Interpelacja nr 6201
Interpelacja w sprawie świadczeń emerytalno-rentowych kobiet
Zgłaszający:
•
Adresat:
Podatki i Finanse (40%)
Obrona i Bezpieczeństwo (40%)
Edukacja i Szkolnictwo (35%)
Treść wystąpienia poselskiego
Interpelacja w sprawie świadczeń emerytalno-rentowych kobiet
Interpelacja nr 6201
do ministra rodziny, pracy i polityki społecznej
w sprawie świadczeń emerytalno-rentowych kobiet
Zgłaszający: Marcelina Zawisza, Maciej Konieczny
Data wpływu: 13-11-2024
Szanowna Pani Ministro! Niższe świadczenia rentowe i emerytalne kobiet w Polsce wynikają z kilku istotnych czynników, które bezpośrednio związane są z pełnieniem przez nie funkcji macierzyńskich oraz opiekuńczych. Różnice te mają zarówno charakter strukturalny, jak i systemowy, co w efekcie prowadzi do istotnej nierówności w wysokości otrzymywanych świadczeń emerytalnych między kobietami a mężczyznami.
Problem niższych emerytur wśród kobiet - średnio o jedną trzecią w stosunku do mężczyzn - potęgowany jest w polskim systemie przez poniższe czynniki:
Przerwy w aktywności zawodowej związane z macierzyństwem
Kobiety często przerywają swoją aktywność zawodową, aby urodzić i wychować dzieci. Okresy te obejmują urlopy macierzyńskie, wychowawcze, jak również czas spędzony na opiece nad dziećmi w domu. Mimo że za te okresy przysługują im określone świadczenia, nie są one wystarczające do zrekompensowania przerw w składkach emerytalnych. Długie okresy bez pracy lub z obniżonymi składkami skutkują niższą podstawą wymiaru przyszłej renty/emerytury, a większość z tych okresów jest bezskładkowa dla kapitału emerytalno-rentowego.
Niższe zarobki kobiet wynikające z luki płacowej
Kobiety, nawet gdy są aktywne zawodowo, zarabiają średnio mniej niż mężczyźni. Ta różnica wynika przede wszystkim z dyskryminacji w kształtowaniu warunków pracy i płacy. Kobiety częściej spotykają się z ograniczonymi możliwościami awansu, są zatrudniane na niższych stanowiskach, a ich wynagrodzenia są zaniżane w porównaniu do mężczyzn pełniących te same funkcje (np. ostatnie działania Związku Zawodowego Konfederacja Pracy w Kaufladzie, gdzie pomimo uznania dyskryminacji płacowej przez PIP pracodawca nadal uporczywie łamie prawa pracownicze). Luka płacowa powoduje, że kobiety odprowadzają niższe składki emerytalne, co bezpośrednio przekłada się na wysokość ich przyszłych świadczeń. Dyskryminacja płacowa ma więc długotrwałe negatywne konsekwencje dla ich sytuacji finansowej na rencie/emeryturze.
Większa liczba dni opieki nad dziećmi/członkami rodziny
Kobiety częściej niż mężczyźni korzystają z urlopów związanych z opieką nad dziećmi oraz zasiłków opiekuńczych, co dodatkowo zmniejsza okres składkowy. W praktyce, choć te dni są częściowo zaliczane do stażu pracy, to wpływają negatywnie na wysokość odprowadzanych składek i co za tym idzie - na wysokość przyszłej emerytury. Niejednokrotnie to kobiety przejmują na siebie opiekę nad najbliższymi członkami rodziny, często samotnie wychowują dzieci z niepełnosprawnościami i są zmuszone do rezygnacji z pracy na rzecz pełnienia ciągłej opieki nad dzieckiem.
Ograniczone możliwości powrotu na rynek pracy
Po zakończeniu urlopów macierzyńskich lub wychowawczych kobiety często spotykają się z trudnościami w powrocie na rynek pracy. Wynika to z braku elastycznych form zatrudnienia, niedostosowania rynku do potrzeb matek oraz stereotypów związanych z ich rolą. Mnożą się przypadki, kiedy kobiety po powrocie z urlopów związanych z macierzyństwem tracą zatrudnienie ze względu na brak skutecznej ochrony prawnej bądź zachęty dla pracodawców. Trudności te skutkują dłuższymi okresami bezrobocia lub zatrudnieniem na gorszych warunkach, co dodatkowo wpływa na zmniejszenie ich przyszłych świadczeń emerytalnych.
Wiek emerytalny kobiet
Kobiety przechodzą na emeryturę wcześniej, co skutkuje krótszym okresem pracy i przekłada się na krótszy okres składkowy i niższe świadczenia emerytalne.
Dłuższa średnia długość życia
Kobiety żyją przeciętnie dłużej niż mężczyźni. Zgromadzone przez nie środki emerytalne muszą być rozłożone na większą liczbę lat. W efekcie otrzymują one niższe miesięczne świadczenia, mimo że przez całe życie mogły odprowadzać składki porównywalne do mężczyzn.
Niższe świadczenia niezależnie od statusu rodzinnego
Ważnym aspektem jest również fakt, że kobiety mają niższe świadczenia emerytalne niezależnie od tego, czy wychowują dzieci samotnie, czy w związkach partnerskich. Nawet jeśli kobieta dzieli obowiązki wychowawcze z partnerem, to na nią zazwyczaj spada większa część odpowiedzialności za opiekę nad dziećmi, co prowadzi do większej liczby przerw w karierze zawodowej i mniejszych dochodów. Niestety, system emerytalny nie uwzględnia w wystarczającym stopniu tych nierówności, co skutkuje niższymi emeryturami dla kobiet niezależnie od ich statusu rodzinnego.
Powyższe czynniki sprawiają, że kobiety są w szczególny sposób narażone na niższe świadczenia emerytalne i rentowe, co stawia je w niekorzystnej sytuacji finansowej po zakończeniu aktywności zawodowej.
Przyjęty obecnie przez Sejm i Senat projekt renty wdowiej - niezwykle istotny w walce z ubóstwem osób na świadczeniach emerytalnych - daje szanse na poprawę sytuacji finansowej emerytów wdów i wdowców - jednak wciąż nie obejmuje osób żyjących w związkach partnerskich, kobiet zmuszonych do rozwodu w ucieczce, np. przed przemocą, czy matek samotnie wychowujących dzieci.
Z takimi pytaniami jak powyższe o przyczyny dyskryminacji zwracają się do mojego biura kobiety, które dostrzegają luki prawne “uszyte na miarę” tych pomijanych do tej pory i nadal konsekwentnie systemowo wykluczanych.
Z tego względu istnieje pilna potrzeba wprowadzenia rozwiązań, które zniwelują nierówności i zapewnią przynajmniej części z tych grup zabezpieczenie emerytalne do czasu wprowadzenia związków partnerskich, które staną się dopełnieniem pojęcia równości nie tylko w tym aspekcie.
Mając na uwadze powyższe argumenty, zwracam się niniejszym pismem o udzielenie odpowiedzi na poniższe pytania:
Ile procent kobiet przebywających na urlopie wychowawczym ma naliczane składki emerytalno-rentowe od kwoty najniższego wynagrodzenia, a ile procent od kwoty maksymalnej nie wyższej niż 4694,40 zł, tj. 60% z 7824 zł (zgodnie z obwieszczeniem Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z dnia 4 grudnia 2023 r. w sprawie kwoty ograniczenia rocznej podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe w roku 2024 oraz przyjętej do jej ustalenia kwoty prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia (M.P. poz. 1342)? Proszę o podanie danych porównawczych za okres stycznia w latach 2020, 2021, 2022, 2023, 2024.
Czy ministerstwo podejmowało lub planuje przeprowadzić analizy w celu zaproponowania zmian w naliczaniu składek emerytalno-rentowych dla kobiet przebywających na urlopach wychowawczych, które miałyby na celu urealnienie podstawy do poziomu faktycznie osiąganego wynagrodzenia przed nabyciem prawa do urlopu wychowawczego?
Czy ministerstwo dysponuje danymi informującymi, jaki procent kobiet przebywających na urlopie wychowawczym przed 1999 r., a pobierających obecnie świadczenia emerytalno-rentowe, nie przeliczył ponownie na wniosek kapitału początkowego za okres bezskładkowych wówczas okresów urlopu wychowawczego, a tym samym pobiera zaniżone świadczenia?
Jaki procent wszystkich okresów nieskładkowych stanowią u kobiet - pobierających obecnie świadczenia emerytalno-rentowe - okresy związane z macierzyństwem i zasiłki opiekuńcze, a jaki u mężczyzn?
Czy ministerstwo rozpatruje lub planuje rozpatrzyć projekt nowelizacji zapisów o tzw. emeryturze matczynej? Maksymalna kwota rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego wynosi tyle co gwarantowana w tym roku minimalna emerytura, czyli 1780,96 zł brutto. Taką kwotę dostają osoby, które nie dostają emerytury ani renty i nie posiadają dochodu zapewniającego niezbędne środki utrzymania, a zrezygnowały z pracy lub jej nie podjęły, aby wychowywać przynajmniej czwórkę dzieci. Kobiety zgłaszają potrzebę uwzględnienia proporcjonalnej wysokości emerytury matczynej do liczby urodzonych dzieci jako dodatku do emerytury za każde urodzone dziecko. Rozwiązanie takie pozwoliłoby zniwelować skutki luki płacowej w okresie pobierania świadczeń emerytalno-rentowych oraz zachęcić kobiety do macierzyństwa i szerszego korzystania w okresów opieki nad dziećmi.
Czy ministerstwo rozpatruje lub planuje rozpatrzyć wprowadzanie bardziej uniwersalnego rozwiązania w postaci dodatku dla samotnie gospodarujących seniorów?
Czy ministerstwo podejmowało wcześniej lub zamierza podjąć się analizy kosztowej i prawnej opisanego w pkt 5 rozwiązania? Jeśli tak, proszę o przedstawienie szczegółów.
Wiele matek zwraca uwagę, że zdecydowałyby się na więcej niż jedno dziecko, jednak czynniki opisane w punktach 1-7, rozwiązania systemowe o charakterze krzywdzącym oraz prawo, które ich nie chroni po okresach nieobecności związanej z macierzyństwem lub opieką, powodują, że decyzja o urodzeniu drugiego i trzeciego dziecka nigdy później nie zostaje już podjęta.
Mechanizmem, który w pewnym stopniu byłby w stanie zapewnić kobietom bez względu na status rodzinny rekompensatę i większe bezpieczeństwo emerytalne, a także zachęcić do podjęcia decyzji o macierzyństwie, jest proporcjonalność rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego zależna wyłącznie od liczby dzieci, przyznawanego jako stały element naliczeń w podstawie renty/emerytury, a nie na wniosek przez prezesa ZUS lub KRUS.
Interpelacja nr 6201
do ministra rodziny, pracy i polityki społecznej
w sprawie świadczeń emerytalno-rentowych kobiet
Zgłaszający: Marcelina Zawisza, Maciej Konieczny
Data wpływu: 13-11-2024
Szanowna Pani Ministro! Niższe świadczenia rentowe i emerytalne kobiet w Polsce wynikają z kilku istotnych czynników, które bezpośrednio związane są z pełnieniem przez nie funkcji macierzyńskich oraz opiekuńczych. Różnice te mają zarówno charakter strukturalny, jak i systemowy, co w efekcie prowadzi do istotnej nierówności w wysokości otrzymywanych świadczeń emerytalnych między kobietami a mężczyznami.
Problem niższych emerytur wśród kobiet - średnio o jedną trzecią w stosunku do mężczyzn - potęgowany jest w polskim systemie przez poniższe czynniki:
Przerwy w aktywności zawodowej związane z macierzyństwem
Kobiety często przerywają swoją aktywność zawodową, aby urodzić i wychować dzieci. Okresy te obejmują urlopy macierzyńskie, wychowawcze, jak również czas spędzony na opiece nad dziećmi w domu. Mimo że za te okresy przysługują im określone świadczenia, nie są one wystarczające do zrekompensowania przerw w składkach emerytalnych. Długie okresy bez pracy lub z obniżonymi składkami skutkują niższą podstawą wymiaru przyszłej renty/emerytury, a większość z tych okresów jest bezskładkowa dla kapitału emerytalno-rentowego.
Niższe zarobki kobiet wynikające z luki płacowej
Kobiety, nawet gdy są aktywne zawodowo, zarabiają średnio mniej niż mężczyźni. Ta różnica wynika przede wszystkim z dyskryminacji w kształtowaniu warunków pracy i płacy. Kobiety częściej spotykają się z ograniczonymi możliwościami awansu, są zatrudniane na niższych stanowiskach, a ich wynagrodzenia są zaniżane w porównaniu do mężczyzn pełniących te same funkcje (np. ostatnie działania Związku Zawodowego Konfederacja Pracy w Kaufladzie, gdzie pomimo uznania dyskryminacji płacowej przez PIP pracodawca nadal uporczywie łamie prawa pracownicze). Luka płacowa powoduje, że kobiety odprowadzają niższe składki emerytalne, co bezpośrednio przekłada się na wysokość ich przyszłych świadczeń. Dyskryminacja płacowa ma więc długotrwałe negatywne konsekwencje dla ich sytuacji finansowej na rencie/emeryturze.
Większa liczba dni opieki nad dziećmi/członkami rodziny
Kobiety częściej niż mężczyźni korzystają z urlopów związanych z opieką nad dziećmi oraz zasiłków opiekuńczych, co dodatkowo zmniejsza okres składkowy. W praktyce, choć te dni są częściowo zaliczane do stażu pracy, to wpływają negatywnie na wysokość odprowadzanych składek i co za tym idzie - na wysokość przyszłej emerytury. Niejednokrotnie to kobiety przejmują na siebie opiekę nad najbliższymi członkami rodziny, często samotnie wychowują dzieci z niepełnosprawnościami i są zmuszone do rezygnacji z pracy na rzecz pełnienia ciągłej opieki nad dzieckiem.
Ograniczone możliwości powrotu na rynek pracy
Po zakończeniu urlopów macierzyńskich lub wychowawczych kobiety często spotykają się z trudnościami w powrocie na rynek pracy. Wynika to z braku elastycznych form zatrudnienia, niedostosowania rynku do potrzeb matek oraz stereotypów związanych z ich rolą. Mnożą się przypadki, kiedy kobiety po powrocie z urlopów związanych z macierzyństwem tracą zatrudnienie ze względu na brak skutecznej ochrony prawnej bądź zachęty dla pracodawców. Trudności te skutkują dłuższymi okresami bezrobocia lub zatrudnieniem na gorszych warunkach, co dodatkowo wpływa na zmniejszenie ich przyszłych świadczeń emerytalnych.
Wiek emerytalny kobiet
Kobiety przechodzą na emeryturę wcześniej, co skutkuje krótszym okresem pracy i przekłada się na krótszy okres składkowy i niższe świadczenia emerytalne.
Dłuższa średnia długość życia
Kobiety żyją przeciętnie dłużej niż mężczyźni. Zgromadzone przez nie środki emerytalne muszą być rozłożone na większą liczbę lat. W efekcie otrzymują one niższe miesięczne świadczenia, mimo że przez całe życie mogły odprowadzać składki porównywalne do mężczyzn.
Niższe świadczenia niezależnie od statusu rodzinnego
Ważnym aspektem jest również fakt, że kobiety mają niższe świadczenia emerytalne niezależnie od tego, czy wychowują dzieci samotnie, czy w związkach partnerskich. Nawet jeśli kobieta dzieli obowiązki wychowawcze z partnerem, to na nią zazwyczaj spada większa część odpowiedzialności za opiekę nad dziećmi, co prowadzi do większej liczby przerw w karierze zawodowej i mniejszych dochodów. Niestety, system emerytalny nie uwzględnia w wystarczającym stopniu tych nierówności, co skutkuje niższymi emeryturami dla kobiet niezależnie od ich statusu rodzinnego.
Powyższe czynniki sprawiają, że kobiety są w szczególny sposób narażone na niższe świadczenia emerytalne i rentowe, co stawia je w niekorzystnej sytuacji finansowej po zakończeniu aktywności zawodowej.
Przyjęty obecnie przez Sejm i Senat projekt renty wdowiej - niezwykle istotny w walce z ubóstwem osób na świadczeniach emerytalnych - daje szanse na poprawę sytuacji finansowej emerytów wdów i wdowców - jednak wciąż nie obejmuje osób żyjących w związkach partnerskich, kobiet zmuszonych do rozwodu w ucieczce, np. przed przemocą, czy matek samotnie wychowujących dzieci.
Z takimi pytaniami jak powyższe o przyczyny dyskryminacji zwracają się do mojego biura kobiety, które dostrzegają luki prawne “uszyte na miarę” tych pomijanych do tej pory i nadal konsekwentnie systemowo wykluczanych.
Z tego względu istnieje pilna potrzeba wprowadzenia rozwiązań, które zniwelują nierówności i zapewnią przynajmniej części z tych grup zabezpieczenie emerytalne do czasu wprowadzenia związków partnerskich, które staną się dopełnieniem pojęcia równości nie tylko w tym aspekcie.
Mając na uwadze powyższe argumenty, zwracam się niniejszym pismem o udzielenie odpowiedzi na poniższe pytania:
Ile procent kobiet przebywających na urlopie wychowawczym ma naliczane składki emerytalno-rentowe od kwoty najniższego wynagrodzenia, a ile procent od kwoty maksymalnej nie wyższej niż 4694,40 zł, tj. 60% z 7824 zł (zgodnie z obwieszczeniem Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z dnia 4 grudnia 2023 r. w sprawie kwoty ograniczenia rocznej podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe w roku 2024 oraz przyjętej do jej ustalenia kwoty prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia (M.P. poz. 1342)? Proszę o podanie danych porównawczych za okres stycznia w latach 2020, 2021, 2022, 2023, 2024.
Czy ministerstwo podejmowało lub planuje przeprowadzić analizy w celu zaproponowania zmian w naliczaniu składek emerytalno-rentowych dla kobiet przebywających na urlopach wychowawczych, które miałyby na celu urealnienie podstawy do poziomu faktycznie osiąganego wynagrodzenia przed nabyciem prawa do urlopu wychowawczego?
Czy ministerstwo dysponuje danymi informującymi, jaki procent kobiet przebywających na urlopie wychowawczym przed 1999 r., a pobierających obecnie świadczenia emerytalno-rentowe, nie przeliczył ponownie na wniosek kapitału początkowego za okres bezskładkowych wówczas okresów urlopu wychowawczego, a tym samym pobiera zaniżone świadczenia?
Jaki procent wszystkich okresów nieskładkowych stanowią u kobiet - pobierających obecnie świadczenia emerytalno-rentowe - okresy związane z macierzyństwem i zasiłki opiekuńcze, a jaki u mężczyzn?
Czy ministerstwo rozpatruje lub planuje rozpatrzyć projekt nowelizacji zapisów o tzw. emeryturze matczynej? Maksymalna kwota rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego wynosi tyle co gwarantowana w tym roku minimalna emerytura, czyli 1780,96 zł brutto. Taką kwotę dostają osoby, które nie dostają emerytury ani renty i nie posiadają dochodu zapewniającego niezbędne środki utrzymania, a zrezygnowały z pracy lub jej nie podjęły, aby wychowywać przynajmniej czwórkę dzieci. Kobiety zgłaszają potrzebę uwzględnienia proporcjonalnej wysokości emerytury matczynej do liczby urodzonych dzieci jako dodatku do emerytury za każde urodzone dziecko. Rozwiązanie takie pozwoliłoby zniwelować skutki luki płacowej w okresie pobierania świadczeń emerytalno-rentowych oraz zachęcić kobiety do macierzyństwa i szerszego korzystania w okresów opieki nad dziećmi.
Czy ministerstwo rozpatruje lub planuje rozpatrzyć wprowadzanie bardziej uniwersalnego rozwiązania w postaci dodatku dla samotnie gospodarujących seniorów?
Czy ministerstwo podejmowało wcześniej lub zamierza podjąć się analizy kosztowej i prawnej opisanego w pkt 5 rozwiązania? Jeśli tak, proszę o przedstawienie szczegółów.
Wiele matek zwraca uwagę, że zdecydowałyby się na więcej niż jedno dziecko, jednak czynniki opisane w punktach 1-7, rozwiązania systemowe o charakterze krzywdzącym oraz prawo, które ich nie chroni po okresach nieobecności związanej z macierzyństwem lub opieką, powodują, że decyzja o urodzeniu drugiego i trzeciego dziecka nigdy później nie zostaje już podjęta.
Mechanizmem, który w pewnym stopniu byłby w stanie zapewnić kobietom bez względu na status rodzinny rekompensatę i większe bezpieczeństwo emerytalne, a także zachęcić do podjęcia decyzji o macierzyństwie, jest proporcjonalność rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego zależna wyłącznie od liczby dzieci, przyznawanego jako stały element naliczeń w podstawie renty/emerytury, a nie na wniosek przez prezesa ZUS lub KRUS.
Odpowiedź urzędowa
Podsekretarz stanu Sebastian Gajewski
Audyt odpowiedzi: Wskaźnik lania wody & konkretności
Bardzo konkretna
Automatyczna analiza lingwistyczno-statystyczna pisma resortu
Lanie wody
5%
Konkretność
95%
Odpowiedź wysoce rzeczowa – zawiera liczne dane twarde, kwoty, daty lub bezpośrednie odniesienie do zadanych pytań.
Twarde liczby / kwoty
5 kwot, 26 %
Precyzyjne daty
32
Odpowiedź na punkty
Brak podziału
Gęstość faktów
8.8 / 1k zn.
- Zawiera 5 wskazania konkretnych kwot finansowych
- Podaje wskaźniki procentowe (26)
- Wymienia precyzyjne daty lub terminy (32)
Urzędowe załączniki i odpowiedzi:
Pełna treść wyekstrahowana z załącznika PDF (odpowiedź urzędowa)
21232 znaków
tel. 222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
BM-II.059.1.662.2024
Warszawa, /elektroniczny znacznik czasu/
Pan
Szymon Hołownia
Marszałek Sejmu
Rzeczypospolitej Polskiej
Szanowny Panie Marszałku,
w odpowiedzi na interpelację poselską nr 6201 Pani Posłanki Marceliny Zawiszy i Pana Posła
Macieja Koniecznego w sprawie świadczeń emerytalno-rentowych kobiet, proszę przyjąć
poniższe wyjaśnienia.
Zasady nabywania prawa do świadczeń z ubezpieczeń emerytalnego i rentowych oraz
ustalania ich wysokości regulują przepisy ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach
i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2024 r. poz. 1631, z późn. zm.), zwanej
dalej „ustawą emerytalną”. Ustawa ta podzieliła ubezpieczonych na dwie grupy wiekowe:
osoby urodzone przed 1 stycznia 1949 r. oraz osoby urodzone po 31 grudnia 1948 r.
Przynależność do określonej grupy wiekowej skutkuje tym, że różne są zarówno warunki, na
których nabyć można prawo do emerytury, jak i zasady ustalania jej wysokości.
Wdrożona w 1999 r. reforma systemu emerytalnego nie objęła osób urodzonych przed
1949 r., dla których utrzymano tzw. stare zasady wymiaru emerytury, określone w art. 53
ustawy emerytalnej. Przy ustalaniu dla tych osób wysokości emerytury brane są pod uwagę
następujące elementy:
podstawa wymiaru składek w okresie 10 lat kalendarzowych, wybranych z ostatnich 20
lat kalendarzowych poprzedzających bezpośrednio rok, w którym zgłoszono wniosek
o emeryturę, albo w okresie 20 lat kalendarzowych przypadających przed rokiem
zgłoszenia wniosku o emeryturę, wybranych z całego okresu podlegania ubezpieczeniu;
parametr składkowy – po 1,3% podstawy wymiaru za każdy rok składkowy;
parametr nieskładkowy – po 0,7% podstawy wymiaru za każdy rok nieskładkowy;
tzw. część socjalna emerytury, stanowiąca 24% kwoty bazowej, tj. przeciętnego
wynagrodzenia pomniejszonego o potrącone składki na ubezpieczenia społeczne (art. 53
ust. 1 w zw. z art. 19 ustawy emerytalnej), niezależnie od długości stażu
ubezpieczeniowego i podstawy wymiaru składek.
Wysokość emerytury jest zatem tylko pośrednio powiązana z wysokością odprowadzanych
składek, na dodatek tylko w najkorzystniejszym, a nie w całym okresie ubezpieczenia. Istotną
część świadczenia stanowią parametry niezwiązane z odprowadzonymi przez ubezpieczonego
składkami (część socjalna emerytury oraz okresy nieskładkowe).
W przypadku osób urodzonych przed 1 stycznia 1949 r. zarówno okres urlopu
macierzyńskiego (jako okres składkowy), jak i okres urlopu wychowawczego i innych,
równorzędnych urlopów w celu opieki nad dzieckiem (jako okres nieskładkowy), wpływają
korzystnie na wysokość emerytury. Ponadto, w podstawie wymiaru emerytury są też
uwzględniane – zgodnie z art. 15 ust. 3 ustawy emerytalnej – kwoty wypłaconych
wynagrodzeń za czas niezdolności do pracy oraz kwoty zasiłków, np. chorobowego,
macierzyńskiego, opiekuńczego, a więc kwoty, od których nie opłacano składek.
Inaczej przedstawia się sytuacja osób urodzonych po 31 grudnia 1948 r., które objęte zostały,
co do zasady, nowym systemem emerytalnym. Przeprowadzona w 1999 roku reforma systemu
emerytalnego, w miejsce poprzednio obowiązującej formuły zdefiniowanego świadczenia,
wprowadziła zasadę zdefiniowanej składki, będącą podstawą ustalania wysokości nowych
emerytur. Wysokość emerytury dla tych osób uzależniona jest od podstawy jej obliczenia oraz
statystycznej długości pobierania świadczenia, mierzonej wskaźnikiem dalszego trwania życia,
ustalonego na moment ich przejścia na emeryturę.
W nowym systemie emerytalnym podstawę obliczenia emerytury stanowi zgromadzony przez
ubezpieczonego kapitał, na który składają się: suma zwaloryzowanej kwoty składek na
-- 1 of 6 --
tel. 222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
ubezpieczenie emerytalne, zewidencjonowanych na koncie ubezpieczonego w okresie
od 1 stycznia 1999 r. do końca miesiąca poprzedzającego miesiąc, od którego przysługuje
wypłata emerytury; kwoty zwaloryzowanego kapitału początkowego obliczonego za okres
ubezpieczenia przed 1999 r. oraz – w przypadku osób, które przystąpiły do otwartych
funduszy emerytalnych – kwoty środków zewidencjonowanych na subkoncie, o którym mowa
w art. 40a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U.
z 2024 r. poz. 497, z późn. zm.). W myśl art. 26 ustawy emerytalnej, emeryturę stanowi
równowartość kwoty będącej wynikiem podzielenia podstawy obliczania emerytury przez
średnie dalsze trwanie życia dla osób w wieku równym wiekowi przejścia na emeryturę danego
ubezpieczonego.
Nowy sposób obliczania wysokości emerytury oznacza zatem ścisłe i bezpośrednie powiązanie
wysokości emerytury ze składkami emerytalnymi, opłaconymi w całym okresie aktywności
zawodowej, a nie tylko w jej wybranym, najkorzystniejszym dla ubezpieczonego okresie 10 lub
20 lat, jak to ma miejsce przy obliczaniu emerytury w systemie zdefiniowanego świadczenia.
Różnica w algorytmie wymiaru emerytur polega również na tym, że nowe zasady nie
przewidują możliwości uwzględniania okresów nieskładkowych przypadających po 31 grudnia
1998 r. W konsekwencji, co do zasady, emerytura przyznawana według nowych zasad jest
niższa od emerytury obliczanej według starych zasad (z tzw. częścią socjalną i kwotą bazową).
Różnica ta będzie się zwiększać wraz ze spadkiem udziału zwaloryzowanego kapitału
początkowego w zewidencjonowanym kapitale ubezpieczeniowym ogółem.
Odnosząc się do kwestii uwzględniania okresów urlopu wychowawczego w przypadku
ustalania prawa do emerytury dla osób urodzonych po 1948 r., na wstępie należy wskazać, że
od 1 stycznia 1999 r., czyli od momentu wejścia w życie reformy systemu emerytalnego,
budżet państwa opłaca składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe za osoby przebywające
na urlopach wychowawczych lub pobierające zasiłek macierzyński, natomiast od 1 września
2013 r. składka jest płacona za każdą osobę fizyczną, sprawującą opiekę nad dzieckiem przez
okres do 3 lat, nie dłużej jednak niż, do zakończenia roku kalendarzowego, w którym dziecko
kończy 6. rok życia, a w przypadku dziecka, które z powodu stanu zdrowia wymaga opieki tej
osoby, przez okres do 6 lat i nie dłużej niż do ukończenia przez dziecko 18. roku życia – art. 4
pkt 17, art. 6 ust. 1 pkt 19, art. 6a i 6b ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.
Dla osób, które przebywają na urlopach wychowawczych, podstawę wymiaru składek na
ubezpieczenie emerytalne i rentowe stanowi kwota 60% prognozowanego przeciętnego
wynagrodzenia miesięcznego. Jednocześnie podstawa ta nie może być wyższa niż przeciętne
miesięczne wynagrodzenie, wypłacone za 12 miesięcy poprzedzających urlop wychowawczy,
ani niższa niż 75% kwoty minimalnego wynagrodzenia. Ustawowe powiązanie ww. podstawy
wymiaru składek z kwotą przeciętnego wynagrodzenia nastąpiło od 1 stycznia 2012 roku,
wcześniej, od 1999 do 2011 roku, kwota tej podstawy kształtowała się na znacznie niższym
poziomie.
W odpowiedzi na pytania o dane statystyczne, dotyczące osób przebywających na urlopie
wychowawczym, po otrzymaniu ich z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, przekazuję poniższe
informacje.
Liczba ubezpieczonych w ubezpieczeniach emerytalnym i rentowych z tytułu przebywania na
urlopie wychowawczy wyniosła według stanu na:
31 grudnia 2020 r. – 102,2 tys., w tym 101,0 tys. stanowiły kobiety tj. 98,8%,
31 grudnia 2021 r. – 97,3 tys., w tym 96,2 tys. stanowiły kobiety tj. 98,9%,
31 grudnia 2022 r. – 90,5 tys., w tym 89,5 tys. stanowiły kobiety tj. 98,8%,
31 grudnia 2023 r. – 83,1 tys., w tym 82,2 tys. stanowiły kobiety tj. 98,9%,
30 września 2024 r. – 83,1 tys., w tym 82,2 tys. stanowiły kobiety tj. 98,8%.
Kwota przypisu składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe za ubezpieczonych
przebywających na urlopie wychowawczym wyniosła:
w 2020 r. – 1 006,1 mln zł,
w 2021 r. – 1 048,1 mln zł,
w 2022 r. – 1 076,9 mln zł,
w 2023 r. – 1 165,3 mln zł,
w okresie I-IX 2024 r. – 918,4 mln zł.
-- 2 of 6 --
tel. 222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
Procent kobiet przebywających na urlopie wychowawczym, za które wykazano podstawę
wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe w wysokości minimalnego
wynagrodzenia wynosił:
w grudniu 2020 r. – 32,3%
w grudniu 2021 r. – 31,5%
w grudniu 2022 r. – 30,9%
w grudniu 2023 r. – 36,9%
we wrześniu 2024 r. – 39,8%.
Natomiast procent kobiet przebywających na urlopie wychowawczym, za które wykazano
maksymalną podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe w wysokości
60% prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego, wynosił:
w grudniu 2020 r. – 31,9%
w grudniu 2021 r. – 37,4%
w grudniu 2022 r. – 34,0%
w grudniu 2023 r. – 30,2%
we wrześniu 2024 r. –28,4%.
Należy dodać, że w celu realizacji zasady równego traktowania ubezpieczonych w obrębie
nowego systemu emerytalnego, przepisem art. 174 ust. 2a ustawy emerytalnej, który wszedł
w życie 1 maja 2015 r., zmieniono dotychczasowy sposób uwzględniania w kapitale
początkowym okresów nieskładkowych, wymienionych w art. 7 ust. 5 ustawy emerytalnej, do
których należą okresy niewykonywania pracy z powodu opieki nad dzieckiem w wieku do 4 lat
(w granicach do 3 lat na każde dziecko oraz łącznie – bez względu na liczbę dzieci – do 6 lat)
oraz z powodu opieki nad dzieckiem, na które przysługuje zasiłek pielęgnacyjny (dodatkowo,
w granicach do 3 lat na każde dziecko). Zgodnie z nową regułą okresy te – mimo, że są okresami
nieskładkowymi – uwzględnia się w kapitale początkowym po 1,3%, a nie po 0,7% podstawy
wymiaru za każdy rok.
Wprowadzając wskazaną regulację, wyrażoną w art. 174 ust. 2a, ustawodawca uznał,
że w przypadku osób przechodzących na emeryturę obliczaną według nowych zasad nie
powinno mieć znaczenia, czy okres opieki nad dzieckiem, o którym mowa w art. 7 pkt 5 ustawy
emerytalnej, przypada po 1998 r., czy też wcześniej. Przy czym w tym miejscu należy
podkreślić, że przepis ten ma zastosowanie wyłącznie przy obliczaniu kapitału początkowego,
który jest składnikiem podstawy obliczenia emerytury według nowej formuły. Kapitał
początkowy ustala się dla ubezpieczonych, którzy przed 1 stycznia 1999 r. opłacali składki na
ubezpieczenie społeczne lub za których składki opłacali płatnicy składek. Zastępuje on – przy
ustalaniu wysokości emerytury obliczanej dla osób urodzonych po 31 grudnia 1948 r. – sumę
składek opłaconych przed 1 stycznia 1999 r.
Omawiany przepis ma zatem zastosowanie wyłącznie przy ustalaniu wysokości emerytur
obliczanych według nowych zasad, a więc – co do zasady – obejmuje osoby urodzone po 31
grudnia 1948 r. Jego stosowanie nie obejmuje natomiast osób urodzonych przed 1949 r.,
przechodzących na emeryturę według tzw. starych zasad. Należy jednak wskazać, że może on
stosować się do osób urodzonych przed 1949 r. w sytuacji, gdy kontynuowały one
ubezpieczenia emerytalne i rentowe po osiągnięciu wieku emerytalnego i wystąpiły
z wnioskiem o przyznanie emerytury po 31 grudnia 2008 r. Osoby te mogą, na podstawie art.
55 albo 55a ustawy emerytalnej, nabyć prawo do emerytury obliczonej według nowej formuły,
w której uwzględniany jest także kapitał początkowy - jeżeli jest ona wyższa od emerytury
obliczonej zgodnie z art. 53 ustawy. W takim przypadku osobom urodzonym przed 1949 r.
zostanie ustalony kapitał początkowy za staż ubezpieczeniowy przebyty przed 1999 r. Okresy
urlopu wychowawczego, przypadające przed 1999 r. będą w nim uwzględnione po 1,3%
podstawy wymiaru za każdy rok.
W tym miejscu należy nadmienić, że przepis art. 55 został zawarty w pierwotnym tekście
ustawy emerytalnej i obowiązuje w niezmienionym kształcie od 1 stycznia 1999 r., tj. od dnia
wejścia w życie reformy systemu emerytalnego. Jako że wprowadzony reformą nowy sposób
wyliczania świadczenia w systemie zdefiniowanej składki zaczął obowiązywać dopiero od 1
stycznia 2009 r., warunek kontynuowania ubezpieczenia i wystąpienia z wnioskiem
-- 3 of 6 --
tel. 222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
o świadczenie po 31 grudnia 2008 r. miał umożliwić obliczenie emerytury od sumy składek
odkładanych na indywidualnym koncie ubezpieczonego.
Podsumowując, regulacje, które weszły w życie z 1 maja 2015 r., obejmują osoby z tzw. nowego
systemu emerytalnego i mają na celu realizację zasady równego traktowania ubezpieczonych
w ramach tego systemu. Nie dotyczą one osób objętych tzw. starym systemem, który
charakteryzuje się innymi zasadami ustalania wysokości świadczeń, chyba że, na podstawie
art. 55 albo 55a ustawy emerytalnej, osoby te skorzystają z prawa do ustalenia wysokości
emerytury na nowych zasadach.
Warto również podkreślić, że wyrokiem z dnia 26 września 2017 r., sygn. akt P 2/16, Trybunał
Konstytucyjny orzekł, że art. 53 ust. 1 pkt 3 ustawy emerytalnej w zakresie odnoszącym się do
okresów, o których mowa w jej art. 7 pkt 5, przebytych przez ubezpieczonych urodzonych
przed 1 stycznia 1949 r., jest zgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Tym
samym Trybunał nie stwierdził naruszenia przez zaskarżony przepis konstytucyjnej zasady
równości.
Jak wynika z powyższego, stale poszukiwane są rozwiązania mające na celu poprawę sytuacji
osób, których okresy przerwy w aktywności zawodowej wynikają z rodzicielstwa. Wydaje się,
że obecnie obowiązujące przepisy ustawowe w wystarczający sposób rekompensują
macierzyństwo w prawie i w wymiarze świadczeń emerytalnych i rentowych dla kobiet. Należy
jednocześnie podkreślić, że składki za osoby przebywające na urlopach wychowawczych lub
pobierające zasiłek macierzyński albo zasiłek w wysokości zasiłku macierzyńskiego,
finansowane są z budżetu państwa, a zatem przez ogół obywateli budżet ten
współtworzących. Oznacza to, że każda nowa regulacja, dotycząca systemu ubezpieczeń
społecznych musi zostać odpowiednio wyważona.
Odnosząc się do pytań dotyczących rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego (znanego
jako Mama 4+)należy wskazać, że przewidziane w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 roku
o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym (Dz. U. z 2022 r. poz. 1051) świadczenie nie jest
emeryturą, ani dodatkiem do emerytury, tylko specjalnym świadczeniem nieskładkowym,
finansowanym z budżetu państwa. Prawo do niego uzależnione jest od spełnienia kryteriów
ustawowych. Świadczenie to - w przeciwieństwie do emerytury, która jest świadczeniem
z ubezpieczenia społecznego, ma de facto charakter świadczenia z zakresu pomocy społecznej,
a przy ustalaniu prawa do jego otrzymywania bierze się pod uwagę wszystkie dochody
osiągane przez osobę wnioskującą o jego przyznaje. Jednym z podstawowych kryteriów jest
brak środków niezbędnych do utrzymania się.
Osoba, która nie ma prawa do żadnego świadczenia, może uzyskać świadczenie uzupełniające
w wysokości nieprzekraczającej najniższej emerytury. Osoba pobierająca świadczenie niższe
od najniższej emerytury, może liczyć na uzupełnienie go do wysokości najniższej emerytury.
Poniżej przedstawiam dane Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, dotyczące rodzicielskich
świadczeń uzupełniających wypłaconych w 2023 roku oraz w okresie I-IX 2024 r.
z wyszczególnieniem danych dotyczących świadczeń samoistnych.
Rodzicielskie świadczenia uzupełniające a)
Przeciętna miesięczna
liczba osób pobierających
świadczenia
Kwota wypłat
ogółem samoistne ogółem samoistne
Okres
w tys. w tys. zł
Przeciętna
miesięczna
wypłata w
złotych
I-XII 2023 57,1 17,4 596 855,1 326 870,2 870,77
I-IX 2024 58,5 17,2 510 286,4 271 469,7 968,49
a) Łącznie z wypłacanymi przez jednostki ZUS realizujące umowy międzynarodowe.
-- 4 of 6 --
tel. 222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
Zakład Ubezpieczeń Społecznych poinformował, że w grudniu 2023 r. wśród 58,1 tys. osób
pobierających rodzicielskie świadczenie uzupełniające 99,9% stanowiły kobiety, a 0,1%
mężczyźni.
Jak wynika z powyższego, obowiązujący stan prawny zawiera regulacje mające na celu
zrekompensowanie konieczności przerwania pracy z powodu sprawowania osobistej opieki
nad dzieckiem, natomiast nie przewiduje dodatkowego zwiększenia emerytury z tytułu
urodzenia dzieci. System ubezpieczeń społecznych, w tym przede wszystkim powszechny
system emerytalny, opiera się bowiem na zasadzie ekwiwalentności odprowadzonych składek
i należnego świadczenia. Emerytury wypłacane z systemu powszechnego mają charakter
indywidualny, a ich wysokość jest ustalana na podstawie wkładu wniesionego w postaci
składek. Im bardziej ubezpieczony partycypował w tworzeniu dochodów Funduszu
Ubezpieczeń Społecznych, w tym większym stopniu ma on prawo z nich korzystać pobierając
emeryturę lub rentę. Przyznanie dodatkowego świadczenia do emerytury, które nie wynika z
wniesionego przez ubezpieczonego wkładu, nie znajduje uzasadnienia w konstrukcji systemu
ubezpieczeń społecznych.
Funkcjonujące w przeszłości w powszechnym systemie emerytalnym, a finansowane
z budżetu państwa dodatki z tytułu nadanych odznaczeń państwowych, podobnie jak tzw.
dodatki branżowe, przysługujące z tytułu wykonywania pracy w szczególnych warunkach lub
w szczególnym charakterze, zostały zniesione na mocy ustawy z dnia 17 października 1991 r.
o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych
ustaw (Dz. U. Nr 104, poz. 450, z późn. zm.). Zniesienie prawa do tych dodatków wiązało się ze
stopniowym przywracaniem systemowi emerytalnemu jego ubezpieczeniowego charakteru,
o którym ostatecznie przesądziła przeprowadzona w 1999 r. reforma systemu ubezpieczeń
społecznych.
W nowym systemie emerytalnym, określonym przepisami ustawy emerytalnej, źródłem
finansowania świadczeń emerytalno-rentowych jest fundusz tworzony ze składek
pracowników i pracodawców. Z systemu tego usunięto większość elementów
nieubezpieczeniowych i socjalnych, tak aby powiązać wysokość przyszłego świadczenia
z sumą składek odprowadzanych od przychodów ubezpieczonego w całym okresie jego
aktywności zawodowej. Obecnie, na gruncie przepisów ustawy emerytalnej , wypłacane są
jedynie dwa rodzaje dodatków – dodatek pielęgnacyjny oraz dodatek dla sierot zupełnych.
Oba dodatki są świadczeniami o charakterze ubezpieczeniowym, związanymi z ryzykami
ubezpieczeniowymi w postaci niezdolności do pracy i samodzielnej egzystencji oraz utraty
żywiciela. Ich wypłata ma miejsce w sytuacji spełnienia się wskazanych ryzyk oraz wiąże się z
obowiązkiem opłacania składki ubezpieczeniowej.
W systemie emerytalnym brak jest miejsca dla preferencji w wysokości świadczeń dla
wybranych grup ubezpieczonych. Przyznanie nowych dodatków do emerytury
doprowadziłoby przede wszystkim do naruszenia reguły nietworzenia nowych uprawnień
nieznajdujących pokrycia w składce na ubezpieczenie emerytalne.
Informuję, że często wskazywanego przez zainteresowanych świadczenia pieniężnego z tytułu
pełnienia funkcji sołtysa nie można traktować jako dodatku do emerytury. Świadczenie to,
obecnie wynoszące 336,26 zł miesięcznie, przyznawane jest na wniosek osoby, która pełniła
funkcję sołtysa na podstawie ustawy z 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym i nie jest
świadczeniem z ubezpieczeń społecznych, finansowanym z Funduszu Ubezpieczeń
Społecznych. Podobnie świadczenie ratownicze z tytułu wysługi lat w ochotniczej straży
pożarnej nie wynika z rozwiązań z systemu emerytalnego i nie jest finansowane z Funduszu
Ubezpieczeń Społecznych. Świadczenie ratownicze z tytułu wysługi lat w OSP, obecnie
w wysokości 258 zł, przysługuje strażakowi ratownikowi OSP na podstawie art. 16 ustawy
z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 233, z późn.
zm.).
W związku z powyższym, w Ministerstwie Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej nie trwają
obecnie prace nad wprowadzeniem do systemu emerytalnego nowych dodatków.
Jednocześnie należy zwrócić uwagę, że pomoc najuboższym realizowana jest przez państwo w
ramach systemu pomocy społecznej, która jest instytucją polityki społecznej państwa, mającą
-- 5 of 6 --
tel. 222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych,
z którymi nie są one w stanie poradzić sobie, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby
i możliwości. W systemie pomocy społecznej występują różnorodne świadczenia
o charakterze pieniężnym (zasiłki) i niepieniężnym (np. usługi opiekuńcze, pobyt i usługi
świadczone w ośrodkach wsparcia, poradnictwo specjalistyczne). Przyznanie prawa do
świadczenia pieniężnego z pomocy społecznej uzależnione jest od spełniania kryteriów
dochodowych. W szczególnie uzasadnionych przypadkach osobom i rodzinom, których
dochody przekraczają ustawowe kryteria, można przyznać pomoc finansową w formie
bezzwrotnego specjalnego zasiłku celowego lub innych świadczeń na zasadach zwrotnych.
Ponadto, osoby znajdujące się w trudnej sytuacji życiowej mogą również ubiegać się
o wsparcie w ramach wieloletniego rządowego programu „Posiłek w szkole i w domu” na lata
2024-2028.
Z wyrazami szacunku
z up. Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej
dr hab. Sebastian Gajewski, prof. uczelni
Podsekretarz Stanu
/-kwalifikowany podpis elektroniczny-/
-- 6 of 6 --
info@mrips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
BM-II.059.1.662.2024
Warszawa, /elektroniczny znacznik czasu/
Pan
Szymon Hołownia
Marszałek Sejmu
Rzeczypospolitej Polskiej
Szanowny Panie Marszałku,
w odpowiedzi na interpelację poselską nr 6201 Pani Posłanki Marceliny Zawiszy i Pana Posła
Macieja Koniecznego w sprawie świadczeń emerytalno-rentowych kobiet, proszę przyjąć
poniższe wyjaśnienia.
Zasady nabywania prawa do świadczeń z ubezpieczeń emerytalnego i rentowych oraz
ustalania ich wysokości regulują przepisy ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach
i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2024 r. poz. 1631, z późn. zm.), zwanej
dalej „ustawą emerytalną”. Ustawa ta podzieliła ubezpieczonych na dwie grupy wiekowe:
osoby urodzone przed 1 stycznia 1949 r. oraz osoby urodzone po 31 grudnia 1948 r.
Przynależność do określonej grupy wiekowej skutkuje tym, że różne są zarówno warunki, na
których nabyć można prawo do emerytury, jak i zasady ustalania jej wysokości.
Wdrożona w 1999 r. reforma systemu emerytalnego nie objęła osób urodzonych przed
1949 r., dla których utrzymano tzw. stare zasady wymiaru emerytury, określone w art. 53
ustawy emerytalnej. Przy ustalaniu dla tych osób wysokości emerytury brane są pod uwagę
następujące elementy:
podstawa wymiaru składek w okresie 10 lat kalendarzowych, wybranych z ostatnich 20
lat kalendarzowych poprzedzających bezpośrednio rok, w którym zgłoszono wniosek
o emeryturę, albo w okresie 20 lat kalendarzowych przypadających przed rokiem
zgłoszenia wniosku o emeryturę, wybranych z całego okresu podlegania ubezpieczeniu;
parametr składkowy – po 1,3% podstawy wymiaru za każdy rok składkowy;
parametr nieskładkowy – po 0,7% podstawy wymiaru za każdy rok nieskładkowy;
tzw. część socjalna emerytury, stanowiąca 24% kwoty bazowej, tj. przeciętnego
wynagrodzenia pomniejszonego o potrącone składki na ubezpieczenia społeczne (art. 53
ust. 1 w zw. z art. 19 ustawy emerytalnej), niezależnie od długości stażu
ubezpieczeniowego i podstawy wymiaru składek.
Wysokość emerytury jest zatem tylko pośrednio powiązana z wysokością odprowadzanych
składek, na dodatek tylko w najkorzystniejszym, a nie w całym okresie ubezpieczenia. Istotną
część świadczenia stanowią parametry niezwiązane z odprowadzonymi przez ubezpieczonego
składkami (część socjalna emerytury oraz okresy nieskładkowe).
W przypadku osób urodzonych przed 1 stycznia 1949 r. zarówno okres urlopu
macierzyńskiego (jako okres składkowy), jak i okres urlopu wychowawczego i innych,
równorzędnych urlopów w celu opieki nad dzieckiem (jako okres nieskładkowy), wpływają
korzystnie na wysokość emerytury. Ponadto, w podstawie wymiaru emerytury są też
uwzględniane – zgodnie z art. 15 ust. 3 ustawy emerytalnej – kwoty wypłaconych
wynagrodzeń za czas niezdolności do pracy oraz kwoty zasiłków, np. chorobowego,
macierzyńskiego, opiekuńczego, a więc kwoty, od których nie opłacano składek.
Inaczej przedstawia się sytuacja osób urodzonych po 31 grudnia 1948 r., które objęte zostały,
co do zasady, nowym systemem emerytalnym. Przeprowadzona w 1999 roku reforma systemu
emerytalnego, w miejsce poprzednio obowiązującej formuły zdefiniowanego świadczenia,
wprowadziła zasadę zdefiniowanej składki, będącą podstawą ustalania wysokości nowych
emerytur. Wysokość emerytury dla tych osób uzależniona jest od podstawy jej obliczenia oraz
statystycznej długości pobierania świadczenia, mierzonej wskaźnikiem dalszego trwania życia,
ustalonego na moment ich przejścia na emeryturę.
W nowym systemie emerytalnym podstawę obliczenia emerytury stanowi zgromadzony przez
ubezpieczonego kapitał, na który składają się: suma zwaloryzowanej kwoty składek na
-- 1 of 6 --
tel. 222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
ubezpieczenie emerytalne, zewidencjonowanych na koncie ubezpieczonego w okresie
od 1 stycznia 1999 r. do końca miesiąca poprzedzającego miesiąc, od którego przysługuje
wypłata emerytury; kwoty zwaloryzowanego kapitału początkowego obliczonego za okres
ubezpieczenia przed 1999 r. oraz – w przypadku osób, które przystąpiły do otwartych
funduszy emerytalnych – kwoty środków zewidencjonowanych na subkoncie, o którym mowa
w art. 40a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U.
z 2024 r. poz. 497, z późn. zm.). W myśl art. 26 ustawy emerytalnej, emeryturę stanowi
równowartość kwoty będącej wynikiem podzielenia podstawy obliczania emerytury przez
średnie dalsze trwanie życia dla osób w wieku równym wiekowi przejścia na emeryturę danego
ubezpieczonego.
Nowy sposób obliczania wysokości emerytury oznacza zatem ścisłe i bezpośrednie powiązanie
wysokości emerytury ze składkami emerytalnymi, opłaconymi w całym okresie aktywności
zawodowej, a nie tylko w jej wybranym, najkorzystniejszym dla ubezpieczonego okresie 10 lub
20 lat, jak to ma miejsce przy obliczaniu emerytury w systemie zdefiniowanego świadczenia.
Różnica w algorytmie wymiaru emerytur polega również na tym, że nowe zasady nie
przewidują możliwości uwzględniania okresów nieskładkowych przypadających po 31 grudnia
1998 r. W konsekwencji, co do zasady, emerytura przyznawana według nowych zasad jest
niższa od emerytury obliczanej według starych zasad (z tzw. częścią socjalną i kwotą bazową).
Różnica ta będzie się zwiększać wraz ze spadkiem udziału zwaloryzowanego kapitału
początkowego w zewidencjonowanym kapitale ubezpieczeniowym ogółem.
Odnosząc się do kwestii uwzględniania okresów urlopu wychowawczego w przypadku
ustalania prawa do emerytury dla osób urodzonych po 1948 r., na wstępie należy wskazać, że
od 1 stycznia 1999 r., czyli od momentu wejścia w życie reformy systemu emerytalnego,
budżet państwa opłaca składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe za osoby przebywające
na urlopach wychowawczych lub pobierające zasiłek macierzyński, natomiast od 1 września
2013 r. składka jest płacona za każdą osobę fizyczną, sprawującą opiekę nad dzieckiem przez
okres do 3 lat, nie dłużej jednak niż, do zakończenia roku kalendarzowego, w którym dziecko
kończy 6. rok życia, a w przypadku dziecka, które z powodu stanu zdrowia wymaga opieki tej
osoby, przez okres do 6 lat i nie dłużej niż do ukończenia przez dziecko 18. roku życia – art. 4
pkt 17, art. 6 ust. 1 pkt 19, art. 6a i 6b ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.
Dla osób, które przebywają na urlopach wychowawczych, podstawę wymiaru składek na
ubezpieczenie emerytalne i rentowe stanowi kwota 60% prognozowanego przeciętnego
wynagrodzenia miesięcznego. Jednocześnie podstawa ta nie może być wyższa niż przeciętne
miesięczne wynagrodzenie, wypłacone za 12 miesięcy poprzedzających urlop wychowawczy,
ani niższa niż 75% kwoty minimalnego wynagrodzenia. Ustawowe powiązanie ww. podstawy
wymiaru składek z kwotą przeciętnego wynagrodzenia nastąpiło od 1 stycznia 2012 roku,
wcześniej, od 1999 do 2011 roku, kwota tej podstawy kształtowała się na znacznie niższym
poziomie.
W odpowiedzi na pytania o dane statystyczne, dotyczące osób przebywających na urlopie
wychowawczym, po otrzymaniu ich z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, przekazuję poniższe
informacje.
Liczba ubezpieczonych w ubezpieczeniach emerytalnym i rentowych z tytułu przebywania na
urlopie wychowawczy wyniosła według stanu na:
31 grudnia 2020 r. – 102,2 tys., w tym 101,0 tys. stanowiły kobiety tj. 98,8%,
31 grudnia 2021 r. – 97,3 tys., w tym 96,2 tys. stanowiły kobiety tj. 98,9%,
31 grudnia 2022 r. – 90,5 tys., w tym 89,5 tys. stanowiły kobiety tj. 98,8%,
31 grudnia 2023 r. – 83,1 tys., w tym 82,2 tys. stanowiły kobiety tj. 98,9%,
30 września 2024 r. – 83,1 tys., w tym 82,2 tys. stanowiły kobiety tj. 98,8%.
Kwota przypisu składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe za ubezpieczonych
przebywających na urlopie wychowawczym wyniosła:
w 2020 r. – 1 006,1 mln zł,
w 2021 r. – 1 048,1 mln zł,
w 2022 r. – 1 076,9 mln zł,
w 2023 r. – 1 165,3 mln zł,
w okresie I-IX 2024 r. – 918,4 mln zł.
-- 2 of 6 --
tel. 222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
Procent kobiet przebywających na urlopie wychowawczym, za które wykazano podstawę
wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe w wysokości minimalnego
wynagrodzenia wynosił:
w grudniu 2020 r. – 32,3%
w grudniu 2021 r. – 31,5%
w grudniu 2022 r. – 30,9%
w grudniu 2023 r. – 36,9%
we wrześniu 2024 r. – 39,8%.
Natomiast procent kobiet przebywających na urlopie wychowawczym, za które wykazano
maksymalną podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe w wysokości
60% prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego, wynosił:
w grudniu 2020 r. – 31,9%
w grudniu 2021 r. – 37,4%
w grudniu 2022 r. – 34,0%
w grudniu 2023 r. – 30,2%
we wrześniu 2024 r. –28,4%.
Należy dodać, że w celu realizacji zasady równego traktowania ubezpieczonych w obrębie
nowego systemu emerytalnego, przepisem art. 174 ust. 2a ustawy emerytalnej, który wszedł
w życie 1 maja 2015 r., zmieniono dotychczasowy sposób uwzględniania w kapitale
początkowym okresów nieskładkowych, wymienionych w art. 7 ust. 5 ustawy emerytalnej, do
których należą okresy niewykonywania pracy z powodu opieki nad dzieckiem w wieku do 4 lat
(w granicach do 3 lat na każde dziecko oraz łącznie – bez względu na liczbę dzieci – do 6 lat)
oraz z powodu opieki nad dzieckiem, na które przysługuje zasiłek pielęgnacyjny (dodatkowo,
w granicach do 3 lat na każde dziecko). Zgodnie z nową regułą okresy te – mimo, że są okresami
nieskładkowymi – uwzględnia się w kapitale początkowym po 1,3%, a nie po 0,7% podstawy
wymiaru za każdy rok.
Wprowadzając wskazaną regulację, wyrażoną w art. 174 ust. 2a, ustawodawca uznał,
że w przypadku osób przechodzących na emeryturę obliczaną według nowych zasad nie
powinno mieć znaczenia, czy okres opieki nad dzieckiem, o którym mowa w art. 7 pkt 5 ustawy
emerytalnej, przypada po 1998 r., czy też wcześniej. Przy czym w tym miejscu należy
podkreślić, że przepis ten ma zastosowanie wyłącznie przy obliczaniu kapitału początkowego,
który jest składnikiem podstawy obliczenia emerytury według nowej formuły. Kapitał
początkowy ustala się dla ubezpieczonych, którzy przed 1 stycznia 1999 r. opłacali składki na
ubezpieczenie społeczne lub za których składki opłacali płatnicy składek. Zastępuje on – przy
ustalaniu wysokości emerytury obliczanej dla osób urodzonych po 31 grudnia 1948 r. – sumę
składek opłaconych przed 1 stycznia 1999 r.
Omawiany przepis ma zatem zastosowanie wyłącznie przy ustalaniu wysokości emerytur
obliczanych według nowych zasad, a więc – co do zasady – obejmuje osoby urodzone po 31
grudnia 1948 r. Jego stosowanie nie obejmuje natomiast osób urodzonych przed 1949 r.,
przechodzących na emeryturę według tzw. starych zasad. Należy jednak wskazać, że może on
stosować się do osób urodzonych przed 1949 r. w sytuacji, gdy kontynuowały one
ubezpieczenia emerytalne i rentowe po osiągnięciu wieku emerytalnego i wystąpiły
z wnioskiem o przyznanie emerytury po 31 grudnia 2008 r. Osoby te mogą, na podstawie art.
55 albo 55a ustawy emerytalnej, nabyć prawo do emerytury obliczonej według nowej formuły,
w której uwzględniany jest także kapitał początkowy - jeżeli jest ona wyższa od emerytury
obliczonej zgodnie z art. 53 ustawy. W takim przypadku osobom urodzonym przed 1949 r.
zostanie ustalony kapitał początkowy za staż ubezpieczeniowy przebyty przed 1999 r. Okresy
urlopu wychowawczego, przypadające przed 1999 r. będą w nim uwzględnione po 1,3%
podstawy wymiaru za każdy rok.
W tym miejscu należy nadmienić, że przepis art. 55 został zawarty w pierwotnym tekście
ustawy emerytalnej i obowiązuje w niezmienionym kształcie od 1 stycznia 1999 r., tj. od dnia
wejścia w życie reformy systemu emerytalnego. Jako że wprowadzony reformą nowy sposób
wyliczania świadczenia w systemie zdefiniowanej składki zaczął obowiązywać dopiero od 1
stycznia 2009 r., warunek kontynuowania ubezpieczenia i wystąpienia z wnioskiem
-- 3 of 6 --
tel. 222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
o świadczenie po 31 grudnia 2008 r. miał umożliwić obliczenie emerytury od sumy składek
odkładanych na indywidualnym koncie ubezpieczonego.
Podsumowując, regulacje, które weszły w życie z 1 maja 2015 r., obejmują osoby z tzw. nowego
systemu emerytalnego i mają na celu realizację zasady równego traktowania ubezpieczonych
w ramach tego systemu. Nie dotyczą one osób objętych tzw. starym systemem, który
charakteryzuje się innymi zasadami ustalania wysokości świadczeń, chyba że, na podstawie
art. 55 albo 55a ustawy emerytalnej, osoby te skorzystają z prawa do ustalenia wysokości
emerytury na nowych zasadach.
Warto również podkreślić, że wyrokiem z dnia 26 września 2017 r., sygn. akt P 2/16, Trybunał
Konstytucyjny orzekł, że art. 53 ust. 1 pkt 3 ustawy emerytalnej w zakresie odnoszącym się do
okresów, o których mowa w jej art. 7 pkt 5, przebytych przez ubezpieczonych urodzonych
przed 1 stycznia 1949 r., jest zgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Tym
samym Trybunał nie stwierdził naruszenia przez zaskarżony przepis konstytucyjnej zasady
równości.
Jak wynika z powyższego, stale poszukiwane są rozwiązania mające na celu poprawę sytuacji
osób, których okresy przerwy w aktywności zawodowej wynikają z rodzicielstwa. Wydaje się,
że obecnie obowiązujące przepisy ustawowe w wystarczający sposób rekompensują
macierzyństwo w prawie i w wymiarze świadczeń emerytalnych i rentowych dla kobiet. Należy
jednocześnie podkreślić, że składki za osoby przebywające na urlopach wychowawczych lub
pobierające zasiłek macierzyński albo zasiłek w wysokości zasiłku macierzyńskiego,
finansowane są z budżetu państwa, a zatem przez ogół obywateli budżet ten
współtworzących. Oznacza to, że każda nowa regulacja, dotycząca systemu ubezpieczeń
społecznych musi zostać odpowiednio wyważona.
Odnosząc się do pytań dotyczących rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego (znanego
jako Mama 4+)należy wskazać, że przewidziane w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 roku
o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym (Dz. U. z 2022 r. poz. 1051) świadczenie nie jest
emeryturą, ani dodatkiem do emerytury, tylko specjalnym świadczeniem nieskładkowym,
finansowanym z budżetu państwa. Prawo do niego uzależnione jest od spełnienia kryteriów
ustawowych. Świadczenie to - w przeciwieństwie do emerytury, która jest świadczeniem
z ubezpieczenia społecznego, ma de facto charakter świadczenia z zakresu pomocy społecznej,
a przy ustalaniu prawa do jego otrzymywania bierze się pod uwagę wszystkie dochody
osiągane przez osobę wnioskującą o jego przyznaje. Jednym z podstawowych kryteriów jest
brak środków niezbędnych do utrzymania się.
Osoba, która nie ma prawa do żadnego świadczenia, może uzyskać świadczenie uzupełniające
w wysokości nieprzekraczającej najniższej emerytury. Osoba pobierająca świadczenie niższe
od najniższej emerytury, może liczyć na uzupełnienie go do wysokości najniższej emerytury.
Poniżej przedstawiam dane Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, dotyczące rodzicielskich
świadczeń uzupełniających wypłaconych w 2023 roku oraz w okresie I-IX 2024 r.
z wyszczególnieniem danych dotyczących świadczeń samoistnych.
Rodzicielskie świadczenia uzupełniające a)
Przeciętna miesięczna
liczba osób pobierających
świadczenia
Kwota wypłat
ogółem samoistne ogółem samoistne
Okres
w tys. w tys. zł
Przeciętna
miesięczna
wypłata w
złotych
I-XII 2023 57,1 17,4 596 855,1 326 870,2 870,77
I-IX 2024 58,5 17,2 510 286,4 271 469,7 968,49
a) Łącznie z wypłacanymi przez jednostki ZUS realizujące umowy międzynarodowe.
-- 4 of 6 --
tel. 222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
Zakład Ubezpieczeń Społecznych poinformował, że w grudniu 2023 r. wśród 58,1 tys. osób
pobierających rodzicielskie świadczenie uzupełniające 99,9% stanowiły kobiety, a 0,1%
mężczyźni.
Jak wynika z powyższego, obowiązujący stan prawny zawiera regulacje mające na celu
zrekompensowanie konieczności przerwania pracy z powodu sprawowania osobistej opieki
nad dzieckiem, natomiast nie przewiduje dodatkowego zwiększenia emerytury z tytułu
urodzenia dzieci. System ubezpieczeń społecznych, w tym przede wszystkim powszechny
system emerytalny, opiera się bowiem na zasadzie ekwiwalentności odprowadzonych składek
i należnego świadczenia. Emerytury wypłacane z systemu powszechnego mają charakter
indywidualny, a ich wysokość jest ustalana na podstawie wkładu wniesionego w postaci
składek. Im bardziej ubezpieczony partycypował w tworzeniu dochodów Funduszu
Ubezpieczeń Społecznych, w tym większym stopniu ma on prawo z nich korzystać pobierając
emeryturę lub rentę. Przyznanie dodatkowego świadczenia do emerytury, które nie wynika z
wniesionego przez ubezpieczonego wkładu, nie znajduje uzasadnienia w konstrukcji systemu
ubezpieczeń społecznych.
Funkcjonujące w przeszłości w powszechnym systemie emerytalnym, a finansowane
z budżetu państwa dodatki z tytułu nadanych odznaczeń państwowych, podobnie jak tzw.
dodatki branżowe, przysługujące z tytułu wykonywania pracy w szczególnych warunkach lub
w szczególnym charakterze, zostały zniesione na mocy ustawy z dnia 17 października 1991 r.
o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych
ustaw (Dz. U. Nr 104, poz. 450, z późn. zm.). Zniesienie prawa do tych dodatków wiązało się ze
stopniowym przywracaniem systemowi emerytalnemu jego ubezpieczeniowego charakteru,
o którym ostatecznie przesądziła przeprowadzona w 1999 r. reforma systemu ubezpieczeń
społecznych.
W nowym systemie emerytalnym, określonym przepisami ustawy emerytalnej, źródłem
finansowania świadczeń emerytalno-rentowych jest fundusz tworzony ze składek
pracowników i pracodawców. Z systemu tego usunięto większość elementów
nieubezpieczeniowych i socjalnych, tak aby powiązać wysokość przyszłego świadczenia
z sumą składek odprowadzanych od przychodów ubezpieczonego w całym okresie jego
aktywności zawodowej. Obecnie, na gruncie przepisów ustawy emerytalnej , wypłacane są
jedynie dwa rodzaje dodatków – dodatek pielęgnacyjny oraz dodatek dla sierot zupełnych.
Oba dodatki są świadczeniami o charakterze ubezpieczeniowym, związanymi z ryzykami
ubezpieczeniowymi w postaci niezdolności do pracy i samodzielnej egzystencji oraz utraty
żywiciela. Ich wypłata ma miejsce w sytuacji spełnienia się wskazanych ryzyk oraz wiąże się z
obowiązkiem opłacania składki ubezpieczeniowej.
W systemie emerytalnym brak jest miejsca dla preferencji w wysokości świadczeń dla
wybranych grup ubezpieczonych. Przyznanie nowych dodatków do emerytury
doprowadziłoby przede wszystkim do naruszenia reguły nietworzenia nowych uprawnień
nieznajdujących pokrycia w składce na ubezpieczenie emerytalne.
Informuję, że często wskazywanego przez zainteresowanych świadczenia pieniężnego z tytułu
pełnienia funkcji sołtysa nie można traktować jako dodatku do emerytury. Świadczenie to,
obecnie wynoszące 336,26 zł miesięcznie, przyznawane jest na wniosek osoby, która pełniła
funkcję sołtysa na podstawie ustawy z 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym i nie jest
świadczeniem z ubezpieczeń społecznych, finansowanym z Funduszu Ubezpieczeń
Społecznych. Podobnie świadczenie ratownicze z tytułu wysługi lat w ochotniczej straży
pożarnej nie wynika z rozwiązań z systemu emerytalnego i nie jest finansowane z Funduszu
Ubezpieczeń Społecznych. Świadczenie ratownicze z tytułu wysługi lat w OSP, obecnie
w wysokości 258 zł, przysługuje strażakowi ratownikowi OSP na podstawie art. 16 ustawy
z dnia 17 grudnia 2021 r. o ochotniczych strażach pożarnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 233, z późn.
zm.).
W związku z powyższym, w Ministerstwie Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej nie trwają
obecnie prace nad wprowadzeniem do systemu emerytalnego nowych dodatków.
Jednocześnie należy zwrócić uwagę, że pomoc najuboższym realizowana jest przez państwo w
ramach systemu pomocy społecznej, która jest instytucją polityki społecznej państwa, mającą
-- 5 of 6 --
tel. 222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych,
z którymi nie są one w stanie poradzić sobie, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby
i możliwości. W systemie pomocy społecznej występują różnorodne świadczenia
o charakterze pieniężnym (zasiłki) i niepieniężnym (np. usługi opiekuńcze, pobyt i usługi
świadczone w ośrodkach wsparcia, poradnictwo specjalistyczne). Przyznanie prawa do
świadczenia pieniężnego z pomocy społecznej uzależnione jest od spełniania kryteriów
dochodowych. W szczególnie uzasadnionych przypadkach osobom i rodzinom, których
dochody przekraczają ustawowe kryteria, można przyznać pomoc finansową w formie
bezzwrotnego specjalnego zasiłku celowego lub innych świadczeń na zasadach zwrotnych.
Ponadto, osoby znajdujące się w trudnej sytuacji życiowej mogą również ubiegać się
o wsparcie w ramach wieloletniego rządowego programu „Posiłek w szkole i w domu” na lata
2024-2028.
Z wyrazami szacunku
z up. Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej
dr hab. Sebastian Gajewski, prof. uczelni
Podsekretarz Stanu
/-kwalifikowany podpis elektroniczny-/
-- 6 of 6 --