Interpelacja w sprawie praktyk ZUS dotyczących postępowań wyjaśniających prowadzonych wobec kobiet zatrudnionych w firmach rodzinnych oraz innych pracownic zatrudnionych w trakcie ciąży
Treść wystąpienia poselskiego
Interpelacja nr 6681
do ministra rodziny, pracy i polityki społecznej
w sprawie praktyk ZUS dotyczących postępowań wyjaśniających prowadzonych wobec kobiet zatrudnionych w firmach rodzinnych oraz innych pracownic zatrudnionych w trakcie ciąży
Zgłaszający: Karina Anna Bosak, Michał Wawer, Witold Tumanowicz, Krzysztof Szymański
Data wpływu: 28-11-2024
Szanowna Pani Minister,
z informacji uzyskanych od obywateli wynika, że ZUS rutynowo uruchamia tzw. postępowania wyjaśniające, jeżeli z urlopu macierzyńskiego zamierza skorzystać kobieta zatrudniona w firmie rodzinnej lub zatrudniona w trakcie trwania ciąży. Jest to działanie o znamionach dyskryminacyjnych i może być postrzegane jako antykobiece, antyrodzinne i antydemograficzne.
Szczególnie niepokojące są następujące możliwe aspekty tych praktyk:
Brak obiektywnych podstaw – z informacji uzyskanych od obywateli wynika, że postępowania te są wszczynane niezależnie od regularnego opłacania składek przez firmy, wysokości wynagrodzeń czy długiego czasu zatrudnienia kobiet.
Kwestionowanie umów o pracę – ZUS arbitralnie podważa zawarte umowy o pracę, oceniając zasadność zatrudnienia oraz zakres obowiązków, co budzi wątpliwości co do kompetencji urzędu w tej materii. Takie działania mogą ograniczać konstytucyjną swobodę zawierania umów cywilnoprawnych.
Naruszenie zasad konkurencji rynkowej – firmy rodzinne są narażone na nierówne traktowanie i dodatkowe obciążenia, co może mieć wpływ na uczciwą konkurencję w sektorze małych i średnich przedsiębiorstw.
Działania te rodzą poważne obawy wśród pracodawców i pracowników, wpływając negatywnie na atmosferę zaufania wobec instytucji publicznych oraz powodując znaczne koszty finansowe i społeczne. W obliczu kryzysu demograficznego, z którym boryka się Polska, takie działania wydają się sprzeczne z celami państwa w zakresie polityki rodzinnej i promowania macierzyństwa. Ponadto ograniczanie swobody zawierania umów oraz utrudnianie funkcjonowania firm rodzinnych osłabia rozwój małych i średnich przedsiębiorstw będących filarem polskiej gospodarki.
Mając na uwadze powyższe, zwracam się o udzielenie odpowiedzi na następujące pytania:
Jakie przesłanki i kryteria merytoryczne stosuje Zakład Ubezpieczeń Społecznych przy podejmowaniu decyzji o wszczęciu postępowania wyjaśniającego wobec kobiet zatrudnionych w firmach rodzinnych lub w trakcie ciąży?
Ilu firm i osób rocznie dotyczą tego typu postępowania wyjaśniające?
Jakie są roczne koszty prowadzenia tych postępowań przez ZUS?
Ile z tych postępowań kończy się skierowaniem sprawy do sądu?
Jaki procent spraw skierowanych do rozpatrzenia przez sąd dotyczących kwestionowania umów jest wygrywany przez ZUS?
Uprzejmie proszę o odpowiedź w ustawowym terminie.
Z wyrazami szacunku
Karina Bosak
Poseł na Sejm RP
Podsekretarz stanu Sebastian Gajewski
Odpowiedź wysoce rzeczowa – zawiera liczne dane twarde, kwoty, daty lub bezpośrednie odniesienie do zadanych pytań.
- Wymienia precyzyjne daty lub terminy (5)
- Resort odnosi się punkt po punkcie do pytań posła
Pełna treść wyekstrahowana z załącznika PDF (odpowiedź urzędowa)
7284 znakówinfo@mrips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
BM-II.059.1.707.2024
Warszawa, /elektroniczny znacznik czasu/
Pan
Szymon Hołownia
Marszałek Sejmu
Rzeczypospolitej Polskiej
Szanowny Panie Marszałku,
w odpowiedzi na interpelację nr 6681 Pani Posłanki Kariny Bosak wraz z grupą posłów
w sprawie praktyk ZUS dotyczących postępowań wyjaśniających prowadzonych wobec
kobiet zatrudnionych w firmach rodzinnych oraz innych pracownic zatrudnionych w trakcie
ciąży, proszę przyjąć wyjaśnienia uwzględniające stanowisko Zakładu Ubezpieczeń
Społecznych.
Odpowiadając na pytanie 1., wyjaśniam, że na podstawie art. 68 ust. 1 pkt 1a ustawy z dnia
13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2024 r. poz. 497,
z późn. zm.) stwierdzanie i ustalanie obowiązku ubezpieczeń oraz kontrola wykonywania
przez płatników składek obowiązków w zakresie ubezpieczeń społecznych należy do
Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. W związku z tym ZUS jest zobowiązany do
podejmowania działań zapobiegających uzyskiwaniu ochrony ubezpieczeniowej przez
osoby nieuprawnione. ZUS, jako dysponent środków publicznych, nie może tych działań
zaniechać. Zakład Ubezpieczeń Społecznych, w stosunku do wszystkich osób zgłoszonych
do ubezpieczeń, kieruje się zasadą równego traktowania kobiet i mężczyzn wyrażoną w art.
2a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.
Przywołana ustawa traktuje równo wszystkich ubezpieczonych bez względu na płeć, rasę,
pochodzenie etniczne, narodowość, stan cywilny oraz stan rodzinny. Wątpliwości ZUS
budzą sytuacje, gdy w krótkim czasie od zgłoszenia do ubezpieczeń dana osoba występuje
o świadczenie. Wówczas podejmowane są działania mające na celu ustalenie, czy
rzeczywiście podlega ona ubezpieczeniom społecznym. Taka praktyka znajduje
potwierdzenie w bogatym orzecznictwie Sądu Najwyższego, zgodnie z którym Zakład
Ubezpieczeń Społecznych jest uprawniony do zbadania ważności umowy o pracę, jak
również umów cywilnoprawnych w celu stwierdzenia objęcia ubezpieczeniem społecznym.
W świetle utrwalonego orzecznictwa sądowego Zakład Ubezpieczeń Społecznych, który
stwierdza podleganie ubezpieczeniu społecznemu, może bez względu na nazwę umowy i jej
postanowienia – ustalić rzeczywisty charakter stosunku prawnego łączącego strony i
istniejący tytuł ubezpieczenia oraz na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 1 i 3 powołanej ustawy o
systemie ubezpieczeń społecznych wydać w tym zakresie decyzję (Wyrok SN z dnia 22
listopada 2023 r., sygn. I USKP 60/23, Wyrok SN z dnia 30 listopada 2023 r., sygn. akt II
USKP 22/23, Wyrok SN z dnia 16 listopada 2021 r., sygn.. akt: I USKP 59/21, wyrok SN z dnia
12 lipca 2012 r., sygn.: II UK 14/12).
W zakresie przepisów regulujących kwestię podlegania ubezpieczeniom społecznym warto
również dodać, że zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 1, art. 11 ust. 1 oraz art. 13 pkt. 1 powołanej
ustawy, obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym, w tym ubezpieczeniu społecznemu
w razie choroby i macierzyństwa, podlegają pracownicy od dnia nawiązania stosunku pracy,
do dnia ustania stosunku pracy. Rzeczywiste, prawdziwe nawiązanie stosunku pracy jest
więc niezbędnym warunkiem objęcia ubezpieczeniami społecznymi. Sąd Najwyższy
wielokrotnie wskazywał, że umowa o pracę zawarta dla pozoru nie może stanowić tytułu do
-- 1 of 3 --
tel. 222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
objęcia pracowniczym ubezpieczeniem społecznym. Nie stanowi podstawy do objęcia
ubezpieczeniem społecznym umowa o pracę, jeżeli rzeczywisty stosunek prawny nie
odpowiada treści art. 22 § 1 Kodeksu pracy. Nie można uznać umowy za umowę o pracę,
jeżeli w wykreowanym nią stosunku prawnym brak jest podstawowych elementów
charakterystycznych dla stosunku pracy, takich jak osobiste wykonywanie czynności oraz
podporządkowanie organizacyjne i służbowe pracodawcy.
Podkreślić należy, że każda badana sprawa powinna być traktowana przez Zakład
Ubezpieczeń Społecznych indywidualnie. Celem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w toku
prowadzonych postępowań jest zebranie i rzetelna ocena materiału dowodowego,
a w konsekwencji rozstrzygnięcie sprawy w sposób niebudzący wątpliwości. Zgodnie
z przepisami Kodeksu postępowania administracyjnego, w toku postępowań wyjaśniających
oddział ZUS podejmuje wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu
faktycznego oraz załatwienia sprawy. Wynik postępowania administracyjnego znajduje
odzwierciedlenie w wydanej później decyzji.
Należy zaznaczyć, że w uzasadnieniu decyzji ZUS ma obowiązek wskazania faktów
stanowiących dowody, na których przy wydawaniu decyzji się oparto oraz przyczyny, dla
których innym faktom odmówiono wiarygodności i mocy dowodowej.
Odpowiadając na pytanie 2., informuję, że liczba decyzji stwierdzających, że dana osoba nie
podlega ubezpieczeniom społecznym jako pracownik w 2023 r. wyniosła 2 794,
a w stosunku do kobiet w ciąży, które jednocześnie wystąpiły o świadczenie
krótkoterminowe - 1 435.
Odnosząc się do pytania 3., informuję, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie
ewidencjonuje danych, o które pyta Pani Posłanka.
Odnośnie pytań 4 i 5, informuję, że w 2023 r. liczba odwołań od decyzji Zakładu Ubezpieczeń
Społecznych stwierdzających niepodleganie ubezpieczeniom społecznym jako pracownik
wyniosła 593, a w stosunku do kobiet w ciąży, które jednocześnie wystąpiły o świadczenie
krótkoterminowe, 627. Z kolei liczba orzeczeń sądowych utrzymujących decyzję Zakładu
Ubezpieczeń Społecznych wyniosła w takich sprawach odpowiednio 331 i 248, a liczba
orzeczeń sądowych zmieniających decyzję ZUS 199 i 212.
Podane dane w zakresie liczby orzeczeń sądowych dotyczą orzeczeń zapadłych w 2023 r. co
oznacza, że są to orzeczenia w stosunku do decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych
wydanych także w latach poprzednich.
Jednocześnie chciałbym zapewnić, że Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej
szczególną wagę przywiązuje do zasady ochrony macierzyństwa (art. 18 Konstytucji) oraz
zasady równości i niedyskryminacji z jakiegokolwiek powodu (art. 32 Konstytucji), w tym ze
względu na płeć czy realizację ról związanych z rodzicielstwem. Zasady te muszą przekładać
się nie tylko na sferę stanowienia prawa, ale także na praktykę jego stosowania. Z tego
powodu powinny one znaleźć również odzwierciedlenie w praktyce stosowania prawa
ubezpieczeń społecznych przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych, w tym – w zakresie
kontroli płatników składek oraz rozstrzygania o uprawnieniach do świadczeń z
ubezpieczenia chorobowego, w tym – związanych z macierzyństwem. W rezultacie,
przyjmując otrzymane w sprawie poruszonej przez Panią Posłankę przedstawione wyżej
wyjaśnienia Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, pragnę zapewnić, że Ministerstwo Rodziny,
Pracy i Polityki Społecznej będzie zwracać szczególną uwagę na problemy zasygnalizowane
w wystąpieniu Pani Posłanki, a w najbliższym czasie odbędzie w tej sprawie planowane
wcześniej spotkanie z kierownictwem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.
-- 2 of 3 --
tel. 222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
Z wyrazami szacunku,
z up. Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej
dr hab. Sebastian Gajewski, prof. uczelni
Podsekretarz Stanu
/-kwalifikowany podpis elektroniczny-/
-- 3 of 3 --