Interpelacja w sprawie skutków podatkowych tzw. ustawy dezubekizacyjnej
Treść wystąpienia poselskiego
Interpelacja nr 6757
do ministra finansów
w sprawie skutków podatkowych tzw. ustawy dezubekizacyjnej
Zgłaszający: Katarzyna Kierzek-Koperska
Data wpływu: 01-12-2024
Szanowny Panie Marszałku,
na podstawie art. 192 Regulaminu Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej oraz w związku z licznymi pytaniami kierowanymi do mojego biura poselskiego w przedmiotowej sprawie, składam interpelację, skierowaną do ministra finansów, pana Andrzeja Domańskiego, w sprawie sytuacji osób poszkodowanych w wyniku „ustawy dezubekizacyjnej“ z 16 grudnia 2016 roku, która weszła w życie 1 stycznia 2017 roku.
Ustawa ta objęła swoim działaniem nie tylko funkcjonariuszy służb PRL, ale również osoby, które nie pełniły funkcji w strukturach bezpieczeństwa państwa komunistycznego, a mimo to zostały objęte drastycznymi zmianami w wysokości emerytur i rent, pomimo iż zawierały umowy o pracę z państwem. W wyniku wprowadzenia tej ustawy ci obywatele zostali pozbawieni nabytego prawa, a ich emerytury zostały drastycznie zmniejszone, co pogłębiło poczucie niesprawiedliwości i zaufania do państwa.
Dodatkowo, osoby poszkodowane ponoszą koszty związane z pełnomocnikiem procesowym, aby móc dochodzić swoich praw w sądach. Choć część z nich wygrała sprawy sądowe, to kwoty jakie otrzymują z tytułu wygranej sprawy nie stanowią odszkodowania tylko zwrot zaległego świadczenia. Powoduje to, iż przy bardzo niskich emeryturach wpadają sztucznie w drugi próg podatkowy i pozostają w nim do końca roku podatkowego. W przypadku odszkodowania ponieśliby zryczałtowany podatek dochodowy.
Zwracam się do Pana Ministra z następującymi pytaniami:
1. Czy Ministerstwo Finansów przewiduje wprowadzenie rozwiązania, które rozliczałoby te wypłaty w sposób bardziej równomierny? Wypłata jednorazowa skutkuje 32% progiem podatkowym i obniża tym samym wartość zasądzonych wypłat.
2. Czy Ministerstwo Finansów rozważa możliwość wydania rozporządzenia, które wprowadziłoby stosowanie preferencyjnych zasad podatkowych w przypadku tych jednorazowych wypłat, aby zminimalizować negatywne skutki podatkowe dla osób, które zostały poszkodowane przez tę ustawę?
3. Czy Ministerstwo Finansów dostrzega potrzebę wprowadzenia rozwiązań, które umożliwią zwrot kosztów poniesionych przez osoby poszkodowane w związku z kosztami pełnomocników procesowych do dochodzenia swoich praw w postępowaniach sądowych?
Uprzejmie proszę o odpowiedź na powyższe pytania, a także propozycję działań legislacyjnych, które zniwelują krzywdzące przepisy podatkowe wobec osób poszkodowanych.
Katarzyna Kierzek Koperska
Posłanka na Sejm RP
Podsekretarz stanu Jarosław Neneman
Odpowiedź wysoce rzeczowa – zawiera liczne dane twarde, kwoty, daty lub bezpośrednie odniesienie do zadanych pytań.
- Zawiera 2 wskazania konkretnych kwot finansowych
- Podaje wskaźniki procentowe (2)
- Wymienia precyzyjne daty lub terminy (23)
- Resort odnosi się punkt po punkcie do pytań posła
Pełna treść wyekstrahowana z załącznika PDF (odpowiedź urzędowa)
20824 znakówfax: +48 22 694 36 84 00-916 Warszawa
gov.pl/finanse
e-mail: kancelaria@mf.gov.pl
1/4
Warszawa, 18 grudnia 2024 roku
Sprawa: Odpowiedź MF na interpelację poselską nr 6757
Znak sprawy: DD3.054.38.2024
Kontakt: Kancelaria MF
tel.: +48 22 694 55 55
e-mail: kancelaria@mf.gov.pl
Pan Szymon Hołownia
Marszałek Sejmu
Rzeczypospolitej Polskiej
Szanowny Panie Marszałku,
w odpowiedzi na interpelację nr 6757, złożoną przez Panią Poseł Katarzynę
Kierzek–Koperską, w sprawie skutków podatkowych tzw. ustawy dezubekizacyjnej,
uprzejmie informuję.
Przychodami w rozumieniu ustawy PIT1 są, co do zasady, otrzymane lub postawione
do dyspozycji podatnika w roku kalendarzowym pieniądze i wartości pieniężne oraz
wartość otrzymanych świadczeń w naturze i innych nieodpłatnych świadczeń.
Przychód w rozumieniu ustawy PIT musi mieć charakter definitywny i stanowić
przysporzenie majątkowe. W przypadku pieniędzy przychód powstaje w momencie
ich otrzymania lub postawienia do dyspozycji podatnika.
Emerytura jest jednym ze źródeł przychodu, o którym mowa w ustawie PIT,
podlegającym opodatkowaniu na ogólnych zasadach, skalą podatkową.
Zatem, otrzymanie przez podatnika lub postawienie do jego dyspozycji emerytury,
jest równoznaczne z uzyskaniem przychodu w rozumieniu ustawy PIT.
W przypadku tego źródła przychodu obowiązuje bowiem tzw. zasada kasowa
(o czym również w dalszej części wyjaśnień). Przy czym emeryturą jest zarówno
świadczenie „bieżące", jak i świadczenie zaległe otrzymane na podstawie wyroku
sądowego. Natomiast ewentualne odsetki od nieterminowo wypłaconej emerytury
są kwalifikowane do przychodów z innych źródeł2 i są wolne od podatku3.
1 Art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych
(Dz. U. z 2024 r. poz. 226, z późn. zm.) – dalej „ustawa PIT”.
2 Art. 10 ust. 1 pkt 9 ustawy PIT.
3 Art. 21 ust. 1 pkt 95 ustawy PIT.
-- 1 of 4 --
2/4
Emerytura, niezależnie od tego, czy jest to świadczenie wypłacane „na bieżąco", czy
wypłacane za poprzednie lata na podstawie wyroku sądu, nie zmienia swojego
charakteru. Poprzez fakt, zasądzenia świadczenia emerytalnego jako należnego
za ubiegłe lata, nie staje się przez to odszkodowaniem. Pozostaje nadal emeryturą.
Opodatkowanie emerytury
Podatek PIT jest podatkiem rocznym, a jego rozliczenie następuje w zeznaniu
podatkowym składanym do 30 kwietnia roku następnego po roku uzyskania
przychodu. Zakładając, że zaległa emerytura została wypłacona w 2024 r., to łącznie
ze świadczeniem wypłacanym „na bieżąco" jest przychodem uzyskanym w 2024 r. i
podlega uwzględnieniu w rozliczeniu rocznym. Podatek należny za rok oblicza się od
sumy rocznego dochodu z emerytury przy zastosowaniu skali podatkowej
obowiązującej w roku uzyskania przychodu. Przy obliczaniu podatku można
skorzystać z przysługujących podatnikowi ulg i odliczeń oraz zastosować
preferencyjny sposób opodatkowania małżonków, jeśli spełnione są ustawowe
warunki określone dla tej preferencji.
Taki sposób opodatkowania dotyczy otrzymanej lub postawionej do dyspozycji
podatnika emerytury w danym roku podatkowym, zarówno tej otrzymywanej
na bieżąco, jak i wypłaconej w skumulowanej wysokości za poprzednie lata, w tym
na skutek wyroku sądu. Jest to związane z obowiązującą zasadą kasową uzyskania
przychodu. Polega ona na uznaniu, że przychód powstaje w momencie jego
otrzymania lub postawienia do dyspozycji podatnika (wpłata na konto). Zasada
ta ma zatem bezpośredni związek z faktycznym przysporzeniem majątkowym
po stronie podatnika. Dopiero otrzymanie świadczenia oznacza powstanie
przychodu podatkowego i w konsekwencji powoduje obowiązek zapłaty podatku.
Z tego też powodu, rozliczając otrzymane zaległe świadczenie, opodatkowujemy
je w roku jego faktycznego otrzymania, a nie cofamy się do lat, za które świadczenie
było należne, gdyż byłoby to niezgodne z obowiązującą zasadą podatku PIT. Żądanie
zapłaty podatku w sytuacji braku faktycznego przychodu podatkowego, na przykład
niewypłacenia wynagrodzenia przez nieuczciwego pracodawcę byłoby
niesprawiedliwym i nieuzasadnionym rozwiązaniem.
Zasada kasowa uzyskania przychodu, która ma tutaj zastosowanie, obowiązuje
od początku wprowadzenia ustawy PIT, tj. od 1992 r., i nie planuje się jej zmiany.
Można jedynie zauważyć, że obecna skala podatkowa jest bardziej korzystna niż
obowiązująca przed 2022 r., a parametry tej skali: kwota wolna od podatku
w wysokości 30 tys. zł, próg dochodu w kwocie 120 tys. zł, po przekroczeniu którego
podatek pobiera się według 32% stawki oraz 12% stawka podatku w pierwszym
przedziale dochodowym wpływają na obniżenie obciążenia podatkiem PIT także u
podatników, których dochód mieści się również w drugim przedziale dochodowym.
Instytucja zaniechania poboru podatku
Na mocy art. 22 § 1 ustawy – Ordynacja podatkowa4 minister właściwy do spraw
finansów publicznych może, w drodze rozporządzenia, w przypadkach
uzasadnionych interesem publicznym lub ważnym interesem podatników zaniechać
4 Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2023 r. poz. 2383,
z późn. zm.).
-- 2 of 4 --
3/4
w całości lub w części poboru podatków, określając rodzaj podatku, okres, w którym
następuje zaniechanie, i grupy podatników, których dotyczy zaniechanie.
Rozporządzenie wydawane na podstawie ww. upoważnienia ustawowego powinno
być adresowane do potencjalnie nieograniczonego kręgu podmiotów, spełniających
określone w nim uwarunkowania zaniechania poboru podatku. Takie
rozporządzenie musi określać kryteria, uprawniające każdy podmiot, który znajdzie
się w analogicznej sytuacji (tj. w określonym w rozporządzeniu stanie faktycznym
i prawnym), do skorzystania z zaniechania poboru.
Jak już wspomniano wcześniej, podatek dochodowy od osób fizycznych jest
podatkiem rocznym. Jego rozliczenie następuje, co do zasady, do końca kwietnia
roku następującego po roku podatkowym. Stąd też zaniechanie poboru podatku
może dotyczyć jedynie podatku (który nie został ostatecznie rozliczony), a nie
zaległości podatkowej.
Z tych też względów realizacja postulatu dotyczącego wydania rozporządzenia
w sprawie zaniechania poboru podatku dochodowego od osób fizycznych mogłaby
dotyczyć jedynie zobowiązań podatkowych, które nie stały się wymagalnymi.
Jednocześnie rozporządzenie w sprawie zaniechania poboru podatku ma charakter
wyjątkowy i incydentalny. Minister do spraw finansów publicznych wykorzystuje
tę instytucję w szczególnie uzasadnionych przypadkach.
Ustosunkowując się do postulatu zawartego w inteprelacji, pragnę zwrócić uwagę
na analogiczną sytuację, w której podatnicy otrzymali skumulowaną emeryturę.
22 listopada 2012 r. został ogłoszony wyrok Trybunału Konstytucyjnego
z 13 listopada 2012 r. sygn. K 2/12 (Dz. U. poz. 1285) uznający za niezgodny
z Konstytucją art. 28 ustawy z dnia 16 grudnia 2010 r. o zmianie ustawy o finansach
publicznych oraz niektórych innych ustaw5 w związku z art. 103a ustawy z dnia
17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych6,
w zakresie, w jakim znajduje zastosowanie do osób, które nabyły prawo
do emerytury przed 1 stycznia 2011 r., bez konieczności rozwiązania stosunku
pracy.
Uznając za właściwe podjęcie inicjatywy legislacyjnej niwelującej negatywne skutki
działania niekonstytucyjnej regulacji, Minister Pracy i Polityki Społecznej
przygotował projekt ustawy o ustaleniu i wypłacie emerytur, do których prawo
uległo zawieszeniu w okresie od dnia 1 października 2011 r. do dnia 21 listopada
2012 r. Projekt ten określał warunki wypłaty emerytury, do której prawo zostało
zawieszone na podstawie niekonstytucyjnej normy w wyżej wskazanym okresie.
Projekt przewidywał, że wypłata zawieszonej emerytury przysługiwać będzie
emerytowi, który nabył do niej prawo przed dniem 1 stycznia 2011 r. i któremu
prawo to zostało zawieszone w związku z kontynuowaniem po dniu 30 września
2011 r. zatrudnienia bez uprzedniego rozwiązania stosunku pracy z pracodawcą, na
rzecz którego wykonywał ją bezpośrednio przed dniem nabycia prawa
do emerytury.
W toku prac parlamentarnych nad rządowym projektem ustawy dyskutowana była
między innymi kwestia stosowania przepisów ustawy PIT wobec jednorazowych
5 (Dz. U. poz. 1726, z późn. zm.).
6 (Dz. U. z 2024 r. poz. 1631).
-- 3 of 4 --
4/4
wypłat z tytułu zawieszonej emerytury za okres od dnia 1 października 2011 r.
do dnia 21 listopada 2012 r.
Podczas prac wyjaśniano, że zgodnie z art. 10 ust. 1 pkt 1 ustawy PIT, źródłem
przychodów w podatku dochodowym od osób fizycznych są emerytury i renty,
za które uważa się łączną kwotę świadczeń emerytalnych i rentowych, w tym kwoty
emerytur kapitałowych wypłacanych na podstawie ustawy o emeryturach
kapitałowych, wraz ze wzrostami i dodatkami, z wyłączeniem dodatków rodzinnych
i pielęgnacyjnych oraz dodatków dla sierot zupełnych do rent rodzinnych.
Również w tym przypadku wyjaśniono, że przychód z tytułu emerytury powstaje
z chwilą jego otrzymania lub postawienia do dyspozycji podatnika w roku
podatkowym (art. 11 ust. 1 ustawy PIT). Dotyczy to również zaległych świadczeń,
niezależnie od tego, czy ich wypłata dokonana została na podstawie ustawy,
orzeczenia sądu, czy zawartej ugody/umowy.
W wyniku przeprowadzonej dyskusji, ustawodawca nie zdecydował się
na wprowadzanie szczególnego rozwiązania dla emerytów, którzy otrzymali
skumulowane świadczenie, skutkujące przekroczeniem progu dochodowego w skali
podatkowej (w owym czasie próg ten wynosił 85 528 zł) i 13 grudnia 2013 r. Sejm RP
uchwalił ustawę o ustaleniu i wypłacie emerytur, do których prawo uległo
zawieszeniu w okresie od października 2011 r. do 21 listopada 2012 r.7
Skoro zatem ustawodawca nie znalazł uzasadnienia dla wprowadzenia szczególnego
rozwiązania w analogicznym i powszechnym przypadku, to w mojej ocenie Minister
Finansów nie może uznać, że w podobnej sytuacji zaistniała przesłanka ważnego
interesu publicznego, o której mowa w art. 22 § 1 ustawy – Ordynacja podatkowa,
uzasadniająca wprowadzenie wyjątku od zasady powszechności opodatkowania.
Jednocześnie uprzejmie informuję, że odpowiedź na ostatnie pytanie dotyczące
zwrotu kosztów poniesionych przez osoby poszkodowane w związku z kosztami
pełnomocników procesowych pozostaje w kompetencji Ministra Sprawiedliwości.
Z tego względu interpelacja została przekazana8 do tego resortu z prośbą
o udzielenie bezpośredniej odpowiedzi.
Z wyrazami szacunku
Z upoważnienia Ministra Finansów
Jarosław Neneman
Podsekretarz Stanu
7 (Dz. U. z 2014 r. poz. 169).
8 Pismo nr DD3.054.38.2024 z 13 grudnia 2024 r.
-- 4 of 4 --
+48 22 52 12 888 Al. Ujazdowskie 11
kontakt@ms.gov.pl 00-950 Warszawa P-33
www.gov.pl/sprawiedliwosc
Sekretarz Stanu
Arkadiusz Myrcha
BK-VII.0520.433.2024
Warszawa, 14 stycznia 2025 r.
Pan
Szymon Hołownia
Marszałek Sejmu
Rzeczypospolitej Polskiej
Szanowny Panie Marszałku,
w odpowiedzi na interpelację nr 6757 złożoną przez Panią posłankę Katarzynę Kierzek-
Koperską w sprawie skutków podatkowych tzw. ustawy dezubekizacyjnej, przekazaną
przez Ministra Finansów do Ministra Sprawiedliwości, z prośbą o wyrażenie stanowiska
w zakresie pytania nr 3, uprzejmie przedstawiam następujące informacje.
Ad 3
Zasady rozliczania kosztów procesu, w tym ewentualnego zwrotu wynagrodzenia
pełnomocnika, zostały kompleksowo uregulowane w Kodeksie postępowania cywilnego.
Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2024 r. poz.
1568, dalej: „k.p.c.”), w celu zagwarantowania stronom postępowania cywilnego jak
najpełniejszej ochrony w postępowaniu, umożliwia występowanie im przed sądem
nie tylko osobiście, ale także przez pełnomocników. Zgodnie z art. 86 k.p.c., strony i ich
organy lub przedstawiciele ustawowi mogą działać przed sądem osobiście lub przez
pełnomocników.
Stosownie do art. 87 § 1 k.p.c., pełnomocnikiem procesowym osoby fizycznej może być
adwokat lub radca prawny (…), a ponadto osoba sprawująca zarząd majątkiem
lub interesami strony oraz osoba pozostająca ze stroną w stałym stosunku zlecenia, jeżeli
przedmiot sprawy wchodzi w zakres tego zlecenia, współuczestnik sporu, jak również
małżonek, rodzeństwo, zstępni lub wstępni strony oraz osoby pozostające ze stroną
w stosunku przysposobienia.
Ponadto w sprawach z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych, ustawodawca
rozszerzył ww. krąg podmiotów mogących pełnić funkcję pełnomocnika pracownika
lub ubezpieczonego (art. 465 § 1 k.p.c.). W tym zakresie pełnomocnikiem pracownika
lub ubezpieczonego może być również przedstawiciel związku zawodowego lub inspektor
pracy albo pracownik zakładu pracy, w którym mocodawca jest lub był zatrudniony.
W przypadku ubezpieczonego, pełnomocnikiem może być także przedstawiciel
organizacji zrzeszającej emerytów i rencistów.
-- 1 of 4 --
2
Dodatkowo należy zwrócić uwagę na kwestię dotyczącą podstawy umocowania.
Umocowanie do działania w cudzym imieniu może opierać się na ustawie
(przedstawicielstwo ustawowe) albo na oświadczeniu reprezentowanego (tzw.
„pełnomocnik z wyboru”), albo może wynikać z postanowienia sądu (tzw. „pełnomocnik
z urzędu”).
W przypadku ustanowienia pełnomocnika z wyboru, to strona decyduje o osobie
pełnomocnika, z pomocy którego chce skorzystać. Podstawą nawiązania współpracy jest
wówczas umowa zlecenia oraz udzielone przez stronę pełnomocnictwo. Uzgodnienia
wymaga również wysokość należnego wynagrodzenia. Zgodnie z art. 16 ust. 1 ustawy
z dnia 26 maja 1982 r. Prawo o adwokaturze (Dz. U. z 2024 r. poz. 1564, dalej: „u.p.o.a.”)
opłaty za czynności adwokackie ustala umowa z klientem. Identycznie jest w przypadku
radców prawnych. W tym zakresie zgodnie z art. 225 ust. 1 ustawy z dnia 06 lipca 1982 r.
o radcach prawnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 499, dalej: „u.o.r.pr.”), opłaty za czynności
radców prawnych wykonujących zawód w kancelariach radców prawnych lub w spółkach,
o których mowa w art. 8 ust. 1, oraz zatrudnionych na podstawie umowy cywilnoprawnej
ustala umowa z klientem. Strona ustanawiająca pełnomocnika z wyboru jest zatem
od samego początku świadoma obowiązku poniesienia kosztów związanych z jego
ustanowieniem.
Natomiast w odniesieniu do pełnomocnika z urzędu, należy zaznaczyć, że o jego
wyznaczeniu decyduje sąd na wniosek osoby, która chce skorzystać z pomocy adwokata
lub radcy prawnego z urzędu, o ile osoba ta jest w stanie wykazać, że nie stać jej na
pokrycie kosztów pełnomocnika z wyboru. Ponadto sąd uwzględni wniosek, jeżeli udział
adwokata lub radcy prawnego w sprawie uzna za potrzebny. Po przyznaniu przez sąd
pełnomocnika z urzędu, konkretnego adwokata lub radcę prawnego, który będzie
prowadził sprawę wyznacza odpowiednio właściwa okręgowa rada adwokacka lub rada
okręgowej izby radców prawnych. Inaczej przedstawia się również kwestia wynagrodzenia
pełnomocnika z urzędu – jest ono przyznawane przez sąd w orzeczeniu kończącym
postępowanie w sprawie i co do zasady wypłacane jest przez Skarb Państwa. Zgodnie z art.
29 ust. 1 „u.p.o.a.”, koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu ponosi Skarb
Państwa albo jednostka samorządu terytorialnego, jeżeli przepis szczególny tak stanowi.
Natomiast zgodnie z art. 223 ust. 1 u.o.r.pr., koszty pomocy prawnej udzielonej przez radcę
prawnego z urzędu ponosi Skarb Państwa albo jednostka samorządu terytorialnego, jeżeli
przepis szczególny tak stanowi.
Zasadą rozliczania kosztów procesu jest obowiązek ich poniesienia przez stronę
przegraną. Zgodnie z art. 98 § 1 k.p.c., strona przegrywająca sprawę obowiązana jest
zwrócić przeciwnikowi na jego żądanie koszty niezbędne do celowego dochodzenia praw
i celowej obrony (koszty procesu). Do niezbędnych kosztów procesu strony
reprezentowanej przez adwokata oraz odpowiednio radcę prawnego (art. 98 § 3 w zw.
z art. 99 k.p.c.) zalicza się wynagrodzenie, jednak nie wyższe niż stawki opłat określone
w odrębnych przepisach, i wydatki jednego adwokata, koszty sądowe oraz koszty
nakazanego przez sąd osobistego stawiennictwa strony (art. 98 § 3 k.p.c.).
Stosownie zaś do art. 98 § 1 1 k.p.c. od kwoty zasądzonej tytułem zwrotu kosztów procesu
należą się odsetki, w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu
-- 2 of 4 --
3
świadczenia pieniężnego, za czas od dnia uprawomocnienia się orzeczenia, którym je
zasądzono, do dnia zapłaty. Jeżeli orzeczenie to jest prawomocne z chwilą wydania,
odsetki należą się za czas po upływie tygodnia od dnia jego ogłoszenia do dnia zapłaty,
a jeżeli orzeczenie takie podlega doręczeniu z urzędu – za czas po upływie tygodnia od
dnia jego doręczenia zobowiązanemu do dnia zapłaty. O obowiązku zapłaty odsetek sąd
orzeka z urzędu.
Zatem w przypadku wygrania w całości sprawy przez odwołującego się od decyzji Zakładu
Emerytalno-Rentowego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji w Warszawie
(dalej: „ZER MSWiA”) pomniejszającej wysokość świadczeń emerytalno–rentowych, sąd
zastosuje zasadę wynikającą z wyżej cytowanego przepisu art. 98 k.p.c., tj. zasadę
odpowiedzialności za wynik procesu i zasądzi od przegrywającego na rzecz wygrywającego
całość poniesionych przez niego kosztów procesu. Tym samym, odwołujący się,
w przypadku ustanowienia pełnomocnika z wyboru, będzie zobligowany jedynie do
tymczasowego poniesienia kosztów usług świadczonych przez tego pełnomocnika,
zgodnie z zawartą z nim umową. Po wygraniu sprawy koszty te zostaną zwrócone przez
stronę przeciwną – stronę przegrywającą sprawę.
Należy oczywiście wspomnieć, że ustawodawca w k.p.c. przewidział również inne zasady
rozliczania kosztów procesu, które stosuje się, bądź można zastosować w zależności od
okoliczności danej sprawy, takiej jak: zasada stosunkowego rozdzielenia kosztów procesu,
zasada kompensaty, zasada słuszności, czy też zasada zawinienia. Sąd korzysta z nich
przede wszystkim w przypadku uwzględnienia lub oddalenia powództwa tylko w danej
części, bądź też w przypadku postępowania danej strony w toku procesu, czy przed jego
zainicjowaniem. Dla przykładu można powołać się na brak powodu ze strony pozwanej do
wytoczenia przez stronę powodową sprawy, o którym mowa w art. 101 k.p.c.
Jednocześnie nie można z góry uznać, że każdy emeryt lub rencista przy wnoszeniu
odwołania od decyzji ZER MSWiA będzie korzystał z usług pełnomocnika ustanawianego
z wyboru. Może on bowiem zdecydować się na występowanie w sprawie osobiście,
uznając, że sporządzenie takiego środka zaskarżenia i występowanie samodzielnie przed
sądem nie jest dla niego skomplikowane. Może także ustanowić jako swojego
pełnomocnika osobę mu bliską (art. 87 § 1 k.p.c.), a także zdecydować się na ustanowienie
jako pełnomocnika – przedstawiciela organizacji zrzeszającej emerytów i rencistów (art.
465 § 1 k.p.c.).
Ponadto sytuacja majątkowa osoby uprawnionej do wniesienia odwołania może nie
pozwolić jej na ustanowienie pełnomocnika z wyboru. Wówczas może zdecydować się ona
na skorzystanie z nieodpłatnej pomocy prawnej lub nieodpłatnego poradnictwa
obywatelskiego, o których mowa w ustawie z dnia 5 sierpnia 2015 r. o nieodpłatnej
pomocy prawnej, nieodpłatnym poradnictwie obywatelskim oraz edukacji prawnej (Dz. U.
z 2024 r. poz. 1534), bądź też może zwrócić się do sądu o ustanowienie pełnomocnika
z urzędu.
Należy również mieć świadomość, że nawet jeśli strona zdecyduje się występować przed
sądem samodzielnie, to w razie uzasadnionej potrzeby sąd może udzielić jej niezbędnych
pouczeń co do czynności procesowych, w tym dotyczących wniosku o ustanowienie
-- 3 of 4 --
4
pełnomocnika z urzędu (art. 5 k.p.c.). W oparciu o aktualne brzmienie przepisów k.p.c. sąd
może bowiem pouczyć stronę o możliwości zwrócenia się samodzielnie do wybranego
adwokata lub radcy prawnego, jak również może pouczyć o możliwości zwrócenia się do
punktu darmowej pomocy prawnej i poradnictwa, prowadzonego na zasadach ww.
ustawy z dnia 5 sierpnia 2015 r. w celu udzielenia takiej osobie pomocy w przedmiocie
wniosku o ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Szczegółowe informacje na powyższy
temat można znaleźć na stronie: http://darmowapomocprawna.ms.gov.pl/.
Podsumowując, w postępowaniu cywilnym można być reprezentowanym przez
pełnomocnika ustanowionego zarówno z wyboru, jak i urzędu, a w Kodeksie
postępowania cywilnego przewidziano szeroki katalog podmiotów, które mogą być
ustanowione jako pełnomocnicy procesowi. Stosowne przepisy wprowadzają również
szereg zasad związanych z ponoszeniem kosztów procesu, jak i zwolnieniem z ich
ponoszenia. W związku z tym wprowadzenie rozwiązania polegającego na obowiązku
zwrotu z urzędu, poniesionych przez konkretną kategorię podmiotów w określonej
kategorii spraw kosztów ustanowienia pełnomocnika, bez względu na wynik
postępowania oraz bez względu na celowość ustanowienia takiego pełnomocnika, stałoby
w sprzeczności z zasadą równości stron, która jest podstawową zasadą postępowania
cywilnego. Z tego powodu Ministerstwo Sprawiedliwości nie planuje wprowadzenia
takiego rozwiązania.
Z wyrazami szacunku
Arkadiusz Myrcha
Sekretarz Stanu
/podpisano elektronicznie/
-- 4 of 4 --