Odpowiedź na interpelację w sprawie doskonalenia mechanizmów ewaluacji naukowej oraz systemu oceny publikacji naukowych w Polsce Odpowiedź na interpelację nr 7107 w sprawie doskonalenia mechanizmów ewaluacji naukowej oraz systemu oceny publikacji naukowych w Polsce Odpowiadający: sekretarz stanu w Ministerstwie Nauki i Szkolnictwa Wyższego Marek Gzik Warszawa, 17-01-2025 Szanowny Panie Pośle, odpowiadając na interpelację w sprawie doskonalenia mechanizmów ewaluacji naukowej oraz systemu oceny publikacji naukowych w Polsce, uprzejmie przedstawiam poniższe informacje i wyjaśnienia. Podzielam przedstawiony w piśmie pogląd, że konsultacje prowadzone z instytucjami przedstawicielskimi środowiska szkolnictwa wyższego i nauki mają istotne znacznie w przygotowaniu zmian przepisów dotyczących ewaluacji jakości działalności naukowej, a także sporządzania wykazów wydawnictw monografii naukowych oraz czasopism naukowych i recenzowanych materiałów z konferencji międzynarodowych. Po zakończeniu ewaluacji, przeprowadzonej w 2022 r. na podstawie ustawy z dnia 20 lipca 2018 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (Dz. U. z 2024 r. poz. 1571, z późn.) oraz rozporządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 22 lutego 2019 r. w sprawie ewaluacji jakości działalności naukowej (Dz. U. z 2022 r. poz. 661) do Ministerstwa wpłynęło szereg postulatów dotyczących zmian w obowiązujących przepisach. Postulaty zgłosiły m.in. Komisja Ewaluacji Nauki (dalej „KEN”), Konferencja Rektorów Akademickich Szkół Polskich (dalej „KRASP”), Rada Główna Nauki i Szkolnictwa Wyższego, Rada Doskonałości Naukowej oraz Polska Akademia Nauk. Wnioski i propozycje zgłaszali również przedstawiciele różnych podmiotów systemu szkolnictwa wyższego i nauki. Wszystkie otrzymane postulaty są wnikliwie analizowane. W większości pojawia się oczekiwanie niewprowadzania znaczących zmian zasad i kryteriów najbliższej ewaluacji, która zostanie przeprowadzona w 2026 r. i obejmie lata 2022-2025, natomiast przygotowanie nowego modelu oceny na potrzeby kolejnej ewaluacji jakości działalności naukowej. Dlatego też w najbliższym czasie przewidywane jest podjęcie prac nad nowelizacją ww. rozporządzenia celem m.in. dostosowania do zmian wynikających z innych aktów prawnych (np. wyodrębniono nowe dziedziny nauki, nieuwzględnione obecnie w rozporządzeniu). Równocześnie kontynuowana będzie dyskusja ze środowiskiem naukowym nad nowymi regulacjami, na podstawie których oceniana będzie jakość działalności naukowej prowadzonej przez podmioty systemu szkolnictwa wyższego i nauki począwszy od 2026 r. Odnosząc się do pytania, „w jaki sposób Ministerstwo zamierza zapewnić obiektywną ewaluację działalności naukowej podmiotów z różnych dyscyplin, biorąc pod uwagę, że połączenie metod parametrycznych i eksperckich może prowadzić do różnic w wynikach oceny między dyscyplinami”, uprzejmie wyjaśniam, że obowiązujące przepisy zapewniają obiektywną ocenę, a różnice w wynikach uzyskiwanych przez podmioty w różnych dyscyplinach są raczej skutkiem specyfiki prowadzenia działalności naukowej w ramach poszczególnych dyscyplin naukowych i artystycznych. Warto zauważyć, że na podstawie art. 265 ust. 4 ww. ustawy, w 2022 r. po praz pierwszy oceniono jakość działalności naukowej prowadzonej w ramach dyscypliny naukowej, a nie – jak uprzednio – w jednostce naukowej, której pracownicy często prowadzili badania w różnych dyscyplinach. Powodowało to niejednokrotnie, że porównywanie uzyskanych wyników było utrudnione, choćby ze względu na odmienne praktyki publikacyjne i wzorce cytowań, jakimi charakteryzują się poszczególne dyscypliny naukowe. Poddawanie ocenie osiągnięć jednostek, w których składzie osobowym obok np. badaczy z nauk humanistycznych czy społecznych znajdowały się zespoły badawcze albo nawet pojedynczy badacze reprezentujący np. nauki ścisłe, bez wątpienia zniekształcało ocenę działalności naukowej. Ocena przeprowadzona w 2022 r. pozwoliła porównywać wyniki osiągane przez podmioty wyłącznie w ramach ewaluowanej dyscypliny. Istotnie, w ewaluacji połączono metodę parametryczną i ekspercką, gdyż np. w kryterium III, w którym oceniany jest wpływ działalności naukowej na funkcjonowanie społeczeństwa i gospodarki, przeprowadzenie oceny parametrycznej na podstawie wskaźników nie byłoby możliwe. Równocześnie jednak nie byłoby możliwe przeprowadzenie w stosunkowo krótkim czasie oceny eksperckiej wszystkich osiągnięć zgłaszanych w kryterium I i II (w 2022 r. było to ok. 700 000 publikacji, ok. 10 000 patentów i praw ochronnych, ok. 54 000 osiągnięć artystycznych, ok. 18 000 projektów naukowych, nie licząc przychodów z usług badawczych i komercjalizacji badań). Należy jednak podkreślić, że wszystkie podmioty prowadzące działalność naukową w danej dyscyplinie są oceniane w ten sam sposób, na podstawie tych samych kryteriów, a uzyskane wyniki porównywane są wyłącznie w ramach tej dyscypliny. Również zestawy wartości referencyjnych, służące do kwalifikowania do kategorii naukowych A, B+, B albo C, określone są dla każdej dyscypliny naukowej i artystycznej odrębnie, a przy ich ustalaniu bierze się pod uwagę osiągnięcia ewaluowanych podmiotów w poszczególnych dyscyplinach, a także pozycję nauki polskiej w skali międzynarodowej i specyfikę prowadzenia działalności naukowej w danej dyscyplinie. Wyniki uzyskiwane przez podmioty w innych dyscyplinach nie mają zatem wpływu na wynik w ewaluowanej dyscyplinie ani na kategorię naukową przyznaną podmiotowi w tej dyscyplinie. Jak wskazano wyżej, dyskusja nad modelem przyszłej ewaluacji wciąż trawa. Pojawiła się w niej również kwestia podmiotów zatrudniających stosunkowo niewielką liczbę osób prowadzących działalność naukową w danej dyscyplinie, jednakże nie w kontekście ich „szczególnego narażenia na nierówności wynikające z ograniczonych zasobów badawczych”. Wskazywano raczej, że to dużym podmiotom, w których liczba osób prowadzących działalność naukową w danej dyscyplinie jest stosunkowo wysoka, trudniej jest uzyskać najwyższą kategorię naukową. Nie zgłoszono jednak w tym zakresie żadnych konkretnych propozycji, poza postulatem zapewnienia odpowiedniej liczby osób prowadzących działalność naukową w podmiocie w danej dyscyplinie w całym okresie objętym ewaluacją jako warunku poddania ocenie. Odnosząc się do pytania o wpływ ocen na wysokość środków finansowych przekazywanych podmiotom, planowane zmiany w tym zakresie i symulacje potencjalnych skutków finansowych uprzejmie informuję, że postulat podniesienia roli kategorii naukowej i wagi składnika badawczego w algorytmie określania subwencji dla podmiotów prowadzących działalność naukową został zgłoszony m.in. przez KRASP. Na zbyt mały wpływ kategorii naukowych na wysokość finansowania zwracała również uwagę KEN. Należy jednak podkreślić, że kwestie związane z finansowaniem podmiotów nie są uregulowane w przepisach dotyczących ewaluacji jakości działalności naukowej, lecz w odrębnym akcie prawnym. Sposób ustalania wysokości subwencji, w tym algorytmy podziału środków, uwzględniane składniki i ich wagi, określone są w rozporządzeniu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 9 września 2019 r. w sprawie sposobu podziału środków finansowych na utrzymanie i rozwój potencjału dydaktycznego oraz potencjału badawczego znajdujących się w dyspozycji ministra właściwego do spraw szkolnictwa wyższego i nauki oraz na zadania związane z utrzymaniem powietrznych statków szkolnych i specjalistycznych ośrodków szkoleniowych kadr powietrznych (Dz. U. z 2022 r. poz. 305, z późn. zm.). Z uwagi na konieczność zapewnienia pewnej stabilizacji budżetu poszczególnych podmiotów (np. ustalanie maksymalnego możliwego spadku wysokości subwencji w stosunku do ubiegłorocznej), postulat zwiększenia wpływu kategorii naukowych na wysokość przyznanego finansowania wymaga dodatkowych analiz. Ewentualna zmiana algorytmu mogłaby nastąpić wyłącznie w drodze nowelizacji ww. rozporządzenia. W przypadku podjęcia takiej decyzji, wraz z projektem nowelizacji rozporządzenia zostanie przedstawiona ocena skutków regulacji, w tym również finansowych. W mojej ocenie, specyfika działalności naukowej w dyscyplinach humanistycznych i społecznych jest uwzględniona w kryteriach ewaluacji, ich wadze oraz sposobie oceny. Warto zauważyć, że już obecnie obowiązujące przepisy przewidują szereg odrębnych regulacji dla nauk humanistycznych, społecznych i teologicznych. Zwiększono wagę monografii naukowych, stanowiących istotny kanał publikacyjny w dyscyplinach należących do tych dziedzin, wprowadzając możliwość wykazywania w ewaluacji większej ich liczby i podnosząc przyznawaną za nie liczbę punktów o 50% w stosunku do innych dziedzin nauki. Ponadto, podmioty prowadzące działalność naukową w dyscyplinach należących do ww. dziedzin mogą zgłosić do oceny eksperckiej monografie wydane w wydawnictwach spoza wykazu opublikowanego przez Ministra, co – w przypadku oceny pozytywnej – umożliwia uzyskanie w ewaluacji za taką publikację analogicznej punktacji jak za monografię wydaną w wydawnictwie ujętym w wykazie. Kryterium II ewaluacji, związane z efektami finansowymi prowadzonych badań naukowych lub prac rozwojowych, ma wpływ jedynie w 10% na ostateczny wynik uzyskany przez podmiot w danej dyscyplinie (w innych dziedzinach jest to 20 lub nawet 35%), a progi dotyczące kwot pozyskanego finansowania, od których zależy wysokość przyznawanych punktów, określono na poziomie o połowę niższym niż w przypadku pozostałych dziedzin nauki. W kryterium III ewaluacji, podmioty prowadzące działalność naukową w ww. dyscyplinach mogą przedstawić dodatkowo 3 opisy wpływu związane z wybitnymi monografiami, słownikami biograficznymi, słownikami bibliograficznymi oraz bazami danych, szczególnie istotnymi dla rozwoju nauki. Niezależnie od powyższego, również w tym zakresie możliwe są modyfikacje i jestem otwarty na głos środowiska. Przykładowo, w październiku 2024 r. w Ministerstwie odbyło się sympozjum poświęcone tematyce III kryterium oceny jakości działalności naukowej w naukach humanistycznych i społecznych. Pokazało ono, że dotychczasowy model oceny w tym kryterium w przypadku ww. nauk nie w pełni odzwierciedla realny wpływ działalności naukowej na otoczenie, a jego postrzeganie przez środowisko wykracza poza obecne uregulowania prawne. Tezy i spostrzeżenia przedstawione przez uczestników sympozjum są również ważnym przyczynkiem w dyskusji nad modelem przeszłej ewaluacji. Odnosząc się do pytań dotyczących sporządzania wykazu czasopism naukowych i recenzowanych materiałów z konferencji międzynarodowych uprzejmie informuję, że w związku z niedoskonałością procedury sporządzania tego wykazu podjęta została decyzja o konieczności opracowania nowych zasad jego tworzenia. Celem zmian jest ujednolicenie sposobu przypisywania punktacji czasopismom, która będzie odpowiadała ich rzeczywistej i aktualnej pozycji naukowej. Zadanie przygotowania nowych wytycznych do tworzenia wykazu czasopism naukowych zostało powierzone KEN, która – na podstawie analizy rozporządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 7 listopada 2018 r. w sprawie sporządzania wykazów wydawnictw monografii naukowych oraz czasopism naukowych i recenzowanych materiałów z konferencji międzynarodowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 349) oraz zgłaszanych przez środowisko naukowe postulatów dotyczących zmian w dotychczasowych przepisach – postanowiła rekomendować przygotowanie nowego rozporządzenia określającego zasady sporządzania wykazu wydawnictw monografii naukowych oraz wykazu czasopism naukowych i recenzowanych materiałów z konferencji międzynarodowych. W celu zwiększenia transparentności procesu ustalania punktacji czasopism planuje się, że ocena dokonywana będzie zarówno na podstawie wskaźników bibliometrycznych, jak również przez zaangażowane w proces oceny zespoły eksperckie reprezentujące środowisko naukowe. Zgodnie ze zgłaszanymi wielokrotnie postulatami, pozwoli to w większym stopniu uwzględnić w ocenie specyfikę poszczególnych dyscyplin naukowych, w których publikowane są artykuły naukowe. Ponadto, zgodnie z propozycją KEN, planowane jest wprowadzenie możliwości regularnego aktualizowania wykazu czasopism naukowych z uwzględnieniem corocznych zmian wartości wskaźników bibliometrycznych. Projekt nowego rozporządzenia w sprawie sporządzania wykazów wydawnictw monografii naukowych oraz czasopism naukowych i recenzowanych materiałów z konferencji międzynarodowych, przygotowany został na podstawie propozycji przedstawionych przez KEN. Od 12 listopada 2024 r. jest on dostępny w Biuletynie Informacji Publicznej Rządowego Centrum Legislacji w zakładce Rządowy Proces Legislacyjny: https://legislacja.rcl.gov.pl/projekt/12391400/katalog/13093602#13093602 W projekcie zaproponowano również regulacje pozwalające na podjęcie określonych kroków w przypadku niezachowywania przez czasopisma etycznych lub naukowych standardów. Przewiduje się, że KEN będzie mogła obniżyć wartość punktów przypisanych czasopismu naukowemu w wyniku oceny przeprowadzonej przez zespół ekspercki (maksymalnie o dwa progi punktowe) w przypadku stwierdzenia stosowania przez to czasopismo nierzetelnych praktyk publikacyjnych w odniesieniu do publikowanych treści lub gdy liczba wydań specjalnych tego czasopisma w roku kalendarzowym poprzedzającym opublikowanie wykazu czasopism jest większa niż liczba wydań tego czasopisma wynikająca z częstotliwości jego ukazywania się albo gdy liczba artykułów naukowych opublikowanych w wydaniach specjalnych tego czasopisma w roku kalendarzowym poprzedzającym opublikowanie wykazu czasopism jest większa niż liczba artykułów naukowych opublikowanych w wydaniach tego czasopisma wynikających z częstotliwości jego ukazywania się. Nowe przepisy zakładają również, że sporządzając projekt wykazu w procedurze uproszczonej (dodawanie do wykazu nowych czasopism, które w bazach międzynarodowych zostały ujęte już po dniu, według którego ustalano stan tych baz podczas przygotowania ostatniego wykazu), KEN będzie miała możliwość nieujęcia w projekcie wykazu czasopisma naukowego w przypadku stwierdzenia niespełnienia etycznych lub naukowych standardów. Uprzejmie informuję, że etap opiniowania i konsultacji społecznych ww. projektu rozporządzenia już się zakończył. Obecnie trwa analiza i wypracowanie stanowiska w odniesieniu do zgłoszonych uwag. Niezwłocznie po wejściu w życie rozporządzenia, KEN przystąpi do sporządzenia projektu wykazu czasopism naukowych i recenzowanych materiałów z konferencji międzynarodowych. Nowy wykaz czasopism zostanie przygotowany już na podstawie zasad określonych w nowym rozporządzeniu. Przedstawiając powyższe raz jeszcze zapewniam o otwartości na propozycje zgłaszane przez środowisko naukowe i jego instytucje przedstawicielskie. Wszystkie postulaty są też przekazywane KEN, do której ustawowych zadań należy przeprowadzanie ewaluacji jakości działalności naukowej, przedstawianie propozycji kategorii naukowych dla podmiotów poddanych ocenie, a także przygotowanie projektów wykazów wydawnictw monografii naukowych oraz czasopism naukowych i recenzowanych materiałów z konferencji międzynarodowych. Z wyrazami szacunku Z upoważnienia Ministra Nauki Marek Gzik Sekretarz Stanu