Interpelacja nr 6339
Interpelacja w sprawie braku jasnych procedur prawnych powrotu do pierwotnej tożsamości po detranzycji
Zgłaszający:
•
Adresat:
Zdrowie i Lecznictwo (100%)
Sprawiedliwość i Sądy (85%)
Edukacja i Szkolnictwo (55%)
Treść wystąpienia poselskiego
Interpelacja w sprawie braku jasnych procedur prawnych powrotu do pierwotnej tożsamości po detranzycji
Interpelacja nr 6339
do ministra sprawiedliwości
w sprawie braku jasnych procedur prawnych powrotu do pierwotnej tożsamości po detranzycji
Zgłaszający: Dariusz Matecki
Data wpływu: 15-11-2024
Zwracam się z uprzejmą prośbą o odniesienie się do problemu braku jasnych i transparentnych procedur prawnych umożliwiających powrót do pierwotnej tożsamości, w tym do zmiany imienia oraz numeru PESEL, dla osób, które podjęły decyzję o detranzycji. Świadectwa osób takich jak Magdalena czy Łukasz, które publicznie dzielą się swoimi doświadczeniami, wskazują na głębokie luki w systemie prawnym oraz medycznym, które prowadzą do dalszego cierpienia tych osób. Problem ten staje się coraz bardziej zauważalny w kontekście międzynarodowej debaty na temat detranzycji oraz błędów w procesach diagnostycznych związanych z dysforią płciową.
https://www.youtube.com/watch?v=7OgOClW2vXI
https://youtu.be/81Js9QtlX1s?si=NmgYJa2mQDRyWczs
https://www.totylkoteoria.pl/tranzycja-detranzycja-zmiana-plci/
Przypadki, które zwracają uwagę:
W Polsce i na świecie pojawia się coraz więcej relacji osób, które pod wpływem błędnych diagnoz, manipulacji lub presji społecznej, dokonały tzw. tranzycji płci, lecz później zrozumiały, że decyzja ta była pochopna i błędna.
Historia Łukasza, który jako nastolatek został zmanipulowany przez osoby ze środowiska trans, a także lekarzy i psychologów, którzy nie przeprowadzili rzetelnych badań, pokazuje, jak bardzo brakuje systemowych mechanizmów weryfikacji i kontroli takich działań.
Niepokojące są także informacje o braku realnego wsparcia dla osób po detranzycji, które często muszą zmagać się z konsekwencjami zdrowotnymi, społecznymi i prawnymi.
W związku z powyższym, proszę o odpowiedzi na następujące pytania:
Procedury prawne:
Czy w polskim systemie prawnym istnieją przepisy, które szczegółowo regulują proces powrotu do pierwotnej tożsamości, w tym zmiany numeru PESEL i imienia?
Jakie kroki proceduralne muszą obecnie podjąć osoby chcące odzyskać swoją pierwotną tożsamość, i czy rząd planuje wprowadzenie legislacji ułatwiającej ten proces?
Wsparcie medyczne i psychologiczne:
Jakie wsparcie zapewnia się osobom po detranzycji w zakresie medycznym, psychologicznym i prawnym?
Czy rząd prowadzi kontrolę nad praktykami diagnostycznymi lekarzy, psychologów i seksuologów, które mogłyby doprowadzić do błędnych decyzji o tranzycji płciowej?
Prewencja błędów diagnostycznych:
Jakie standardy diagnostyczne obowiązują w Polsce w przypadku dysforii płciowej? Czy rząd planuje ich aktualizację w oparciu o międzynarodowe doświadczenia, takie jak np. zmiany wprowadzone w Wielkiej Brytanii?
Czy rząd zamierza wprowadzić regulacje ograniczające stosowanie procedur zmiany płci u osób niepełnoletnich?
Edukacja społeczna:
Czy rząd planuje kampanie informacyjne, które zwracałyby uwagę na problem pochopnych decyzji o tranzycji płci, jej skutków ubocznych oraz możliwości detranzycji?
Jakie kroki podejmuje rząd, aby przeciwdziałać manipulacjom i dezinformacji dotyczącej tranzycji, które mogą mieć destrukcyjny wpływ na młode osoby?
Uzasadnienie: Problem detranzycji wskazuje na potrzebę pilnych zmian systemowych w polskim prawie i ochronie zdrowia. Liczne przypadki osób, które przeszły proces tranzycji, a następnie zrozumiały, że była to decyzja błędna, wskazują na braki w diagnostyce i wsparciu terapeutycznym. Jednocześnie brak regulacji prawnych umożliwiających łatwy powrót do pierwotnej tożsamości prawnej pogłębia ich problemy i alienację. Państwo powinno zapewnić transparentne procedury oraz skuteczną pomoc, opartą na rzetelnej diagnostyce i międzynarodowych standardach.
Interpelacja nr 6339
do ministra sprawiedliwości
w sprawie braku jasnych procedur prawnych powrotu do pierwotnej tożsamości po detranzycji
Zgłaszający: Dariusz Matecki
Data wpływu: 15-11-2024
Zwracam się z uprzejmą prośbą o odniesienie się do problemu braku jasnych i transparentnych procedur prawnych umożliwiających powrót do pierwotnej tożsamości, w tym do zmiany imienia oraz numeru PESEL, dla osób, które podjęły decyzję o detranzycji. Świadectwa osób takich jak Magdalena czy Łukasz, które publicznie dzielą się swoimi doświadczeniami, wskazują na głębokie luki w systemie prawnym oraz medycznym, które prowadzą do dalszego cierpienia tych osób. Problem ten staje się coraz bardziej zauważalny w kontekście międzynarodowej debaty na temat detranzycji oraz błędów w procesach diagnostycznych związanych z dysforią płciową.
https://www.youtube.com/watch?v=7OgOClW2vXI
https://youtu.be/81Js9QtlX1s?si=NmgYJa2mQDRyWczs
https://www.totylkoteoria.pl/tranzycja-detranzycja-zmiana-plci/
Przypadki, które zwracają uwagę:
W Polsce i na świecie pojawia się coraz więcej relacji osób, które pod wpływem błędnych diagnoz, manipulacji lub presji społecznej, dokonały tzw. tranzycji płci, lecz później zrozumiały, że decyzja ta była pochopna i błędna.
Historia Łukasza, który jako nastolatek został zmanipulowany przez osoby ze środowiska trans, a także lekarzy i psychologów, którzy nie przeprowadzili rzetelnych badań, pokazuje, jak bardzo brakuje systemowych mechanizmów weryfikacji i kontroli takich działań.
Niepokojące są także informacje o braku realnego wsparcia dla osób po detranzycji, które często muszą zmagać się z konsekwencjami zdrowotnymi, społecznymi i prawnymi.
W związku z powyższym, proszę o odpowiedzi na następujące pytania:
Procedury prawne:
Czy w polskim systemie prawnym istnieją przepisy, które szczegółowo regulują proces powrotu do pierwotnej tożsamości, w tym zmiany numeru PESEL i imienia?
Jakie kroki proceduralne muszą obecnie podjąć osoby chcące odzyskać swoją pierwotną tożsamość, i czy rząd planuje wprowadzenie legislacji ułatwiającej ten proces?
Wsparcie medyczne i psychologiczne:
Jakie wsparcie zapewnia się osobom po detranzycji w zakresie medycznym, psychologicznym i prawnym?
Czy rząd prowadzi kontrolę nad praktykami diagnostycznymi lekarzy, psychologów i seksuologów, które mogłyby doprowadzić do błędnych decyzji o tranzycji płciowej?
Prewencja błędów diagnostycznych:
Jakie standardy diagnostyczne obowiązują w Polsce w przypadku dysforii płciowej? Czy rząd planuje ich aktualizację w oparciu o międzynarodowe doświadczenia, takie jak np. zmiany wprowadzone w Wielkiej Brytanii?
Czy rząd zamierza wprowadzić regulacje ograniczające stosowanie procedur zmiany płci u osób niepełnoletnich?
Edukacja społeczna:
Czy rząd planuje kampanie informacyjne, które zwracałyby uwagę na problem pochopnych decyzji o tranzycji płci, jej skutków ubocznych oraz możliwości detranzycji?
Jakie kroki podejmuje rząd, aby przeciwdziałać manipulacjom i dezinformacji dotyczącej tranzycji, które mogą mieć destrukcyjny wpływ na młode osoby?
Uzasadnienie: Problem detranzycji wskazuje na potrzebę pilnych zmian systemowych w polskim prawie i ochronie zdrowia. Liczne przypadki osób, które przeszły proces tranzycji, a następnie zrozumiały, że była to decyzja błędna, wskazują na braki w diagnostyce i wsparciu terapeutycznym. Jednocześnie brak regulacji prawnych umożliwiających łatwy powrót do pierwotnej tożsamości prawnej pogłębia ich problemy i alienację. Państwo powinno zapewnić transparentne procedury oraz skuteczną pomoc, opartą na rzetelnej diagnostyce i międzynarodowych standardach.
Odpowiedź urzędowa
Podsekretarz stanu Zuzanna Rudzińska-Bluszcz
Audyt odpowiedzi: Wskaźnik lania wody & konkretności
Bardzo konkretna
Automatyczna analiza lingwistyczno-statystyczna pisma resortu
Lanie wody
10%
Konkretność
90%
Odpowiedź wysoce rzeczowa – zawiera liczne dane twarde, kwoty, daty lub bezpośrednie odniesienie do zadanych pytań.
Twarde liczby / kwoty
1 kwot, 1 %
Precyzyjne daty
12
Odpowiedź na punkty
✓ Tak (Ad 1, Pkt...)
Gęstość faktów
4.5 / 1k zn.
- Zawiera 1 wskazania konkretnych kwot finansowych
- Podaje wskaźniki procentowe (1)
- Wymienia precyzyjne daty lub terminy (12)
- Resort odnosi się punkt po punkcie do pytań posła
Urzędowe załączniki i odpowiedzi:
Pełna treść wyekstrahowana z załącznika PDF (odpowiedź urzędowa)
12315 znaków
+48 22 52 12 888 Al. Ujazdowskie 11
kontakt@ms.gov.pl 00-950 Warszawa P-33
www.gov.pl/sprawiedliwosc
Podsekretarz Stanu
Zuzanna Rudzińska-Bluszcz
BK-VII.0520.409.2024
Warszawa, 07 stycznia 2025 r.
Pan
Szymon Hołownia
Marszałek Sejmu
Rzeczypospolitej Polskiej
Szanowny Panie Marszałku,
w odpowiedzi na interpelację nr 6339 złożoną do Prezesa Rady Ministrów przez Pana
posła Dariusza Mateckiego w sprawie braku jasnych procedur prawnych powrotu do
pierwotnej tożsamości po detranzycji, w oparciu o informacje przekazane przez Ministra
Zdrowia, Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji oraz Ministrę ds. Równości
uprzejmie informuję, co następuje.
Procedury prawne
Na wstępie należy wskazać, że osoba transpłciowa ma możliwość uzgodnienia płci na
podstawie art. 189 ustawy z dnia 17 listopada 1964 roku – Kodeks postępowania
cywilnego (Dz.U. z 2024 r., poz. 1568 z późn. zm.), dalej: k.p.c., tj. w ramach powództwa
o ustalenie płci metrykalnej. Zgodnie z treścią wskazanego przepisu powód może żądać
ustalenia przez sąd istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, gdy ma w tym
interes prawny. W postępowaniu o ustalenie płci osoba transpłciowa pozywa swoich
rodziców. W ramach prowadzonego postępowania sąd bada, czy poczucie przynależności
osoby transpłciowej do ustalanej płci ma charakter trwały. Po uzyskaniu prawomocnego
wyroku uwzględniającego powództwo osoba transpłciowa może wystąpić do kierownika
urzędu stanu cywilnego o dokonanie stosownych zmian w akcie urodzenia.
Standardy dotyczące sądowego ustalenia płci zostały wyznaczone w orzecznictwie Sądu
Najwyższego, w szczególności w postanowieniu z 22 marca 1991 r., III CRN 28/91,
w którym Sąd Najwyższy stwierdził, że poczucie przynależności do danej płci jest dobrem
osobistym w rozumieniu art. 23 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U.
z 2024 r., poz. 1061) i można dochodzić jego ochrony w trybie procesowym, uznając w ten
sposób wspomniany art. 189 k.p.c. za podstawę prawną powództwa o ustalenie płci.
Odnosząc się do podstaw prawnych umożliwiających powrót do pierwotnej tożsamości
po detranzycji należy wskazać, że – podobnie jak w przypadku opisanego powyżej
powództwa o ustalenie płci metrykalnej w ramach tranzycji – brak jest w k.p.c. odrębnego
postępowania regulującego powyższą kwestię. Brak jest również ukształtowanej linii
orzeczniczej w powyższym zakresie. W ocenie Ministerstwa Sprawiedliwości podstawę
prawną powrotu do pierwotnej tożsamości może jednak stanowić art. 189 k.p.c., tj.
powództwo o ustalenie.
W orzecznictwie są już pojedyncze przykłady spraw, w których sądy powszechne orzekały
ponownie o ustaleniu płci metrykalnej powoda lub powódki, uznając, że w sprawach tych
co do zasady nie zachodzi powaga rzeczy osądzonej, ze względu na brak tożsamości
podstawy faktycznej spraw. Szerzej zagadnienie to opisano w publikacji Rzecznika Praw
-- 1 of 4 --
Obywatelskich – „Postępowania w sprawach o ustalenie płci. Przewodnik” (Biuletyn
Rzecznika Praw Obywatelskich 2024, nr 1, Zasada Równego Traktowania. Prawo
i praktyka, nr 35, str. 76).
Wychodząc naprzeciw postulatom społeczności osób transpłciowych oraz konieczności
wypełnienia obecnej luki prawnej, Ministra ds. Równości planuje podjąć inicjatywę
ustawodawczą, zmierzającą do całościowej prawnej regulacji uzgodnienia płci w Polsce -
łącznie z zagadnieniami cząstkowymi zmiany numeru PESEL, wymiany dokumentów
tożsamości i aktów stanu cywilnego, dyplomów i zaświadczeń warunkujących
wykonywanie zawodu lub piastowanie urzędu. Prace legislacyjne prowadzone będą przy
współpracy z Ministerstwem Sprawiedliwości. Celem ustawy będzie ułatwienie procedury
uzgodnienia płci i destygmatyzacja osób ją wybierających.
W zakresie spraw dotyczących rejestracji stanu cywilnego wyjaśniam, że w sytuacji
wydania przez sąd orzeczenia o uzgodnieniu płci, sąd przekazuje prawomocne orzeczenie
do kierownika urzędu stanu cywilnego, który sporządził akt urodzenia danej osoby.
Kierownik urzędu stanu cywilnego po otrzymaniu przedmiotowego orzeczenia, dołącza do
aktu urodzenia stosowną wzmiankę dodatkową traktującą o uzgodnieniu płci, w oparciu
o regulacje zawarte w art. 24 ustawy z dnia 28 listopada 2014 r. - Prawo o aktach stanu
cywilnego (Dz. U. z 2023 r., poz. 1378, z późn. zm).
Następnie osoba, której płeć została uzgodniona, aby doprowadzić do zgodności
brzmienia imienia i/albo nazwiska z płcią, może złożyć do dowolnego kierownika urzędu
stanu cywilnego wniosek o zmianę imienia i/albo nazwiska w trybie ustawy z dnia 17
października 2008 r. o zmianie imienia i nazwiska (Dz. U. z 2021 r., poz. 1988).
Jeżeli osoba, która uzgodniła płeć, doprowadzi do ponownej zmiany w tym zakresie
(ustalenia płci) przed sądem, proces postępowania dotyczący odzwierciedlenia tego faktu
w aktach stanu cywilnego danej osoby, a później zmiany imienia i/albo nazwiska będzie
wyglądał analogicznie (przekazanie przez sąd prawomocnego orzeczenia – dołączenie
wzmianki dodatkowej w powyższym zakresie – wystąpienie o zmianę imienia/nazwiska).
Odnosząc się do kwestii nadawania i zmiany numeru PESEL informuję, że zostały one
uregulowane w rozdziale 3 ustawy z dnia 24 września 2010 r. o ewidencji ludności (Dz. U.
z 2024 r., poz. 736) oraz uszczegółowione w rozporządzeniu Ministra Spraw
Wewnętrznych z dnia 4 stycznia 2012 r. w sprawie nadania lub zmiany numeru PESEL (Dz.
U. z 2015 r., poz. 1984, z późn. zm.).
Zgodnie z art. 15 ust. 1 ustawy o ewidencji ludności osobie, której dane są gromadzone
w rejestrze PESEL i rejestrze mieszkańców, nadaje się numer PESEL. Numer PESEL jest to
jedenastocyfrowy symbol numeryczny, jednoznacznie identyfikujący osobę fizyczną,
zawierający datę urodzenia, numer porządkowy, oznaczenie płci oraz liczbę kontrolną.
O nadanie numeru PESEL z urzędu występuje: kierownik urzędu stanu cywilnego
sporządzający akt urodzenia dla dzieci urodzonych na terytorium Rzeczypospolitej
Polskiej; organ gminy właściwy do zameldowania na pobyt stały albo pobyt czasowy – dla
osób zamieszkujących na terytorium Polski; organ wydający dowód osobisty lub polski
dokument tożsamości – dla obywateli polskich ubiegających się o wydanie ww.
dokumentów.
Natomiast zmiana numeru PESEL może nastąpić jedynie w ściśle określonych
przypadkach, wynikających z art. 19 ustawy o ewidencji ludności, tj. w przypadku:
1. sprostowania daty urodzenia;
2. zmiany płci;
-- 2 of 4 --
3. nadania numeru PESEL na skutek omyłki organu administracji publicznej mającej
wpływ na numer PESEL lub wprowadzenia w błąd organu administracji publicznej
co do tożsamości osoby.
Należy wyjaśnić, że organem właściwym do wystąpienia o zmianę numeru PESEL
w przypadku sprostowania daty urodzenia lub zmiany płci jest kierownik urzędu stanu
cywilnego dokonujący zmian w akcie urodzenia. Natomiast w ostatnim wskazanym
przypadku, organem właściwym do wystąpienia o zmianę numeru PESEL jest organ, który
wystąpił o nadanie numeru PESEL z urzędu lub przyjął wniosek o nadanie tego numeru.
Numer PESEL nadaje i zmienia minister właściwy do spraw informatyzacji w formie
czynności materialno-technicznej. Ponadto osobie, której nadano albo zmieniono numer
PESEL przekazywane jest powiadomienie o nadaniu lub zmianie tego numeru.
Wsparcie medyczne i psychologiczne
Odnosząc się do kwestii wsparcia zapewnianego osobom po detranzycji (w zakresie
medycznym, w tym psychologicznym), należy wskazać, że specjalistyczna pomoc jest
dostosowana do indywidualnych potrzeb pacjenta lub pacjentki, a jej skuteczność jest
uzależniona od zakresu możliwości odwracalności lub nieodwracalności dokonanych
zmian somatycznych, wynikających z wcześniejszej opieki afirmującej tożsamość płciową.
Jednocześnie należy wskazać, że w opinii Konsultanta Krajowego w dziedzinie seksuologii
przypadki detranzycji są bardzo rzadkimi.
Zgodnie z art. 15 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej
finansowanych ze środków publicznych (Dz.U. z 2024 r., poz. 146) wszyscy
świadczeniobiorcy, bez względu na płeć, mają na zasadach w niej określonych, prawo do
świadczeń opieki zdrowotnej, których celem jest zachowanie zdrowia, zapobieganie
chorobom i urazom, wczesne wykrywanie chorób, leczenie, pielęgnacja oraz zapobieganie
niepełnosprawności i jej ograniczanie.
Świadczeniobiorcy przysługują świadczenia gwarantowane z zakresu m.in. opieki
psychiatrycznej i leczenia uzależnień.
Mając na uwadze klasyfikację jednostki w ICD-10 w rozdziale Zaburzenia identyfikacji
płciowej, zgodnie z rozporządzeniem Ministra Zdrowia z dnia 19 czerwca 2019 r.
w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu opieki psychiatrycznej i leczenia
uzależnień (Dz. U. poz. 1285 z późn. zm.), świadczeniobiorcy z zaburzeniami psychicznymi
i zaburzeniami zachowania, mogą korzystać z katalogu świadczeń np. porady lekarskiej czy
psychologicznej lub sesji psychoterapii.
Podkreślenia wymaga, iż w nowej klasyfikacji medycznej ICD-11, niezgodność płciową
sklasyfikowano w rozdziale 17 Stany związane ze zdrowiem seksualnym.
Zapewnienie dostępu do opieki psychiatrycznej dla wszystkich osób doświadczających
pogorszenia stanu zdrowia psychicznego jest priorytetowym zadaniem Ministerstwa
Zdrowia. Opieka ta powinna być kompleksowa i dostosowana do potrzeb każdej z grup
pacjentów.
Mając na celu zapewnienie specjalistycznej, dopasowanej do potrzeb opieki
psychologicznej oraz psychiatrycznej, Ministerstwo Zdrowia skupia działania na
wdrażaniu i rozwoju reformy systemu ochrony zdrowia psychicznego, ukierunkowanej na
rozwijaniu modelu środowiskowego, który poprzez udzielanie świadczeń zdrowotnych
blisko miejsca zamieszkania umożliwia prowadzenie procesu terapeutycznego w sposób
adekwatny do potrzeb pacjentów, pozwala na wczesne wykrywanie kryzysów
psychicznych, może przyczynić się do zwiększenia efektów terapeutycznych, jak również
zapobiega zjawisku stygmatyzacji pacjentów.
-- 3 of 4 --
Od 1 lipca 2018 r. realizowany jest program pilotażowy w centrach zdrowia psychicznego,
którego celem jest przetestowanie środowiskowego modelu psychiatrycznej opieki
zdrowotnej w aspekcie: organizacyjnym, finansowym, jakościowym, jak również równości
i dostępności do świadczeń zdrowotnych. Pomoc w centrach zdrowia psychicznego jest
bezpłatna, dostępna bez skierowania, blisko miejsca zamieszkania oraz dostosowana do
zaistniałych potrzeb zdrowotnych. Może obejmować wizyty w poradni, pobyt na oddziale
dziennym lub całodobowym, wsparcie zespołu leczenia środowiskowego. Indywidualny
plan leczenia opracowują specjaliści na podstawie kontaktu z osobą doświadczającą
kryzysu psychicznego.
Obecnie działa 117 centrów zdrowia psychicznego, które swym wsparciem obejmują
populację około 51%. Ponadto, program pilotażowy został przedłużony do 30 czerwca
2025 r. Więcej informacji można uzyskać na stronie internetowej: https://czp.org.pl/.
Prewencja błędów diagnostycznych
Ośrodki zajmujące się diagnostyką osób z podejrzeniem dysforii płciowej (niezgodności
płciowej) stosują standardy opracowane przez Światowe Stowarzyszenie Specjalistów(-
tek) do spraw Zdrowia Osób Transpłciowych (World Professional Association for
Transgender Health). W 2022 r. wydana została 8 edycja zaleceń dostosowana do
aktualnych potrzeb osób zgłaszających się po wsparcie psychologiczne i medyczne.
Ponadto Polskie Towarzystwo Seksuologiczne w 2020 r. opublikowało Zalecenia
dotyczące opieki nad zdrowiem dorosłych osób transpłciowych – stanowisko panelu
ekspertów, które dotyczyły m.in. postępowania medycznego w zakresie procesu tranzycji
(Psychiatr. Pol. ONLINE FIRST Nr 187: 1–8). Rekomendacje nie odnosiły się do zagadnienia
detranzycji.
Edukacja społeczna
Obecny Krajowy Program na Rzecz Równego Traktowania, uchwalony na lata 2022-2030
(M. P. z 2022 r., poz. 640) nie zawiera zadań związanych z edukacją społeczną na temat
transpłciowości. W toku niezbędnej aktualizacji Programu, która odbywać się będzie przy
współpracy ze stroną społeczną, rozważone zostaną stosowne jego uzupełnienia również
w tym obszarze. Warto zauważyć, że krokiem na rzecz poprawy sytuacji społecznej osób
transpłciowych może być także projekt Rozporządzenia Ministra Edukacji zmieniającego
rozporządzenie w sprawie ramowych planów nauczania dla publicznych szkół —
wprowadzającego od roku szkolnego 2025/2026 nowy przedmiot nauczania „edukacja
zdrowotna”.
Z wyrazami szacunku
Zuzanna Rudzińska-Bluszcz
Podsekretarz Stanu
/podpisano elektronicznie/
-- 4 of 4 --
kontakt@ms.gov.pl 00-950 Warszawa P-33
www.gov.pl/sprawiedliwosc
Podsekretarz Stanu
Zuzanna Rudzińska-Bluszcz
BK-VII.0520.409.2024
Warszawa, 07 stycznia 2025 r.
Pan
Szymon Hołownia
Marszałek Sejmu
Rzeczypospolitej Polskiej
Szanowny Panie Marszałku,
w odpowiedzi na interpelację nr 6339 złożoną do Prezesa Rady Ministrów przez Pana
posła Dariusza Mateckiego w sprawie braku jasnych procedur prawnych powrotu do
pierwotnej tożsamości po detranzycji, w oparciu o informacje przekazane przez Ministra
Zdrowia, Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji oraz Ministrę ds. Równości
uprzejmie informuję, co następuje.
Procedury prawne
Na wstępie należy wskazać, że osoba transpłciowa ma możliwość uzgodnienia płci na
podstawie art. 189 ustawy z dnia 17 listopada 1964 roku – Kodeks postępowania
cywilnego (Dz.U. z 2024 r., poz. 1568 z późn. zm.), dalej: k.p.c., tj. w ramach powództwa
o ustalenie płci metrykalnej. Zgodnie z treścią wskazanego przepisu powód może żądać
ustalenia przez sąd istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, gdy ma w tym
interes prawny. W postępowaniu o ustalenie płci osoba transpłciowa pozywa swoich
rodziców. W ramach prowadzonego postępowania sąd bada, czy poczucie przynależności
osoby transpłciowej do ustalanej płci ma charakter trwały. Po uzyskaniu prawomocnego
wyroku uwzględniającego powództwo osoba transpłciowa może wystąpić do kierownika
urzędu stanu cywilnego o dokonanie stosownych zmian w akcie urodzenia.
Standardy dotyczące sądowego ustalenia płci zostały wyznaczone w orzecznictwie Sądu
Najwyższego, w szczególności w postanowieniu z 22 marca 1991 r., III CRN 28/91,
w którym Sąd Najwyższy stwierdził, że poczucie przynależności do danej płci jest dobrem
osobistym w rozumieniu art. 23 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U.
z 2024 r., poz. 1061) i można dochodzić jego ochrony w trybie procesowym, uznając w ten
sposób wspomniany art. 189 k.p.c. za podstawę prawną powództwa o ustalenie płci.
Odnosząc się do podstaw prawnych umożliwiających powrót do pierwotnej tożsamości
po detranzycji należy wskazać, że – podobnie jak w przypadku opisanego powyżej
powództwa o ustalenie płci metrykalnej w ramach tranzycji – brak jest w k.p.c. odrębnego
postępowania regulującego powyższą kwestię. Brak jest również ukształtowanej linii
orzeczniczej w powyższym zakresie. W ocenie Ministerstwa Sprawiedliwości podstawę
prawną powrotu do pierwotnej tożsamości może jednak stanowić art. 189 k.p.c., tj.
powództwo o ustalenie.
W orzecznictwie są już pojedyncze przykłady spraw, w których sądy powszechne orzekały
ponownie o ustaleniu płci metrykalnej powoda lub powódki, uznając, że w sprawach tych
co do zasady nie zachodzi powaga rzeczy osądzonej, ze względu na brak tożsamości
podstawy faktycznej spraw. Szerzej zagadnienie to opisano w publikacji Rzecznika Praw
-- 1 of 4 --
Obywatelskich – „Postępowania w sprawach o ustalenie płci. Przewodnik” (Biuletyn
Rzecznika Praw Obywatelskich 2024, nr 1, Zasada Równego Traktowania. Prawo
i praktyka, nr 35, str. 76).
Wychodząc naprzeciw postulatom społeczności osób transpłciowych oraz konieczności
wypełnienia obecnej luki prawnej, Ministra ds. Równości planuje podjąć inicjatywę
ustawodawczą, zmierzającą do całościowej prawnej regulacji uzgodnienia płci w Polsce -
łącznie z zagadnieniami cząstkowymi zmiany numeru PESEL, wymiany dokumentów
tożsamości i aktów stanu cywilnego, dyplomów i zaświadczeń warunkujących
wykonywanie zawodu lub piastowanie urzędu. Prace legislacyjne prowadzone będą przy
współpracy z Ministerstwem Sprawiedliwości. Celem ustawy będzie ułatwienie procedury
uzgodnienia płci i destygmatyzacja osób ją wybierających.
W zakresie spraw dotyczących rejestracji stanu cywilnego wyjaśniam, że w sytuacji
wydania przez sąd orzeczenia o uzgodnieniu płci, sąd przekazuje prawomocne orzeczenie
do kierownika urzędu stanu cywilnego, który sporządził akt urodzenia danej osoby.
Kierownik urzędu stanu cywilnego po otrzymaniu przedmiotowego orzeczenia, dołącza do
aktu urodzenia stosowną wzmiankę dodatkową traktującą o uzgodnieniu płci, w oparciu
o regulacje zawarte w art. 24 ustawy z dnia 28 listopada 2014 r. - Prawo o aktach stanu
cywilnego (Dz. U. z 2023 r., poz. 1378, z późn. zm).
Następnie osoba, której płeć została uzgodniona, aby doprowadzić do zgodności
brzmienia imienia i/albo nazwiska z płcią, może złożyć do dowolnego kierownika urzędu
stanu cywilnego wniosek o zmianę imienia i/albo nazwiska w trybie ustawy z dnia 17
października 2008 r. o zmianie imienia i nazwiska (Dz. U. z 2021 r., poz. 1988).
Jeżeli osoba, która uzgodniła płeć, doprowadzi do ponownej zmiany w tym zakresie
(ustalenia płci) przed sądem, proces postępowania dotyczący odzwierciedlenia tego faktu
w aktach stanu cywilnego danej osoby, a później zmiany imienia i/albo nazwiska będzie
wyglądał analogicznie (przekazanie przez sąd prawomocnego orzeczenia – dołączenie
wzmianki dodatkowej w powyższym zakresie – wystąpienie o zmianę imienia/nazwiska).
Odnosząc się do kwestii nadawania i zmiany numeru PESEL informuję, że zostały one
uregulowane w rozdziale 3 ustawy z dnia 24 września 2010 r. o ewidencji ludności (Dz. U.
z 2024 r., poz. 736) oraz uszczegółowione w rozporządzeniu Ministra Spraw
Wewnętrznych z dnia 4 stycznia 2012 r. w sprawie nadania lub zmiany numeru PESEL (Dz.
U. z 2015 r., poz. 1984, z późn. zm.).
Zgodnie z art. 15 ust. 1 ustawy o ewidencji ludności osobie, której dane są gromadzone
w rejestrze PESEL i rejestrze mieszkańców, nadaje się numer PESEL. Numer PESEL jest to
jedenastocyfrowy symbol numeryczny, jednoznacznie identyfikujący osobę fizyczną,
zawierający datę urodzenia, numer porządkowy, oznaczenie płci oraz liczbę kontrolną.
O nadanie numeru PESEL z urzędu występuje: kierownik urzędu stanu cywilnego
sporządzający akt urodzenia dla dzieci urodzonych na terytorium Rzeczypospolitej
Polskiej; organ gminy właściwy do zameldowania na pobyt stały albo pobyt czasowy – dla
osób zamieszkujących na terytorium Polski; organ wydający dowód osobisty lub polski
dokument tożsamości – dla obywateli polskich ubiegających się o wydanie ww.
dokumentów.
Natomiast zmiana numeru PESEL może nastąpić jedynie w ściśle określonych
przypadkach, wynikających z art. 19 ustawy o ewidencji ludności, tj. w przypadku:
1. sprostowania daty urodzenia;
2. zmiany płci;
-- 2 of 4 --
3. nadania numeru PESEL na skutek omyłki organu administracji publicznej mającej
wpływ na numer PESEL lub wprowadzenia w błąd organu administracji publicznej
co do tożsamości osoby.
Należy wyjaśnić, że organem właściwym do wystąpienia o zmianę numeru PESEL
w przypadku sprostowania daty urodzenia lub zmiany płci jest kierownik urzędu stanu
cywilnego dokonujący zmian w akcie urodzenia. Natomiast w ostatnim wskazanym
przypadku, organem właściwym do wystąpienia o zmianę numeru PESEL jest organ, który
wystąpił o nadanie numeru PESEL z urzędu lub przyjął wniosek o nadanie tego numeru.
Numer PESEL nadaje i zmienia minister właściwy do spraw informatyzacji w formie
czynności materialno-technicznej. Ponadto osobie, której nadano albo zmieniono numer
PESEL przekazywane jest powiadomienie o nadaniu lub zmianie tego numeru.
Wsparcie medyczne i psychologiczne
Odnosząc się do kwestii wsparcia zapewnianego osobom po detranzycji (w zakresie
medycznym, w tym psychologicznym), należy wskazać, że specjalistyczna pomoc jest
dostosowana do indywidualnych potrzeb pacjenta lub pacjentki, a jej skuteczność jest
uzależniona od zakresu możliwości odwracalności lub nieodwracalności dokonanych
zmian somatycznych, wynikających z wcześniejszej opieki afirmującej tożsamość płciową.
Jednocześnie należy wskazać, że w opinii Konsultanta Krajowego w dziedzinie seksuologii
przypadki detranzycji są bardzo rzadkimi.
Zgodnie z art. 15 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej
finansowanych ze środków publicznych (Dz.U. z 2024 r., poz. 146) wszyscy
świadczeniobiorcy, bez względu na płeć, mają na zasadach w niej określonych, prawo do
świadczeń opieki zdrowotnej, których celem jest zachowanie zdrowia, zapobieganie
chorobom i urazom, wczesne wykrywanie chorób, leczenie, pielęgnacja oraz zapobieganie
niepełnosprawności i jej ograniczanie.
Świadczeniobiorcy przysługują świadczenia gwarantowane z zakresu m.in. opieki
psychiatrycznej i leczenia uzależnień.
Mając na uwadze klasyfikację jednostki w ICD-10 w rozdziale Zaburzenia identyfikacji
płciowej, zgodnie z rozporządzeniem Ministra Zdrowia z dnia 19 czerwca 2019 r.
w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu opieki psychiatrycznej i leczenia
uzależnień (Dz. U. poz. 1285 z późn. zm.), świadczeniobiorcy z zaburzeniami psychicznymi
i zaburzeniami zachowania, mogą korzystać z katalogu świadczeń np. porady lekarskiej czy
psychologicznej lub sesji psychoterapii.
Podkreślenia wymaga, iż w nowej klasyfikacji medycznej ICD-11, niezgodność płciową
sklasyfikowano w rozdziale 17 Stany związane ze zdrowiem seksualnym.
Zapewnienie dostępu do opieki psychiatrycznej dla wszystkich osób doświadczających
pogorszenia stanu zdrowia psychicznego jest priorytetowym zadaniem Ministerstwa
Zdrowia. Opieka ta powinna być kompleksowa i dostosowana do potrzeb każdej z grup
pacjentów.
Mając na celu zapewnienie specjalistycznej, dopasowanej do potrzeb opieki
psychologicznej oraz psychiatrycznej, Ministerstwo Zdrowia skupia działania na
wdrażaniu i rozwoju reformy systemu ochrony zdrowia psychicznego, ukierunkowanej na
rozwijaniu modelu środowiskowego, który poprzez udzielanie świadczeń zdrowotnych
blisko miejsca zamieszkania umożliwia prowadzenie procesu terapeutycznego w sposób
adekwatny do potrzeb pacjentów, pozwala na wczesne wykrywanie kryzysów
psychicznych, może przyczynić się do zwiększenia efektów terapeutycznych, jak również
zapobiega zjawisku stygmatyzacji pacjentów.
-- 3 of 4 --
Od 1 lipca 2018 r. realizowany jest program pilotażowy w centrach zdrowia psychicznego,
którego celem jest przetestowanie środowiskowego modelu psychiatrycznej opieki
zdrowotnej w aspekcie: organizacyjnym, finansowym, jakościowym, jak również równości
i dostępności do świadczeń zdrowotnych. Pomoc w centrach zdrowia psychicznego jest
bezpłatna, dostępna bez skierowania, blisko miejsca zamieszkania oraz dostosowana do
zaistniałych potrzeb zdrowotnych. Może obejmować wizyty w poradni, pobyt na oddziale
dziennym lub całodobowym, wsparcie zespołu leczenia środowiskowego. Indywidualny
plan leczenia opracowują specjaliści na podstawie kontaktu z osobą doświadczającą
kryzysu psychicznego.
Obecnie działa 117 centrów zdrowia psychicznego, które swym wsparciem obejmują
populację około 51%. Ponadto, program pilotażowy został przedłużony do 30 czerwca
2025 r. Więcej informacji można uzyskać na stronie internetowej: https://czp.org.pl/.
Prewencja błędów diagnostycznych
Ośrodki zajmujące się diagnostyką osób z podejrzeniem dysforii płciowej (niezgodności
płciowej) stosują standardy opracowane przez Światowe Stowarzyszenie Specjalistów(-
tek) do spraw Zdrowia Osób Transpłciowych (World Professional Association for
Transgender Health). W 2022 r. wydana została 8 edycja zaleceń dostosowana do
aktualnych potrzeb osób zgłaszających się po wsparcie psychologiczne i medyczne.
Ponadto Polskie Towarzystwo Seksuologiczne w 2020 r. opublikowało Zalecenia
dotyczące opieki nad zdrowiem dorosłych osób transpłciowych – stanowisko panelu
ekspertów, które dotyczyły m.in. postępowania medycznego w zakresie procesu tranzycji
(Psychiatr. Pol. ONLINE FIRST Nr 187: 1–8). Rekomendacje nie odnosiły się do zagadnienia
detranzycji.
Edukacja społeczna
Obecny Krajowy Program na Rzecz Równego Traktowania, uchwalony na lata 2022-2030
(M. P. z 2022 r., poz. 640) nie zawiera zadań związanych z edukacją społeczną na temat
transpłciowości. W toku niezbędnej aktualizacji Programu, która odbywać się będzie przy
współpracy ze stroną społeczną, rozważone zostaną stosowne jego uzupełnienia również
w tym obszarze. Warto zauważyć, że krokiem na rzecz poprawy sytuacji społecznej osób
transpłciowych może być także projekt Rozporządzenia Ministra Edukacji zmieniającego
rozporządzenie w sprawie ramowych planów nauczania dla publicznych szkół —
wprowadzającego od roku szkolnego 2025/2026 nowy przedmiot nauczania „edukacja
zdrowotna”.
Z wyrazami szacunku
Zuzanna Rudzińska-Bluszcz
Podsekretarz Stanu
/podpisano elektronicznie/
-- 4 of 4 --