają o umieszczeniu pacjentów w zakładach opiekuńczo-leczniczych, mimo braku jednoznacznej podstawy prawnej.

Na gruncie opisanej powyżej praktyki rysuje się kolejne zagadnienie. Jak pokazuje wykształcona praktyka, wniosek o umieszczenie pacjenta w zakładzie opiekuńczo-leczniczym składany przez lekarza do sądu jest uzasadniany. Ponadto lekarze wraz z wnioskiem przesyłają do sądu dokumentację medyczną oraz informację o stanie pacjenta. W takich przypadkach pojawia się problem naruszania przez lekarzy tajemnicy lekarskiej.

Zgodnie z art. 40 ust. 1 ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (Dz. U. z 2024 poz. 1287, ze zm.) lekarz ma obowiązek zachowania w tajemnicy informacji związanych z pacjentem, a uzyskanych w związku z wykonywaniem zawodu. Tajemnica ta rozciąga się na wszelką dokumentację lekarską zawierającą informacje dotyczące pacjenta. Z tymi przepisami korespondują regulacje ustawy z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta (Dz. U. z 2024 poz. 581).

Tajemnica lekarska nie ma jednak charakteru absolutnego, może być ona w określonych sytuacjach uchylona. Na wyjątki od zachowania tajemnicy lekarskiej wskazuje art. 40 ust. 1 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty oraz art. 14 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta. Niemniej jednak w przywołanych przepisach brak jest regulacji upoważniającej lekarza do udostępnienia dokumentacji medycznej lub informacji o pacjencie, bez wezwania sądu, w ramach wniosku o wyrażenie zgody na umieszczenie pacjenta w zakładzie opiekuńczo-leczniczym. Na marginesie zauważyć należy, iż uregulowanie kwestii przesyłania przez lekarzy do sądu w ramach wniosku o umieszczenie w zakładzie opiekuńczo-leczniczym pacjenta bez jego zgody dokumentacji medycznej czy też informacji o pacjencie (bez narażania się na zarzut naruszenia tajemnicy lekarskiej) zdecydowanie przyspieszyłoby postępowania sądowe.

Mając powyższe na względzie, uprzejmie proszę o odpowiedź:

Czy ministerstwo rozważa możliwość opracowania stosownej regulacji prawnej określającej zasady przyjęć do zakładów opiekuńczo-leczniczych o charakterze ogólnym pełnoletnich osób nieubezwłasnowolnionych, które w związku ze swoim stanem zdrowia nie są w stanie samodzielnie podpisać wniosku o przyjęcie, a jednocześnie nie mają ustanowionych przedstawicieli ustawowych, którzy w myśl obowiązujących przepisów mogliby ten obowiązek dopełnić?

Czy ministerstwo rozważa możliwość opracowania stosownej regulacji prawnej określającej zasady udostępniania przez lekarza dokumentacji medycznej lub informacji o pacjencie (objętych tajemnicą lekarską) bez wezwania sądu w ramach wniosku o wyrażenie zgody na umieszczenie pacjenta w zakładzie opiekuńczo-leczniczym bez jego zgody?

Z poważaniem