Interpelacja nr 7079
Interpelacja w sprawie kilku- lub kilkunastozłotowych świadczeń emerytalnych i spodziewanego w perspektywie kilku lat wzrostu liczby emerytów pobierających świadczenia w tej wysokości
Zgłaszający:
•
Adresat:
Edukacja i Szkolnictwo (35%)
Treść wystąpienia poselskiego
Interpelacja w sprawie kilku- lub kilkunastozłotowych świadczeń emerytalnych i spodziewanego w perspektywie kilku lat wzrostu liczby emerytów pobierających świadczenia w tej wysokości
Interpelacja nr 7079
do ministra rodziny, pracy i polityki społecznej
w sprawie kilku- lub kilkunastozłotowych świadczeń emerytalnych i spodziewanego w perspektywie kilku lat wzrostu liczby emerytów pobierających świadczenia w tej wysokości
Zgłaszający: Jarosław Sachajko
Data wpływu: 19-12-2024
Szanowna Pani Minister,
bardzo niepokojąco brzmią zapowiedzi, które choć są bardzo świeżymi prognozami, to jednak nie zaskakują. Prognozy, o których mowa, dotyczą losów przyszłych emerytów, gdyż jeśli nic się systemowo nie zmieni, za 10 lat zaleje nasz kraj nawet dwumilionowa fala seniorów na groszowych świadczeniach. W Polsce mamy często do czynienia z tzw. groszowymi emeryturami, a w latach 2011–2023 ich liczba wzrosła aż 20-krotnie.
Badania pokazują niepokojący trend, iż zgodnie z danymi Zakładu Ubezpieczeń Społecznych dekadę temu mieliśmy do czynienia z około 76 tys. seniorów z głodowymi – kilku lub kilkunastozłotowymi – świadczeniami, natomiast dziś jest ich już ponad 423 tys., to nieprawdopodobny wręcz skok liczbowy. Znawcy tematu ostrzegają, że za kolejnych 10 lat i przy braku istotnej naprawy systemu emerytalnego omawiane grono emerytów urośnie do nawet 2 mln osób. W związku z czym pogłębi się jeszcze i tak już dotkliwe ubóstwo seniorów, którzy często z trudem wiążą koniec z końcem, nie mając funduszy na podstawowe sprawunki, a co dopiero na specjalistyczne leczenie czy też comiesięczną realizację recept.
W efekcie okaże się, że przybędzie seniorów, którzy bez państwowego wsparcia nie dożyją kolejnego miesiąca czy też będą musieli korzystać z darmowej służby zdrowia, albo polegać na pomocy finansowej swoich dzieci – o ile je będą mieli przy sobie. Są to te grupy seniorów, którzy choć nie wypracowali realnego świadczenia, będą otrzymywać standardowe trzynastki i czternastki oraz minimalną rentę rodzinną.
Z uwagi na przedstawione powyżej informacje zwracam się z uprzejmą prośbą o udzielenie odpowiedzi na postawione poniżej pytania:
Czy ministerstwo zdaje sobie sprawę z naglącej potrzeby zapobiegania rozwojowi sytuacji, która doprowadzi do katastrofy systemu emerytalnego w Polsce? Jakie ewentualnie w związku z tym faktem ministerstwo podejmie inicjatywy? Proszę o zwięzłe przedstawienie planowanych systemowych rozwiązań.
Czy ministerstwo planuje uruchomienie funduszy pomocowych mających wesprzeć osoby pobierające głodowe emerytury? Jakiego rodzaju to będzie pomoc?
Czy podniesienie wieku emerytalnego w Polsce wpłynie na poprawę losu emerytów? Proszę o przedstawienie analiz, które potwierdzają tę tezę.
Interpelacja nr 7079
do ministra rodziny, pracy i polityki społecznej
w sprawie kilku- lub kilkunastozłotowych świadczeń emerytalnych i spodziewanego w perspektywie kilku lat wzrostu liczby emerytów pobierających świadczenia w tej wysokości
Zgłaszający: Jarosław Sachajko
Data wpływu: 19-12-2024
Szanowna Pani Minister,
bardzo niepokojąco brzmią zapowiedzi, które choć są bardzo świeżymi prognozami, to jednak nie zaskakują. Prognozy, o których mowa, dotyczą losów przyszłych emerytów, gdyż jeśli nic się systemowo nie zmieni, za 10 lat zaleje nasz kraj nawet dwumilionowa fala seniorów na groszowych świadczeniach. W Polsce mamy często do czynienia z tzw. groszowymi emeryturami, a w latach 2011–2023 ich liczba wzrosła aż 20-krotnie.
Badania pokazują niepokojący trend, iż zgodnie z danymi Zakładu Ubezpieczeń Społecznych dekadę temu mieliśmy do czynienia z około 76 tys. seniorów z głodowymi – kilku lub kilkunastozłotowymi – świadczeniami, natomiast dziś jest ich już ponad 423 tys., to nieprawdopodobny wręcz skok liczbowy. Znawcy tematu ostrzegają, że za kolejnych 10 lat i przy braku istotnej naprawy systemu emerytalnego omawiane grono emerytów urośnie do nawet 2 mln osób. W związku z czym pogłębi się jeszcze i tak już dotkliwe ubóstwo seniorów, którzy często z trudem wiążą koniec z końcem, nie mając funduszy na podstawowe sprawunki, a co dopiero na specjalistyczne leczenie czy też comiesięczną realizację recept.
W efekcie okaże się, że przybędzie seniorów, którzy bez państwowego wsparcia nie dożyją kolejnego miesiąca czy też będą musieli korzystać z darmowej służby zdrowia, albo polegać na pomocy finansowej swoich dzieci – o ile je będą mieli przy sobie. Są to te grupy seniorów, którzy choć nie wypracowali realnego świadczenia, będą otrzymywać standardowe trzynastki i czternastki oraz minimalną rentę rodzinną.
Z uwagi na przedstawione powyżej informacje zwracam się z uprzejmą prośbą o udzielenie odpowiedzi na postawione poniżej pytania:
Czy ministerstwo zdaje sobie sprawę z naglącej potrzeby zapobiegania rozwojowi sytuacji, która doprowadzi do katastrofy systemu emerytalnego w Polsce? Jakie ewentualnie w związku z tym faktem ministerstwo podejmie inicjatywy? Proszę o zwięzłe przedstawienie planowanych systemowych rozwiązań.
Czy ministerstwo planuje uruchomienie funduszy pomocowych mających wesprzeć osoby pobierające głodowe emerytury? Jakiego rodzaju to będzie pomoc?
Czy podniesienie wieku emerytalnego w Polsce wpłynie na poprawę losu emerytów? Proszę o przedstawienie analiz, które potwierdzają tę tezę.
Odpowiedź urzędowa
Podsekretarz stanu Sebastian Gajewski
Audyt odpowiedzi: Wskaźnik lania wody & konkretności
Przeciętnie konkretna
Automatyczna analiza lingwistyczno-statystyczna pisma resortu
Lanie wody
40%
Konkretność
60%
Odpowiedź standardowa – resort odnosi się merytorycznie do zagadnienia z umiarkowaną ilością danych szczegółowych.
Twarde liczby / kwoty
0 kwot, 0 %
Precyzyjne daty
4
Odpowiedź na punkty
Brak podziału
Gęstość faktów
2.7 / 1k zn.
- Wymienia precyzyjne daty lub terminy (4)
Urzędowe załączniki i odpowiedzi:
Pełna treść wyekstrahowana z załącznika PDF (odpowiedź urzędowa)
11735 znaków
tel. 222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
BM-II.059.1.761.2024
Warszawa, /elektroniczny znacznik czasu/
Pan
Szymon Hołownia
Marszałek Sejmu
Rzeczypospolitej Polskiej
Szanowny Panie Marszałku,
w odpowiedzi na interpelację poselską nr 7079 Pana Posła Jarosława Sachajki „w sprawie
kilku- lub kilkunastozłotowych świadczeń emerytalnych i spodziewanego w perspektywie
kilku lat wzrostu liczby emerytów pobierających świadczenia w tej wysokości”, proszę
przyjąć poniższe wyjaśnienia.
W aktualnym, zreformowanym systemie emerytalnym wysokość emerytury jest uzależniona
od kwoty składek zewidencjowanych na indywidualnym koncie, wysokości kapitału
początkowego dla ubezpieczonych podlegających ubezpieczeniom przed 1 stycznia 1999 r.
oraz średniego dalszego trwania życia, obowiązującego osoby w określonym wieku. Formuła
ta zapewnia odzwierciedlenie w wysokości świadczenia rozmiaru aktywności ekonomicznej
ubezpieczonego (czasu jej trwania, wysokości uzyskiwanych z niej przychodów). Z kolei
nabycie prawa do emerytury jest obecnie powiązane z osiągnięciem powszechnego wieku
emerytalnego, odprowadzaniem składek na ubezpieczenie emerytalne oraz – co do zasady –
z zakończeniem aktywności zawodowej przez osobę ubezpieczoną. Oznacza to, że osoby,
które nigdy nie podlegały ubezpieczeniom społecznym, nie są uprawnione do emerytury,
a te, które pracowały krótko lub osiągały bardzo niskie przychody z pracy, nabywają prawo
do emerytury w niewielkiej, proporcjonalnej do rozmiaru swojej aktywności ekonomicznej,
wysokości. Konsekwencją krótkiego okresu opłacania składek na ubezpieczenia emerytalne
jest bardzo niska wysokość emerytury, co generuje powstawanie zjawiska tzw. emerytur
groszowych.
Kierownictwo Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej dostrzega problem
emerytur groszowych. Kwestia ta jest traktowana bardzo poważnie, czego dowodzi
chociażby fakt zorganizowania w Ministerstwie 26 listopada 2024 r. konferencji eksperckiej,
poświęconej w całości temu problemowi. Podczas tego wydarzenia omówione zostały
zarówno przyczyny powstawania zjawiska tzw. emerytur groszowych, jak również
konsekwencje dla świadczeniobiorców z krótkim stażem ubezpieczeniowym, a także dla
systemu emerytalnego funkcjonującego w Polsce.
Prelegenci podkreślali, że do głównych przyczyn powstania omawianego zjawiska należy
zaliczyć m.in. trudności w znalezieniu pracy, szczególnie dotkliwe w okresie transformacji
ustrojowej z przełomu lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XX w. oraz początku XXI
wieku i pogłębione peryferyjnością miejsca zamieszkania oraz wykluczeniem
komunikacyjnym, utrudniającym dostęp do większych ośrodków miejskich. Duże znaczenie
miała ponadto sytuacja na lokalnych rynkach pracy, skutkująca podejmowaniem pracy na
czarno, na postawie umów cywilnoprawnych, niestanowiących tytułu do ubezpieczeń
społecznych, czy przyjmowaniem ofert pracy za granicą, w ramach istniejących formalnie
i nieformalnie sieci migracyjnych, warunkujących pracę poza Polską, zarówno legalną jak
i nielegalną.
-- 1 of 4 --
tel. 222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
Należy podkreślić, że niespełnianie warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa
do emerytury wskutek szczególnych okoliczności może zachodzić m.in. w przypadku
długotrwałego, niezawinionego pozostawania bez pracy na obszarze o bardzo wysokim
bezrobociu. Uwarunkowania te spowodowały, że wśród pobierających emeryturę z ZUS
szczególnie wysoki udział tzw. emerytów groszowych dotyczy m.in. powiatów suwalskiego
czy ostrołęckiego.
Inne przyczyny sprzyjające powstawaniu tzw. emerytur groszowych mogą wynikać
z tradycyjnego postrzegania ról rodzinnych i związanego z tym podziału obowiązków między
partnerami, niepodejmowania pracy przez osoby zajmujące się wychowaniem dzieci czy
osobami potrzebującymi, wymagającymi pomocy, a także pozostawanie na utrzymaniu
członków rodziny lub utrzymywanie się z posiadanego z majątku.
Oznacza to, że przyczyny powstawania zjawiska emerytur groszowych mają niejednorodny
charakter – w niektórych przypadkach są rezultatem wyborów podejmowanych przez
świadczeniobiorców w czasie ich aktywności zawodowej, w innych zaś są konsekwencją
uwarunkowań rynku pracy czasu transformacji systemowej. Zjawisko to jest również
konsekwencją przyjęcia założenia, że każdy ubezpieczony w nowym systemie emerytalnym,
po osiągnięciu powszechnego wieku emerytalnego, jest uprawniony do emerytury,
niezależnie od jej wysokości. Jednocześnie emeryturę w wysokości najniższej nabywają
osoby, które odpowiednio długo objęte były systemem ubezpieczeń społecznych, a więc
w przypadku kobiet legitymują się co najmniej 20-letnim okresem składkowym
i nieskładkowym, a w przypadku mężczyzn 25-letnim okresem składkowym
i nieskładkowym, przy czym okresy nieskładkowe uwzględnia się w wymiarze
nieprzekraczającym 1/3 udowodnionych okresów składkowych. Pozostałe osoby nabywają
emerytury w wysokości adekwatnej do kwoty zgromadzonych środków i wieku przejścia na
emeryturę.
Przyjęcie takich rozwiązań nie powoduje zagrożenia dla systemu emerytalnego w Polsce.
Oznacza jednak, że wysokość świadczeń wypłacanych z systemu emerytalnego może być
silnie zróżnicowana, przy czym osoby, incydentalnie związane z systemem ubezpieczeń
społecznych stają się uprawnione do emerytury w wysokości mocno odbiegającej od
wysokości emerytury najniższej, w skrajnych przypadkach kilkugroszowej. Zjawisko to jest
niekorzystne z punktu widzenia świadczeniobiorców, ale jak wskazałem, wynika z przyjętej
formuły emerytalnej. Przy czym przyjęcie innego rozwiązania, związanego
z wprowadzeniem minimalnych okresów ubezpieczenia, oznaczałoby, że osoby, które nie
spełniły takiego warunku, nie nabyłyby prawa do emerytury w jakiejkolwiek wysokości.
Podejmując działania w tym zakresie należy zatem zważyć ewentualne korzyści i straty po
stronie ubezpieczonego. Powstanie zjawiska tzw. emerytur groszowych zwiększa liczbę
osób o bardzo niskich świadczeniach oraz powoduje obniżenie, prezentowanych przez ZUS,
średnich wartości emerytur, co należy ocenić negatywnie, z drugiej jednak strony
zwiększenie liczby osób uzyskujących jakiekolwiek świadczenie emerytalne należy ocenić
pozytywnie, z zastrzeżeniem jednak, że tzw. emerytury groszowe nie spełniają
podstawowego celu zabezpieczenia emerytalnego, jakim jest zapewnienie środków
finansowych na zaspokojenie podstawowych potrzeb osób, które ze względu na wiek nie
mogą kontynuować pracy, ponieważ nie stanowią źródła utrzymania dla osób, które je
otrzymują, a także nie zapewniają im finansowej stabilizacji. Wskazać jednak należy, że dzięki
powiązaniu nabycia prawa do emerytury wyłącznie z osiągnięciem wieku emerytalnego i
odprowadzeniem choćby jednej składki na ubezpieczenie emerytalne, osoby, które pobierają
-- 2 of 4 --
tel. 222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
tzw. emerytury groszowe mają zagwarantowane prawo do świadczeń opieki zdrowotnej
finansowanych ze środków publicznych, prawo do tzw. 13-stej i 14-stej emerytury oraz do
dodatku pielęgnacyjnego, a członkowie ich rodzin – w sytuacji ich śmierci – mogą nabyć
prawo do renty rodzinnej po zmarłym (przy czym pomimo pobierania przez niego tzw.
emerytury groszowej, renta rodzinna jest podwyższana z urzędu do wysokości renty
rodzinnej w kwocie najniższej, która od marca 2024 r. wynosi 1780,96 zł.) oraz prawo do
zasiłku pogrzebowego po jego śmierci.
Należy przy tym pamiętać, że osoby, które nigdy nie pracowały, a osiągnęły powszechny wiek
emerytalny, mogą korzystać z ochrony pozaubezpieczeniowej. Do takich instrumentów
należą świadczenia z systemu pomocy społecznej, ale też, przykładowo, rodzicielskie
świadczenie uzupełniające, przewidziane w ustawie z 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim
świadczeniu uzupełniającym. Jest to specjalne świadczenie nieskładkowe przysługujące
w szczególności matkom, które urodziły i wychowały co najmniej czwórkę dzieci, a nie nabyły
prawa do emerytury w wysokości co najmniej emerytury minimalnej. Rodzicielskie
świadczenie uzupełniające nie jest jednak emeryturą ani dodatkiem do emerytury i w sensie
konstrukcyjnym nie należy do systemu emerytalnego. Ma ono też wyjątkowy charakter i jest
pobierane przez relatywnie niewielką grupę świadczeniobiorców.
Mając na względzie możliwość zaistnienia sytuacji o szczególnym charakterze, ustawa
o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych uregulowała również kwestię
przyznawania świadczeń emerytalno-rentowych w drodze wyjątku. Zgodnie z art. 83 ustawy
o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, Prezes Zakładu Ubezpieczeń
Społecznych może przyznać świadczenie w drodze wyjątku ubezpieczonym oraz pozostałym
po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają
warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty w trybie
zwykłym, a nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy
lub działalności objętej ubezpieczeniem i nie mają niezbędnych środków utrzymania.
Wszystkie te warunki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie któregokolwiek z nich
wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Przepis ten może jednak
mieć zastosowanie tylko do sytuacji wyjątkowych, gdy wskutek szczególnych okoliczności
nie zostały spełnione warunki wymagane do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym.
Rozpatrzenie prawa do świadczenia w drodze wyjątku może nastąpić po ostatecznym
rozstrzygnięciu kwestii dotyczącej uprawnień do świadczeń w trybie zwykłym. Należy też
zauważyć, że niespełnianie warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do
emerytury, które mogą, w świetle niektórych orzeczeń sądów administracyjnych, zachodzić
w przypadku długotrwałego i niezawinionego pozostawania bez pracy na obszarze o bardzo
wysokim bezrobociu, powoduje, że gdy wnioskodawca upatruje istnienia szczególnych
okoliczności w sytuacji panującej na rynku pracy związanej z bezrobociem, organ orzekający
musi poczynić ustalenia w tym zakresie, oceniając najpierw globalnie sytuację na rynku
pracy, a potem odnosząc te ustalenia do grupy zawodowej, z której wywodzi się
ubezpieczony, a także do regionu, w którym zamieszkuje (por. wyr. WSA w Warszawie
z 4.12.2009 r., II SA/WA 1338/09).
Wyjaśniam również, że w kontekście interpelacji Pana Posła Jarosława Sachajko
podniesienie wieku emerytalnego nie wpłynęłoby na poprawę losu emerytów groszowych.
W związku z tym, w Ministerstwie Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej nie są prowadzone
żadne prace związane ze zmianą wieku emerytalnego w Polsce.
-- 3 of 4 --
tel. 222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
Jednocześnie zapewniam, że w Ministerstwie Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej stale
prowadzone są prace nad opracowaniem najlepszych rozwiązań w sferze uprawnień
emerytalnych przysługujących ubezpieczonym. W ministerstwie, jako problem jest
postrzegana przede wszystkim sytuacja osób, które nie nabywają prawa do emerytury
minimalnej, ponieważ ich aktywność zawodowa przypadała na czasy transformacji
systemowej, kiedy ze względu na uwarunkowania gospodarcze i wysokie bezrobocie
masowym zjawiskiem było podejmowanie pracy na czarno, na podstawie umów
cywilnoprawnych, niestanowiących tytułu do ubezpieczeń społecznych czy pracy w krajach,
z którymi polska nie podpisała odpowiednich umów. Sytuacja tej grupy i możliwe drogi
rozwiązania jej problemów są przedmiotem trwających prac i analiz.
Z wyrazami szacunku
z up. Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej
dr hab. Sebastian Gajewski, prof. uczelni
Podsekretarz Stanu
/-kwalifikowany podpis elektroniczny-/
-- 4 of 4 --
info@mrips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
BM-II.059.1.761.2024
Warszawa, /elektroniczny znacznik czasu/
Pan
Szymon Hołownia
Marszałek Sejmu
Rzeczypospolitej Polskiej
Szanowny Panie Marszałku,
w odpowiedzi na interpelację poselską nr 7079 Pana Posła Jarosława Sachajki „w sprawie
kilku- lub kilkunastozłotowych świadczeń emerytalnych i spodziewanego w perspektywie
kilku lat wzrostu liczby emerytów pobierających świadczenia w tej wysokości”, proszę
przyjąć poniższe wyjaśnienia.
W aktualnym, zreformowanym systemie emerytalnym wysokość emerytury jest uzależniona
od kwoty składek zewidencjowanych na indywidualnym koncie, wysokości kapitału
początkowego dla ubezpieczonych podlegających ubezpieczeniom przed 1 stycznia 1999 r.
oraz średniego dalszego trwania życia, obowiązującego osoby w określonym wieku. Formuła
ta zapewnia odzwierciedlenie w wysokości świadczenia rozmiaru aktywności ekonomicznej
ubezpieczonego (czasu jej trwania, wysokości uzyskiwanych z niej przychodów). Z kolei
nabycie prawa do emerytury jest obecnie powiązane z osiągnięciem powszechnego wieku
emerytalnego, odprowadzaniem składek na ubezpieczenie emerytalne oraz – co do zasady –
z zakończeniem aktywności zawodowej przez osobę ubezpieczoną. Oznacza to, że osoby,
które nigdy nie podlegały ubezpieczeniom społecznym, nie są uprawnione do emerytury,
a te, które pracowały krótko lub osiągały bardzo niskie przychody z pracy, nabywają prawo
do emerytury w niewielkiej, proporcjonalnej do rozmiaru swojej aktywności ekonomicznej,
wysokości. Konsekwencją krótkiego okresu opłacania składek na ubezpieczenia emerytalne
jest bardzo niska wysokość emerytury, co generuje powstawanie zjawiska tzw. emerytur
groszowych.
Kierownictwo Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej dostrzega problem
emerytur groszowych. Kwestia ta jest traktowana bardzo poważnie, czego dowodzi
chociażby fakt zorganizowania w Ministerstwie 26 listopada 2024 r. konferencji eksperckiej,
poświęconej w całości temu problemowi. Podczas tego wydarzenia omówione zostały
zarówno przyczyny powstawania zjawiska tzw. emerytur groszowych, jak również
konsekwencje dla świadczeniobiorców z krótkim stażem ubezpieczeniowym, a także dla
systemu emerytalnego funkcjonującego w Polsce.
Prelegenci podkreślali, że do głównych przyczyn powstania omawianego zjawiska należy
zaliczyć m.in. trudności w znalezieniu pracy, szczególnie dotkliwe w okresie transformacji
ustrojowej z przełomu lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XX w. oraz początku XXI
wieku i pogłębione peryferyjnością miejsca zamieszkania oraz wykluczeniem
komunikacyjnym, utrudniającym dostęp do większych ośrodków miejskich. Duże znaczenie
miała ponadto sytuacja na lokalnych rynkach pracy, skutkująca podejmowaniem pracy na
czarno, na postawie umów cywilnoprawnych, niestanowiących tytułu do ubezpieczeń
społecznych, czy przyjmowaniem ofert pracy za granicą, w ramach istniejących formalnie
i nieformalnie sieci migracyjnych, warunkujących pracę poza Polską, zarówno legalną jak
i nielegalną.
-- 1 of 4 --
tel. 222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
Należy podkreślić, że niespełnianie warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa
do emerytury wskutek szczególnych okoliczności może zachodzić m.in. w przypadku
długotrwałego, niezawinionego pozostawania bez pracy na obszarze o bardzo wysokim
bezrobociu. Uwarunkowania te spowodowały, że wśród pobierających emeryturę z ZUS
szczególnie wysoki udział tzw. emerytów groszowych dotyczy m.in. powiatów suwalskiego
czy ostrołęckiego.
Inne przyczyny sprzyjające powstawaniu tzw. emerytur groszowych mogą wynikać
z tradycyjnego postrzegania ról rodzinnych i związanego z tym podziału obowiązków między
partnerami, niepodejmowania pracy przez osoby zajmujące się wychowaniem dzieci czy
osobami potrzebującymi, wymagającymi pomocy, a także pozostawanie na utrzymaniu
członków rodziny lub utrzymywanie się z posiadanego z majątku.
Oznacza to, że przyczyny powstawania zjawiska emerytur groszowych mają niejednorodny
charakter – w niektórych przypadkach są rezultatem wyborów podejmowanych przez
świadczeniobiorców w czasie ich aktywności zawodowej, w innych zaś są konsekwencją
uwarunkowań rynku pracy czasu transformacji systemowej. Zjawisko to jest również
konsekwencją przyjęcia założenia, że każdy ubezpieczony w nowym systemie emerytalnym,
po osiągnięciu powszechnego wieku emerytalnego, jest uprawniony do emerytury,
niezależnie od jej wysokości. Jednocześnie emeryturę w wysokości najniższej nabywają
osoby, które odpowiednio długo objęte były systemem ubezpieczeń społecznych, a więc
w przypadku kobiet legitymują się co najmniej 20-letnim okresem składkowym
i nieskładkowym, a w przypadku mężczyzn 25-letnim okresem składkowym
i nieskładkowym, przy czym okresy nieskładkowe uwzględnia się w wymiarze
nieprzekraczającym 1/3 udowodnionych okresów składkowych. Pozostałe osoby nabywają
emerytury w wysokości adekwatnej do kwoty zgromadzonych środków i wieku przejścia na
emeryturę.
Przyjęcie takich rozwiązań nie powoduje zagrożenia dla systemu emerytalnego w Polsce.
Oznacza jednak, że wysokość świadczeń wypłacanych z systemu emerytalnego może być
silnie zróżnicowana, przy czym osoby, incydentalnie związane z systemem ubezpieczeń
społecznych stają się uprawnione do emerytury w wysokości mocno odbiegającej od
wysokości emerytury najniższej, w skrajnych przypadkach kilkugroszowej. Zjawisko to jest
niekorzystne z punktu widzenia świadczeniobiorców, ale jak wskazałem, wynika z przyjętej
formuły emerytalnej. Przy czym przyjęcie innego rozwiązania, związanego
z wprowadzeniem minimalnych okresów ubezpieczenia, oznaczałoby, że osoby, które nie
spełniły takiego warunku, nie nabyłyby prawa do emerytury w jakiejkolwiek wysokości.
Podejmując działania w tym zakresie należy zatem zważyć ewentualne korzyści i straty po
stronie ubezpieczonego. Powstanie zjawiska tzw. emerytur groszowych zwiększa liczbę
osób o bardzo niskich świadczeniach oraz powoduje obniżenie, prezentowanych przez ZUS,
średnich wartości emerytur, co należy ocenić negatywnie, z drugiej jednak strony
zwiększenie liczby osób uzyskujących jakiekolwiek świadczenie emerytalne należy ocenić
pozytywnie, z zastrzeżeniem jednak, że tzw. emerytury groszowe nie spełniają
podstawowego celu zabezpieczenia emerytalnego, jakim jest zapewnienie środków
finansowych na zaspokojenie podstawowych potrzeb osób, które ze względu na wiek nie
mogą kontynuować pracy, ponieważ nie stanowią źródła utrzymania dla osób, które je
otrzymują, a także nie zapewniają im finansowej stabilizacji. Wskazać jednak należy, że dzięki
powiązaniu nabycia prawa do emerytury wyłącznie z osiągnięciem wieku emerytalnego i
odprowadzeniem choćby jednej składki na ubezpieczenie emerytalne, osoby, które pobierają
-- 2 of 4 --
tel. 222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
tzw. emerytury groszowe mają zagwarantowane prawo do świadczeń opieki zdrowotnej
finansowanych ze środków publicznych, prawo do tzw. 13-stej i 14-stej emerytury oraz do
dodatku pielęgnacyjnego, a członkowie ich rodzin – w sytuacji ich śmierci – mogą nabyć
prawo do renty rodzinnej po zmarłym (przy czym pomimo pobierania przez niego tzw.
emerytury groszowej, renta rodzinna jest podwyższana z urzędu do wysokości renty
rodzinnej w kwocie najniższej, która od marca 2024 r. wynosi 1780,96 zł.) oraz prawo do
zasiłku pogrzebowego po jego śmierci.
Należy przy tym pamiętać, że osoby, które nigdy nie pracowały, a osiągnęły powszechny wiek
emerytalny, mogą korzystać z ochrony pozaubezpieczeniowej. Do takich instrumentów
należą świadczenia z systemu pomocy społecznej, ale też, przykładowo, rodzicielskie
świadczenie uzupełniające, przewidziane w ustawie z 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim
świadczeniu uzupełniającym. Jest to specjalne świadczenie nieskładkowe przysługujące
w szczególności matkom, które urodziły i wychowały co najmniej czwórkę dzieci, a nie nabyły
prawa do emerytury w wysokości co najmniej emerytury minimalnej. Rodzicielskie
świadczenie uzupełniające nie jest jednak emeryturą ani dodatkiem do emerytury i w sensie
konstrukcyjnym nie należy do systemu emerytalnego. Ma ono też wyjątkowy charakter i jest
pobierane przez relatywnie niewielką grupę świadczeniobiorców.
Mając na względzie możliwość zaistnienia sytuacji o szczególnym charakterze, ustawa
o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych uregulowała również kwestię
przyznawania świadczeń emerytalno-rentowych w drodze wyjątku. Zgodnie z art. 83 ustawy
o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, Prezes Zakładu Ubezpieczeń
Społecznych może przyznać świadczenie w drodze wyjątku ubezpieczonym oraz pozostałym
po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają
warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty w trybie
zwykłym, a nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy
lub działalności objętej ubezpieczeniem i nie mają niezbędnych środków utrzymania.
Wszystkie te warunki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie któregokolwiek z nich
wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Przepis ten może jednak
mieć zastosowanie tylko do sytuacji wyjątkowych, gdy wskutek szczególnych okoliczności
nie zostały spełnione warunki wymagane do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym.
Rozpatrzenie prawa do świadczenia w drodze wyjątku może nastąpić po ostatecznym
rozstrzygnięciu kwestii dotyczącej uprawnień do świadczeń w trybie zwykłym. Należy też
zauważyć, że niespełnianie warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do
emerytury, które mogą, w świetle niektórych orzeczeń sądów administracyjnych, zachodzić
w przypadku długotrwałego i niezawinionego pozostawania bez pracy na obszarze o bardzo
wysokim bezrobociu, powoduje, że gdy wnioskodawca upatruje istnienia szczególnych
okoliczności w sytuacji panującej na rynku pracy związanej z bezrobociem, organ orzekający
musi poczynić ustalenia w tym zakresie, oceniając najpierw globalnie sytuację na rynku
pracy, a potem odnosząc te ustalenia do grupy zawodowej, z której wywodzi się
ubezpieczony, a także do regionu, w którym zamieszkuje (por. wyr. WSA w Warszawie
z 4.12.2009 r., II SA/WA 1338/09).
Wyjaśniam również, że w kontekście interpelacji Pana Posła Jarosława Sachajko
podniesienie wieku emerytalnego nie wpłynęłoby na poprawę losu emerytów groszowych.
W związku z tym, w Ministerstwie Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej nie są prowadzone
żadne prace związane ze zmianą wieku emerytalnego w Polsce.
-- 3 of 4 --
tel. 222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
Jednocześnie zapewniam, że w Ministerstwie Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej stale
prowadzone są prace nad opracowaniem najlepszych rozwiązań w sferze uprawnień
emerytalnych przysługujących ubezpieczonym. W ministerstwie, jako problem jest
postrzegana przede wszystkim sytuacja osób, które nie nabywają prawa do emerytury
minimalnej, ponieważ ich aktywność zawodowa przypadała na czasy transformacji
systemowej, kiedy ze względu na uwarunkowania gospodarcze i wysokie bezrobocie
masowym zjawiskiem było podejmowanie pracy na czarno, na podstawie umów
cywilnoprawnych, niestanowiących tytułu do ubezpieczeń społecznych czy pracy w krajach,
z którymi polska nie podpisała odpowiednich umów. Sytuacja tej grupy i możliwe drogi
rozwiązania jej problemów są przedmiotem trwających prac i analiz.
Z wyrazami szacunku
z up. Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej
dr hab. Sebastian Gajewski, prof. uczelni
Podsekretarz Stanu
/-kwalifikowany podpis elektroniczny-/
-- 4 of 4 --