Odpowiedź na interpelację w sprawie wprowadzenia systemu wsparcia dla osób chcących uzyskać stopień doktora w trybie eksternistycznym Odpowiedź na interpelację nr 6815 w sprawie wprowadzenia systemu wsparcia dla osób chcących uzyskać stopień doktora w trybie eksternistycznym Odpowiadający: podsekretarz stanu w Ministerstwie Nauki i Szkolnictwa Wyższego Maciej Gdula Warszawa, 20-12-2024 Szanowny Panie Pośle, uprzejmie proszę o przyjęcie poniższych informacji i wyjaśnień: Zgodnie z przepisami ustawy z dnia 20 lipca 2018 roku – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (Dz. U. z 2024 r. poz. 1571), zwanej dalej „ustawą”, przygotowanie rozprawy doktorskiej odbywa się w trybie: kształcenia doktorantów; eksternistycznym. Tryb kształcenia doktorantów realizowany jest w szkołach doktorskich, które „zastąpiły” tryb studiów doktoranckich, realizowany jeszcze na zasadach określonych przepisami ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz. U. z 2017 r. poz. 2183 z późn. zm.). Model kształcenia w szkołach doktorskich, które rozpoczęły działalność z dniem 1 października 2019 r. jest trybem wiodącym dla przygotowania rozprawy doktorskiej. Szkoły, które są interdyscyplinarne, mają dużą swobodę w konstruowaniu programów kształcenia, regulaminów szkół doktorskich i zasad rekrutacji. Oferują wsparcie indywidualne (np. zwiększenie stypendium dla doktorantów z orzeczeniem o niepełnosprawności) oraz stale zmniejszające się bariery instytucjonalne. Kształcenie, które się w nich odbywa, pozwala w przystępny sposób zrealizować wymagania, które musi spełnić kandydat do nadania stopnia doktora, m.in. poprzez uzyskanie efektów uczenia się dla kwalifikacji na poziomie 8 PRK. Wymagania szerzej zostały opisane w art. 186. ust. 1. ustawy. Przede wszystkim jednak, szkoła doktorska pozwala na uzyskanie stopnia doktora bezpłatnie dla kandydata. Co więcej, co do zasady, każdy doktorant nieposiadający stopnia doktora otrzymuje stypendium doktoranckie. Wprowadzono powszechny system stypendialny dla doktorantów kształcących się w tych szkołach, zakładający wypłacanie, przez 4-letni okres kształcenia w szkołach, stypendium doktoranckiego każdemu doktorantowi w minimalnej wysokości gwarantowanej ustawą (podmiot doktoryzujący może zwiększyć tą wysokość). Natomiast osoby z orzeczeniem o niepełnosprawności otrzymują stypendium doktoranckie w wysokości zwiększonej o 30% kwoty otrzymywanej przed oceną śródokresową. Poprawiło to znacząco status materialny doktoranta. Ponadto, w celu zapewnienia odpowiedniego poziomu kształcenia w szkołach doktorskich ustawa przewiduje ewaluację jakości tego kształcenia (art. 259. ustawy). Tym samym, należy wskazać, że kształcenie doktorantów w ramach szkół doktorskich jest trybem, który zdecydowanie gwarantuje doktorantowi nie tylko odpowiednie przygotowanie do nadania stopnia, ale także zapewnia odpowiednie przywileje. Dla osób, które nie chcą lub nie mogą realizować przygotowania rozprawy doktorskiej w ramach kształcenia w szkole doktorskiej przewidziano także tryb eksternistyczny. W ramach tego trybu nie przewidziano konieczności realizacji zorganizowanej formy kształcenia. W związku z tym, tryb ten umożliwia realizację postępowania doktorskiego dla osób, które nie mają możliwości uczestnictwa w kształceniu np. z powodu pracy zawodowej czy innej działalności wykluczającej lub utrudniającej zaangażowanie się w szkołę doktorska. Tryb ten istniał także wcześniej – historycznie jest znany jako tryb „z wolnej stopy”. Tryb ten pozwoli także na dokończenie procesu awansowego dla osób, które realizowały przewód doktorski (stary tryb postępowania, określony przepisami ustawy z dnia 14 marca 2003 r. o stopniach naukowych i tytule naukowym oraz stopniach i tytule w zakresie sztuki (Dz. U. z 2017 r. poz. 1789 z późn. zm.)), ale jego realizacja nie zostanie ukończona do 31 grudnia 2024 r.[1] Należy także wskazać, że tryb eksternistyczny nie odbiera wszystkich przywilejów doktoranta – kandydat do nadania stopnia doktora w trybie eksternistycznym nie jest pozbawiony możliwości korzystania z infrastruktury badawczej i informatycznej podmiotu doktoryzującego (art. 217c. ustawy). Ponadto, dla osób przygotowujących rozprawę doktorską w trybie eksternistycznym stypendium może być przyznane przez jednostkę samorządu terytorialnego oraz przez osobę fizyczną lub osobę prawną niebędącą państwową ani samorządową osobą prawną (art. 217b. ustawy). Oczywiście, osoba, która ubiega się o nadanie stopnia doktora w trybie eksternistycznym, wnosi opłatę za przeprowadzenie postępowania w tej sprawie (art. 182, ust. 1 ustawy). Należy jednak wskazać, że opłata wnoszona jest na rzecz uczelni, instytutu PAN, instytutu badawczego, instytutu międzynarodowego, a opłata nie może przekraczać kosztów postępowania, uwzględniających w szczególności koszty wynagrodzeń promotora lub promotorów, promotora pomocniczego i recenzentów. Tym samym, opłatę stanowią wyłącznie należne koszty za przeprowadzenie postępowania. Należy jednak wskazać, że zgodnie z art. 182. ust. 5. ustawy w uzasadnionych przypadkach rektor, dyrektor instytutu PAN, dyrektor instytutu badawczego lub dyrektor instytutu międzynarodowego może zwolnić z opłaty w całości lub w części. Pozostaje to jednak w kompetencji niezależnej od Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego, pozwalając na autonomiczne decyzje rektorów oraz dyrektorów, bez określonej przepisami prawa „listy” sytuacji pozwalającej na zwolnienie z opłaty. Pozwala to na pochylenie się nad każdą indywidualną sytuacją. Ponadto, w przypadku nauczyciela akademickiego albo pracownika naukowego, koszty postępowania ponosi zatrudniająca go uczelnia, instytut PAN, instytut badawczy lub instytut międzynarodowy (art. 185.ust. 6. ustawy). Warto wskazać także, że legitymacja doktoranta nie jest gwarantem otrzymania zniżki lub ulg, np. w komunikacji miejskiej. Decyzja czy doktorant otrzyma zniżkę, bądź ulgę jest wyłączną kompetencją zarządzających, przewoźników, przedsiębiorców (art. 214 ustawy). Podsumowując, tryb eksternistyczny jest trybem dla osób, które ubiegają się o nadanie stopnia doktora, które nie są w stanie skorzystać z możliwości uczestnictwa w szkole doktorskiej. Tryb ten, dotychczas, dobrze realizuje swoje zadanie dając możliwość alternatywnego sposobu uzyskania stopnia doktora niż w ramach kształcenia doktorantów. Pozwala to np. osobom czynnie pracującym – zarówno w sektorze prywatnym oraz publicznym – na wnoszenie swojego wkładu w rozwój nauki. Niewykluczone, że osoba, która uzyskała stopień doktora w trybie eksternistycznym, zachce później wrócić jako wykładowca na uczelnię i spełniać się w roli wykładowcy. Tym samym nie przewiduje się zmian w obecnych założeniach trybu eksternistycznego. Nie mniej jednak, sugestia Pana Posła będzie wzięta pod uwagę przy ewentualnych pracach nowelizacyjnych ustawy. Z poważaniem Z upoważnienia Ministra Nauki Maciej Gdula Podsekretarz Stanu [1] Więcej informacji w komunikacie Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego pn. „Informacja w sprawie obowiązującego terminu prowadzenia studiów doktoranckich i wszczętych przewodów doktorskich” https://www.gov.pl/web/nauka/informacja-w-sprawie-obowiazujacego-terminu-prowadzenia-studiow-doktoranckich-i-wszczetych-przewodow-doktorskich