Telefon: (+48) 22 369 29 00 ul. Wawelska 52/54, 00-922 Warszawa
info@klimat.gov.pl Ministerstwo Klimatu i Środowiska
www.gov.pl/klimat
Działamy zgodnie z EMAS - zarządzając instytucją, dbamy o środowisko
DGO-OPZ.050.13.2024.MK
3470834.13986931.11256290
Warszawa, 13-12-2024
Pan
Szymon Hołownia
Marszałek Sejmu RP
Szanowny Panie Marszałku,
odpowiadając na interpelację Pana Posła Pawła Olszewskiego z dnia 5 listopada
2024 r., znak K10INT5942, w sprawie Zakładów Chemicznych „Zachem”
w Bydgoszczy, poniżej przedstawiam następujące informacje.
Byłe Zakłady Chemiczne „Zachem” w Bydgoszczy (Z. Ch. „Zachem”) zlokalizowane
zostały na terenie przemysłowym, na którym w pierwszej połowie dwudziestego
wieku prowadzona była działalność związana z produkcją chemiczną, a degradacja
gruntu i wód podziemnych została potwierdzona już w roku 1969, czyli przed
okresem obowiązywania szczegółowych przepisów regulujących zasady
postępowania z odpadami, w tym również budowy składowisk odpadów, a obiekty
takie nie funkcjonowały w sposób umożliwiający ich kwalifikację
do poszczególnych definicji aktualnie obowiązującego prawa. Z uwagi na to, że
zanieczyszczenia powstały w odległej przeszłości, nie ma aktualnie pełnych
informacji na temat ich skali. Nie jest również pewne, czy znana lista obiektów
wymagających interwencji jest kompletna, gdyż odnalezienie obiektów
i pochodzących z nich zanieczyszczeń o charakterze historycznym wymaga
przeprowadzenia badań w terenie.
Odnosząc się do pytania 1 dotyczącego dotychczas podjętych działań w celu
poprawy stanu środowiska na terenie Z. Ch. „Zachem”, należy poinformować,
co następuje.
Na wstępie należy wyjaśnić, że działania dotyczące poprawy stanu środowiska
na terenie Zakładów Chemicznych „Zachem” w Bydgoszczy są obecnie objęte
ustawą z dnia 16 czerwca 2023 r. o wielkoobszarowych terenach zdegradowanych1,
tzw. ustawą o WTZ. Efektem planowanych działań ma być przede wszystkim
szczegółowe rozpoznanie, zbadanie i inwentaryzacja występujących
zanieczyszczeń, a następnie zabezpieczenie lub zagospodarowanie historycznych
odpadów i ograniczenie wpływu wywołanego przez nie na środowisko i zdrowie
ludzi. Przepisy ustawy o WTZ mają charakter specustawy dedykowanej
konkretnym, wymienionym w załączniku do ww. ustawy miejscom2, które zostały
uznane za najbardziej niebezpieczne. Ustawa przewiduje również możliwą
1 Dz. U. z 2023 r. poz. 1719.
2 Aktualnie ustawa obejmuje 5 terenów:
 Zakładów Chemicznych „Zachem” w Bydgoszczy,
 Zakładów Chemicznych „Organika-Azot” w Jaworznie,
 Zakładów Chemicznych „Tarnowskie Góry” w Tarnowskich Górach,
 Zakładów Przemysłu Barwników „Boruta” w Zgierzu,
 Zakładów Włókien Chemicznych „Wistom” w Tomaszowie Mazowieckim.

-- 1 of 14 --

identyfikację jeszcze nierozpoznanych wielkoobszarowych terenów
zdegradowanych (WTZ) i wprowadzenie ich do ewidencji, którą prowadzi Główny
Inspektor Ochrony Środowiska.
Szczegółowe plany dotyczące poprawy stanu środowiska, m.in. na terenie Z. Ch.
„Zachem”, będą zatem ustalane zgodnie z ustawą o WTZ. Organem właściwym
w sprawach prowadzenia działań związanych z poprawą stanu środowiska na WTZ
jest wójt, burmistrz albo prezydent miasta, z wyjątkiem terenów zamkniętych, dla
których organem właściwym jest regionalny dyrektor ochrony środowiska.
Właściwy organ wykonuje kompleksową ocenę stanu środowiska na WTZ oraz
opracowuje projekt planu poprawy stanu środowiska na tym terenie. Plan ten jest
ustalany stosowną decyzją administracyjną.
Prace nad ustawą o WTZ były prowadzone w ramach przygotowania do wdrażania
Krajowego Planu Odbudowy i Zwiększania Odporności (KPO), czego celem było
umożliwienie pozyskania przez Polskę środków w wysokości 65 mln euro. Ponadto
w ustawie przewidziano inne możliwe do wykorzystania źródła finansowania (patrz
niżej w odpowiedzi na pytanie 3).
Ponadto, Zarządzeniem z dnia 29 marca 2024 r.3 powołano Zespół do spraw
wielkoobszarowych terenów zdegradowanych, pełniący rolę organu pomocniczego
przy Ministrze Klimatu i Środowiska. Celem pracy Zespołu jest identyfikacja
potrzeb, analiza propozycji i przedstawianie własnych propozycji zmian
obowiązujących przepisów prawa w zakresie zadań dotyczących poprawy stanu
środowiska na wielkoobszarowych terenach zdegradowanych obejmujących
wprowadzenie zmian technicznych, prawno-organizacyjnych i finansowych
wynikających m.in. z doświadczeń z wdrażania ustawy o WTZ. W ramach prac
Zespołu analizowano m.in. dostępne technologie zagospodarowania odpadów
niebezpiecznych i oczyszczania środowiska na WTZ, kwestię kwalifikowalności
podatku VAT w ramach finansowania projektów z KPO oraz potrzeby zapewnienia
wsparcia eksperckiego dla jst odpowiedzialnych za działania na WTZ.
Dodatkowo Wojewoda Kujawsko-Pomorski zarządzeniem Nr 19/2024 z dnia
2 lutego 2024 r. powołał Zespół Ekspercko-Doradczy ds. Wielkoobszarowych Terenów
Zdegradowanych na terenie byłych Zakładów Chemicznych „Zachem” w Bydgoszczy.
Do zadań Zespołu należy m.in. prowadzenie monitorowania zagrożeń
bezpieczeństwa zdrowia ludzi oraz zagrożeń wystąpienia szkód w środowisku
i wymiany informacji w tym zakresie, bieżąca współpraca z Miastem Bydgoszcz
w celu zapewnienia efektywnego współdziałania służb, inspekcji i straży w zakresie
działań zmierzających do poprawy stanu środowiska na terenie byłych Z. Ch.
„Zachem” oraz zarządzanie ryzykiem związanym z zanieczyszczeniem środowiska
na tym terenie, wypracowania stanowisk, opinii i zaleceń co do kierunków działań
w zakresie poprawy stanu środowiska, przeciwdziałanie jego degradacji oraz
zapewnienie bezpieczeństwa zdrowia ludzi na tych terenach.
Niezależnie od powyższego podkreślić należy, że Regionalna Dyrekcja Ochrony
Środowiska w Bydgoszczy (RDOŚ w Bydgoszczy) podejmowała działania własne
3 Zarządzenie Ministra Klimatu i Środowiska z dnia 28 marca 2024 r. w sprawie powołania Zespołu do spraw wielkoobszarowych
terenów zdegradowanych (Dz. Urz. Min. Klim. i Środ. poz. 18).

-- 2 of 14 --

przed wejściem w życie ustawy o WTZ, tj. przed 12 września 2023 r., a także
podejmuje je nadal. Wyjaśnienia wymaga, że RDOŚ podejmuje działania
na podstawie przepisów o historycznych zanieczyszczeniach powierzchni ziemi
oraz o szkodach w środowisku. Ponadto w przypadku miejsc, w których występują
historyczne odpady przemysłowe – ustawa o WTZ zawiera specjalne rozwiązania,
w tym przepisy przejściowe, zapewniające możliwość kontynuacji doraźnych
działań RDOŚ zapobiegających rozprzestrzenianiu się zanieczyszczenia
pochodzącego z tych odpadów, zanim zostanie zakończona przez jst poprawa stanu
środowiska na podstawie ustawy o WTZ, tj. rozwiązanie problemu źródeł
zanieczyszczeń – usuwanie lub zabezpieczenie składowisk i miejsc składowania
tych odpadów. RDOŚ w Bydgoszczy w ramach swoich kompetencji prowadzi
działania w granicy Z. Ch. „Zachem” na następujących terenach:
1) otoczenie kompleksu składowisk odpadów „Zielona” (KSO „Zielona”);
2) obszar instalacji Dinitrotoluenu (DNT);
3) miejsce gromadzenia szlamu anilinowego (tzw. doły anilinowe).
Szczegółowe omówienie działań RDOŚ w Bydgoszczy przedstawia załącznik nr 1.
Materiały i dokumenty dot. terenu Z. Ch. „Zachem” będące w posiadaniu RDOŚ
w Bydgoszczy zostały w listopadzie i grudniu 2023 r. przekazane Prezydentowi
Miasta Bydgoszczy w celu rozpoczęcia prac wynikających z ustawy o WTZ.
Ponadto należy poinformować, że realizując obowiązek wynikający
z ustawy o WTZ, Prezydent Miasta Bydgoszczy4 przekazał Kujawsko-Pomorskiemu
Wojewódzkiemu Inspektoratowi Ochrony Środowiska (WIOŚ) informację o dwóch
wyznaczonych przez siebie WTZ na terenie Z.Ch. „Zachem”, którymi są KSO
„Zielona” oraz składowisko Stawu Osadowego Epichlorohydryny (SOE). WIOŚ
zweryfikował otrzymane informacje i pismem z dnia 11 września 2024 r. przekazał
je Głównemu Inspektorowi Ochrony Środowiska (GIOŚ), który zgodnie ustawą
o WTZ prowadzi ewidencję WTZ. Zgodnie z ustawą o WTZ GIOŚ umieszcza
w ewidencji zweryfikowaną informację w terminie sześciu miesięcy od dnia jej
otrzymania.
Odnosząc się do pytania 2 i 3 dot. środków jakie zostały dotychczas przeznaczone
oraz jakie są planowane na działania w celu poprawy stanu środowiska na terenie
byłych Z. Ch. „Zachem”, informuję co następuje.
Jeżeli chodzi o koszty ww. działań RDOŚ w Bydgoszczy, informacje wskazano
w załączniku nr 1.
Z kolei, jeżeli chodzi o finansowanie działań wynikających z ustawy o WTZ, jak
wskazano w odpowiedzi na pytanie 1, prace nad przedmiotową ustawą
były prowadzone w ramach przygotowania do wdrażania KPO i pozyskania
środków w wysokości 65 mln euro. Ponadto w ustawie przewidziano inne możliwe
do wykorzystania źródła finansowania:
4 pismem z dnia 11 marca 2024 r., znak: WZR-IV.6220.9.2024.

-- 3 of 14 --

 program Fundusze Europejskie na Infrastrukturę, Klimat, Środowisko 2021-
2027,
 program Invest EU,
 uzupełniająco – krajowe fundusze ochrony środowiska, np. istniejący Program
Priorytetowy Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki
Wodnej pn. „Ochrona powierzchni ziemi”,
 inne środki pozyskane przez właściwy organ, w tym przykładowo regionalne
programy operacyjne lub programy w perspektywie UE po roku 2029.
Należy przy tym wyjaśnić, że zapotrzebowanie w tym zakresie będzie stale
analizowane i w razie potrzeby będą podejmowane działania związane
z występowaniem o dodatkowe środki, biorąc pod uwagę przede wszystkim kolejny
okres programowania środków Unii Europejskiej, co jest uzasadnione
w szczególności z uwagi na zakładany długi termin przygotowania formalno-
technicznego przedsięwzięć do właściwych prac terenowych związanych
z usuwaniem zanieczyszczeń i zagrożeń w danej lokalizacji.
Jeżeli chodzi o środki z KPO należy wyjaśnić, że w KPO ujęta jest inwestycja B3.2.1
„Inwestycje w neutralizację ryzyka i rekultywację wielkoobszarowych terenów
poprzemysłowych i Morza Bałtyckiego”, w ramach której przewidziane jest m.in.
wykonanie kompleksowej inwentaryzacji problemu zanieczyszczeń i substancji
niebezpiecznych oraz opracowanie planów poprawy stanu środowiska na WTZ,
w tym między innymi na Terenach Z.Ch. „Zachem”. Alokacja dla inwestycji B3.2.1
wynosi 65 mln euro, tj. ok. 290,4 mln. zł5. Środki stanowią dla Polski jako państwa
członkowskiego pożyczkę, gdyż znajduje się w części pożyczkowej KPO. Jednakże,
przewidzianą formą wsparcia dla beneficjentów końcowych, tj. miast, jest dotacja
bezzwrotna. Jest to możliwe dzięki skutecznym działaniom przeprowadzonym
przez Ministra Klimatu i Środowiska, w wyniku których inwestycja została
zakwalifikowana do objęcia wsparciem o charakterze bezzwrotnym z poziomu
krajowego6.
Należy przy tym jednak wskazać, że w ramach przedmiotowej inwestycji KPO
niekwalifikowalny jest podatek VAT. Aby rozwiązać kwestię VAT w ramach KPO,
Minister Klimatu i Środowiska wystąpił do Ministra Finansów o zapewnienie
finansowania VAT z budżetu państwa dla ww. inwestycji z KPO w wysokości
ok. 23 mln zł (w odniesieniu do wszystkich terenów wskazanych w załączniku
do ustawy o WTZ). Ostateczna decyzja w tej sprawie należy do Ministra Finansów,
oczekujemy na odpowiedź w tej sprawie.
W ramach inwestycji KPO przewidziano wykonanie i opracowanie wyników badań
terenowych zanieczyszczenia i inwentaryzacji terenu (do końca 2025 r.),
a w konsekwencji przygotowanie pełnej dokumentacji naprawczej dla
zanieczyszczonych obszarów (II kw. 2026 r.). Zakłada się, że wyniki badań
i dokumentacja wykonane w wyniku inwestycji B3.2.1, dzięki rozpoznaniu skali
5 Dane dla komponentu lądowego inwestycji w zakresie kompetencji Ministra Klimatu i Środowiska. Pozostała część środków
zapisana dla inwestycji B3.2.1 dotyczy komponentu morskiego, za który odpowiada Minister Infrastruktury.
6 Na podstawie Rozporządzenia Ministra Funduszy i Polityki Regionalnej z dnia 17 listopada 2022 r. w sprawie wykazu inwestycji
w ramach Krajowego Planu Odbudowy i Zwiększania Odporności kwalifikujących się do objęcia wsparciem o charakterze bezzwrotnym
oraz w ramach których wsparcie zwrotne przyznawane w formie pożyczki może podlegać umorzeniu (Dz.U. 2022 poz. 2413).

-- 4 of 14 --

problemu i opracowaniu planów naprawczych, zostaną w przyszłości wykorzystane
na kolejnych etapach programów związanych z oczyszczeniem danych lokalizacji,
co pozwoli na ostateczną eliminację zagrożeń na nich występujących.
Inwestycję B.3.2.1 KPO jako Jednostka Wspierająca prowadzi Narodowy Fundusz
Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej, który 1 lipca 2024 r. ogłosił nabór
wniosków i powiadomił o tym zainteresowane podmioty, tj. jst. Do naboru mogły
przystąpić gminy, na terenie których zlokalizowane są WTZ. MKiŚ nie dysponuje
informacjami o ewentualnych kosztach poniesionych dotychczas przez jst w celu
przygotowania wniosków o finansowanie z KPO. Nabór skończył się 30 września
2024 r. (był przedłużony na prośbę miast o miesiąc), a aktualnie trwa ocena
złożonych wniosków. Miasto Bydgoszcz złożyło do NFOŚiGW wniosek o objęcie
wsparciem projektu pn.: „Wykonanie kompleksowych ocen stanu środowiska
na wielkoobszarowym terenie zdegradowanym: WTZ Zachem – ZIELONA i WTZ
Zachem – SOE, położonym na terenie Zakładów Chemicznych „Zachem” w Bydgoszczy
wraz z projektami planów poprawy stanu środowiska”. Wartość złożonego przez
wnioskodawcę projektu wynosi ok. 73,6 mln zł, a wnioskowane dofinansowanie
to ok. 60,3 mln zł. Zawarcie umowy będzie możliwe po zakończeniu oceny aplikacji
z wynikiem pozytywnym, jak również po wyrażaniu gotowości do tego działania
ze strony miasta.
Po wykonaniu projektu poprawy stanu środowiska na WTZ, w celu jego wdrażania,
jst będą mogły skorzystać ze środków Programu Fundusze Europejskie
na Infrastrukturę, Klimat, Środowisko 2021-2027 (FEnIKS). Projekty rekultywacji
i remediacji terenów zanieczyszczonych i zdegradowanych, mogą ubiegać się
o wsparcie z programu FEnIKS7. NFOŚiGW, jako Instytucja Wdrażająca, w terminie
30 września 2024 – 29 listopada 2024 r. prowadzi nabór wniosków w trybie
konkurencyjnym nr FENX.01.05-IW.01-012/24. Nabór w szczególności
dedykowany jest usuwaniu zanieczyszczeń po zlikwidowanych zakładach będących
własnością Skarbu Państwa, a aplikować o środki mogą jednostki samorządu
terytorialnego oraz RDOŚ. Budżet naboru wynosi 150 mln zł ze środków UE.
Wsparcie udzielane jest w formie dotacji bezzwrotnej.
Z wyrazami szacunku
Z up. Ministra
Anita Sowińska
Podsekretarz Stanu
Ministerstwo Klimatu i Środowiska
/ – podpisany cyfrowo/
Do wiadomości
Departament Spraw Parlamentarnych w Kancelarii Prezesa Rady Ministrów.
7 typu projektu 7a Rekultywacja i remediacja terenów zdegradowanych działalnością gospodarczą w działaniu FENX.01.05 Ochrona
przyrody i rozwój zielonej infrastruktury

-- 5 of 14 --

Załącznik nr 1
Działania podejmowane przez Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska
w Bydgoszczy na terenie Z.Ch. „Zachem” wraz z podaniem kosztów
I. OTOCZENIE KOMPLEKSU SKŁADOWISK ODPADÓW „ZIELONA” (KSO
„Zielona”)
Geneza problemu:
Kompleks Składowisk Odpadów „Zielona” obejmuje 3 bezpośrednio przylegające
do siebie składowiska odpadów: Izolowane Składowisko Osadów (tzw. ISO) przy
ul. Elektrycznej, Ogólnozakładowe Składowisko Odpadów innych niż
niebezpieczne i obojętne przy ul. Zielonej w Bydgoszczy (tzw. OSO), oraz tzw.
składowisko odpadów niebezpiecznych (siarczynu pofenolowego), z czego
składowisko siarczynu pofenolowego nie posiadało formalnego statusu
składowiska, co oznacza, że nigdy nie dostosowano tego obiektu do
obowiązujących wymogów dotyczących składowisk.
Nieformalne składowisko odpadów niebezpiecznych położone jest na działce
nr 9/105 obręb 137 Bydgoszcz, na której znajduje się byłe wyrobisko pożwirowe,
w którym Z.Ch. „Zachem” w latach 1950-1975 składowały odpady poprodukcyjne:
m.in. odpady z produkcji półproduktów i barwników. Po zaprzestaniu składowania
odpadów urządzono na nim plac spalań odpadów innych niż niebezpieczne oraz
niebezpiecznych z produkcji specjalnych (odpadowe nitrozwiązki), wypalania
urządzeń i armatury wygumowanej, który zlikwidowano w latach 90-tych z powodu
braku stosownych zabezpieczeń powietrza atmosferycznego. Odpady te dotąd nie
zostały usunięte i emitują silnie toksyczne substancje (m.in. fenol) do środowiska
gruntowo-wodnego.
Zanieczyszczenia migrujące w wodach podziemnych, których ogniskiem jest część
KSO „Zielona” zostały na mocy decyzji organów ochrony środowiska już w 2007 r.
uznane za szkodę w środowisku. W zakresie tego składowiska została bowiem
wydana przez Wojewodę Kujawsko- Pomorskiego (na wniosek dawnych Z.Ch.
„Zachem”) decyzja z dnia 29 listopada 2007 r., znak: WSRiRW-III-DL/6617-2/7/07,
w przedmiocie nałożenia na Z.Ch. „Zachem” obowiązku przeprowadzenia działań
naprawczych na obszarze ok. 4,0 ha, obejmującym teren nieczynnego składowiska
położonego między ulicami Zieloną i Elektryczną oraz terenem ogólnozakładowego
składowiska odpadów (OSO) a także tereny przyległe. Działania te miały
doprowadzić jakość gleby i ziemi do standardów określonych w wówczas
obowiązującym rozporządzeniu Ministra Środowiska z dnia 9 września 2002 r.
w sprawie standardów jakości gleby oraz standardów jakości ziemi.

-- 6 of 14 --

Działania RDOŚ w Bydgoszczy w zakresie KSO „Zielona”:
W związku z okolicznościami, o których mowa w punktach 1-6 poniżej, tj.:
1) decyzja Wojewody Kujawsko-Pomorskiego z dnia 29 listopada 2007 r.,
w przedmiocie nałożenia na Z. Ch. „Zachem” obowiązku przeprowadzenia działań
naprawczych w związku ze szkodą na terenie części KSO „Zielona” o pow. ok. 4 ha,
nie została wykonana i w 2017 r. RDOŚ w Bydgoszczy przekazał ją do egzekucji
do Wojewody Kuj.-Pom. (brak efektu działań egzekucyjnych); ponadto decyzja ta
nie sankcjonowała obowiązku eksploatacji przez „Zachem” tzw. ujęcia barierowego
tj. 3 studni głębinowych, których celem było przechwytywanie zanieczyszczonych
wód migrujących z terenu KSO „Zielona” w kierunku osiedla Łęgnowo-Wieś;
2) w marcu 2014 r. sąd ogłosił upadłość podmiotu - Infrastruktura Kapuściska S.A.
tj. następcy Z.Ch. „Zachem” S.A., a z końcem 2014 r. Syndyk Spółki upadłej sprzedał
KSO „Zielona” wraz z „ujęciem barierowym” eksploatowanym przez Z.Ch. „Zachem”
w latach 1992-2014, co wpłynęło bezpośrednio na fakt, że po roku 2014 przestała
działać jedyna bariera, która miała na celu przechwytywać zanieczyszczone wody
podziemne migrujące z KSO „Zielona” w kierunku osiedla mieszkaniowego, z kolei
przesłona przeciwfiltracyjna wraz z drenażem wybudowana przez Z. Ch. „Zachem”
w 2003 r. jako działanie likwidujące zanieczyszczenia „u źródła”, okazała się być
nieskuteczna;
3) badania środowiskowe przeprowadzone przez Akademię Górniczo-Hutniczą
im. Stanisława Staszica w Krakowie (AGH) w 2017 r. w ramach projektu WODA+
w rejonie osiedla Łęgnowo-Wieś potwierdziły zagrożenie dla zdrowia (w studniach
indywidualnych mieszkańców stwierdzono toksyczne zanieczyszczenia
charakterystyczne dla działalności Z.Ch. „Zachem”, m.in. fenol); Miasto Bydgoszcz
w późniejszych badaniach potwierdziło ten fakt;
4) pismem z dnia 15 czerwca 2018 r., sygn. V Ds 5/15, PO I Ds.43.2018, Prokurator
Okręgowy w Bydgoszczy wystąpił do RDOŚ w Bydgoszczy z wnioskiem o podjęcie
działań na obszarze dawnych Z. Ch. „Zachem” celem wyeliminowania zagrożenia
dla zdrowia ludzi oraz nieodwracalnych szkód w środowisku (tj. w trybie przepisów
o szkodach w środowisku) powołując się na zagrożenie dla zdrowia wynikające
z wniosków z badań w ramach WODA+;
5) decyzją z dnia 23 stycznia 2018 r. RDOŚ w Bydgoszczy nałożył na Syndyka masy
upadłości Infrastruktury Kapuściska S.A. obowiązek przeprowadzenia działań
w obszarze KSO „Zielona” o pow. ok. 108 ha (powierzchnia ta wynikała z zasięgu
chmury zanieczyszczonych wód z ogniska). Celem tych działań było
przeciwdziałanie dalszemu zwiększaniu się (pogłębianiu) szkody w środowisku.
Decyzja ta została uchylona przez Generalnego Dyrektora Ochrony Środowiska
i postępowanie RDOŚ w Bydgoszczy umorzono rozstrzygnięciami w 2018 i 2022 r.
(decyzja nadal jest nieprawomocna);

-- 7 of 14 --

6) KSO „Zielona” po upadłości Z.Ch. „Zachem” znajdował się (i nadal znajduje)
we władaniu spółek prywatnych, wobec czego z punktu widzenia zasad
dofinansowania projektów, w tym ze środków unijnych, niemożliwe było objęcie
działaniami RDOŚ w Bydgoszczy terenu samego ogniska zanieczyszczenia; jednym
z kryteriów formalnych jest bowiem wykazanie przez beneficjenta, że posiada
prawo do dysponowania nieruchomościami na cele związane z projektem,
co w tych okolicznościach było niemożliwe;
Regionalny Dyrektor Ochrony Środowiska w Bydgoszczy podjął działania własne
w ramach własnych kompetencji wynikających z art. 16 ust. 2 ustawy z dnia
13 kwietnia 2007 r. o zapobieganiu szkodom w środowisku i ich naprawie (Dz. U.
z 2020 r., poz. 2187), tzw. ustawy „szkodowej”, który stanowi, że regionalny
dyrektor ochrony środowiska podejmuje działania zapobiegawcze lub naprawcze
gdy „z uwagi na zagrożenie dla zdrowia ludzi lub możliwość zaistnienia
nieodwracalnych szkód w środowisku, konieczne jest niezwłoczne podjęcie tych
działań.” Ww. przepis obliguje RDOŚ do podejmowania niezwłocznych działań.
Działania dot. zadania „Remediacja terenów zanieczyszczonych w rejonie
dawnych ZCH ,,Zachem” w Bydgoszczy w celu likwidacji zagrożeń zdrowotnych
i środowiskowych, w tym dla obszaru Natura 2000 Dolina Dolnej Wisły oraz
Morza Bałtyckiego”
Wynikiem przedmiotowych działań jest realizacja w latach 2018-2023, w ramach
środków Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko 2014-2020, Projektu
pn. „Remediacja terenów zanieczyszczonych w rejonie dawnych ZCH ,,Zachem”
w Bydgoszczy w celu likwidacji zagrożeń zdrowotnych i środowiskowych, w tym
dla obszaru Natura 2000 Dolina Dolnej Wisły oraz Morza Bałtyckiego”:
- Wartość projektu - 121 258 980,66 zł (koszty poniesione),
- Cel projektu - likwidacja bezpośredniego zagrożenia środowiskowego w obszarze
oddziaływania dawnych Zakładów Chemicznych „Zachem” S.A. w Bydgoszczy
ze szczególnym uwzględnieniem ochrony obszaru Natura 2000 Dolina Dolnej
Wisły oraz wyeliminowanie bezpośredniego zagrożenia zdrowotnego mieszkańców
osiedli Łęgnowo i Łęgnowo-Wieś zlokalizowanych w obszarze migracji
zanieczyszczeń z rejonu kompleksu składowisk przy ul. Zielonej,
- Efekt projektu - 26,9 ha łącznej powierzchni zrekultywowanych gruntów
udokumentowanej wynikami badań gruntu na zawartość substancji
zanieczyszczających; niezaprzeczalnym efektem ekologicznym Projektu jest
usunięcie ze środowiska gruntowo-wodnego ponad 28,5 tony związków węgla
organicznego (OWO), w tym ponad 6,7 tony pochodnych fenolu. Wobec czego
dzięki realizacji Projektu zatrzymano dalszy przepływ zanieczyszczonych wód i tym
samym zabezpieczono mieszkańców przed dalszym napływem tych substancji,
minimalizując zagrożenie dla ich zdrowia. Ponadto dzięki tym działaniom
ww. usunięte zanieczyszczenia nie dopłyną do rzeki Wisły, Morza Bałtyckiego i ww.

-- 8 of 14 --

obszarów Natura 2000, wobec czego nie będą stanowić zagrożenia dla chronionych
gatunków oraz siedlisk przyrodniczych, będących przedmiotem ochrony.
Podjęte przez RDOŚ działania w ramach ww. projektu miały charakter działań
zapobiegawczych, a nie naprawczych i stanowiły pierwszy etap działań
niezbędnych do podjęcia w zakresie eliminacji ogniska zanieczyszczenia i jego
skutków w postaci chmury zanieczyszczonych wód podziemnych. Z uwagi na fakt,
że ognisko zanieczyszczenia (KSO „Zielona”) nadal pozostaje aktywne i emisja do
środowiska nadal trwa, konieczna jest kontynuacja działań rozpoczętych przez
RDOŚ w Bydgoszczy w ramach Projektu remediacyjnego. W przypadku zaniechania
dalszych działań ograniczających emisję zanieczyszczeń do środowiska gruntowo-
wodnego oraz likwidujących ognisko, istnieje ryzyko rozprzestrzeniania się
zanieczyszczeń i zwiększania się obszaru objętego szkodą w środowisku, w wyniku
czego może nastąpić potencjalny wzrost zagrożenia dla zdrowia ludzi lub
zwiększenia ryzyka możliwości zaistnienia nieodwracalnych szkód w środowisku,
w tym zniszczenia chronionych gatunków oraz chronionych siedlisk
przyrodniczych. Ponadto zanieczyszczone wody podziemne migrują do strefy
obszarów Natura 2000, tj. Dolina Dolnej Wisły PLB 040003, Solecka Dolina Wisły
PLH040003, Dolna Wisła PLPLH220033, co w ocenie RDOŚ w Bydgoszczy
w perspektywie czasu może spowodować nieodwracalne straty przyrodnicze
w strefie dopływu zanieczyszczeń, w wodach w korycie rzeki i na wybiegu Wisły
oraz Morza Bałtyckiego.
Kolejne kroki w zakresie przygotowania koncepcji dalszych działań
remediacyjnych w rejonie KSO „Zielona”:
Niezależnie od działań realizowanych w latach 2018-2023 w ramach ww. Projektu,
mając świadomość, że stanowią one jedynie I etap działań niezbędnych do likwidacji
zagrożeń wynikających z aktywności ogniska zanieczyszczenia, tj. KSO „Zielona”,
RDOŚ w Bydgoszczy równolegle podejmował działania zmierzające
do przygotowania kolejnych etapów remediacji tego obszaru. W 2023 r. na zlecenie
RDOŚ w Bydgoszczy została opracowana m.in. dokumentacja ekspercka pn.
„Wielowariantowa koncepcja działań remediacyjnych rejonu Kompleksu
Składowisk Odpadów ZIELONA oraz jego przedpola do ul. Nowotoruńskiej,
będących obszarem oddziaływania dawnych ZCh „Zachem” w Bydgoszczy”. Celem
ww. zadania była weryfikacja archiwalnych danych, informacji oraz koncepcji
dotyczących przedmiotowego obszaru, pozwalająca na wypracowanie aktualnych
i dostosowanych do obecnych możliwości technicznych i technologicznych
rozwiązań remediacyjnych, służących do skutecznego zabezpieczenia
i oczyszczenia środowiska w rejonie KSO „Zielona” w ramach kolejnych etapów
remediacji. Wykonawca opracował m.in. tzw. „warianty eksperckie” dla dwóch
działań: budowy sarkofagu oraz oczyszczania tzw. Przedpola składowiska „Zielona”,
a także przygotował informacje i dane techniczno-organizacyjne oraz finansowe.

-- 9 of 14 --

W opracowanej ww. dokumentacji przedstawiono wartości szacunkowe dalszych
działań w kilku wariantach. W zależności od wyboru wariantu koszty remediacji
przedpola składowiska „Zielona” kształtują się w kwocie od 75 mln zł do 520 mln
zł., z kolei budowa sarkofagu: od 71,25 mln zł do 99 mln zł. Ww. koncepcja może
stanowić punkt wyjścia do zaplanowania przez organy ochrony środowiska,
wskazane w ustawie z dnia 16 czerwca 2023 r. o wielkoobszarowych terenach
zdegradowanych (Dz. U. poz. 1719), dalszych działań remediacyjnych w celu
skutecznego zabezpieczenia i oczyszczenia środowiska w rejonie tzw. KSO
„Zielona”. Wartość całego zadania - 159.900,00 zł (koszty poniesione). Źródło
finansowania - środki WFOŚiGW w Toruniu.
Powyższe opracowanie, jak i inne materiały i dokumenty będące w posiadaniu
RDOŚ w Bydgoszczy dot. terenów dawnego „Zachem”-u zostały w listopadzie
i grudniu 2023 r. przekazane Prezydentowi Bydgoszczy w celu rozpoczęcia prac
niezbędnych do opracowania kompleksowej oceny stanu środowiska oraz wniosku
o wydanie decyzji w sprawie poprawy stanu środowiska na wielkoobszarowym
terenie zdegradowanym, obejmującej zarówno Kompleks Składowisk „Zielona”, jak
i jego przedpole.
Działania dot. zadania pn. „Projektu planu remediacji dla tzw. przedpola
kompleksu składowisk odpadów Zielona”
Zakres swoich działań związanych z kontynuacją oczyszczania tzw. przedpola
składowiska „Zielona” RDOŚ w Bydgoszczy zaplanował w kolejnym etapie. Umowa
na realizację zadania została podpisana w dniu 11 września 2024 r., a terminem
zakończenia realizacji zadania jest 30 września 2025 r. Wartość zadania
515 000,00 zł (koszt planowany do poniesienia).
Działania dot. zadania pn. „Laboratoryjne testy badawcze możliwości
i efektywności prowadzenia oczyszczania środowiska metodą chemicznego
utleniania "ISCO" na przedpolu kompleksu składowisk odpadów „Zielona"
Celem ww. zadania jest m.in. weryfikacja w terenie (na przedpolu KSO „Zielona”)
możliwości wykorzystania metod chemicznego utleniania do oczyszczania
pobranych próbek gruntu i wody, w tym sprawdzenie w warunkach laboratoryjnych
przy jakich stężeniach możliwe jest zastosowanie chemicznego utleniania substancji
występujących w środowisku gruntowo- wodnym na obszarze przedpola i jaka jest
efektywność tej metody remediacji. Wartość zadania - 154 980 zł (koszt planowany
do poniesienia), umowa na realizację została podpisana w dniu 8 listopada 2024 r.
Źródło finansowania zadania - środki WFOŚiGW w Toruniu. Termin zakończenia
zadania - 30 maja 2025 r.
Działania dot. zadania pn: „Opracowanie studium wykonalności”
Wartość zadania (zawartej umowy) – 17 220 zł (koszt planowany do poniesienia),
Źródło finansowania zadania – środki budżetowe, termin zakończenia zadania –

-- 10 of 14 --

13 listopada 2024 r. Studium wykonalności jest jednym z obligatoryjnych
załączników do wniosku o dofinansowanie w ramach naboru wniosków
(ogłoszonego przez NFOŚiGW w dniu 30 września 2024 r. Nr FENX.01.05- IW.01-
012/24), w ramach Priorytetu FENX.01 Wsparcie sektorów energetyka
i środowisko z Funduszu Spójności, Działanie FENX.01.05. Ochrona przyrody
i rozwój zielonej infrastruktury, Typ projektu: Rekultywacja i remediacja terenów
zdegradowanych działalnością gospodarczą. W ramach tego naboru planuje się
wykonanie projektu: „Remediacja terenów zanieczyszczonych w obszarze
kompleksu składowisk „Zielona” położonych na terenie dawnych Zakładów
Chemicznych „Zachem” w Bydgoszczy w celu likwidacji zagrożeń zdrowotnych
i środowiskowych - etap II”. Wartość projektu: 149,5 mln zł (koszt planowany
do poniesienia). Planowany termin realizacji projektu: 2025-2029.
II. OBSZAR INSTALACJI DINITROTOULENU (DNT)
Geneza problemu:
Innym ogniskiem występującym na terenie dawnych Z.Ch. „Zachem”, wobec
którego RDOŚ w Bydgoszczy podejmował działania własne, jest tzw. obszar
instalacji dinitrotoulenu, zlokalizowany na dz. nr ew. 1/40 obręb 136 Bydgoszcz.
Na nieruchomości tej dawne ZCh. „Zachem”, w latach 1948-2014, prowadziły
produkcję i magazynowanie dinitrotoluenu. Instalacja była objęta pozwoleniem
zintegrowanym wydanym przez Wojewodę Kujawsko-Pomorskiego, które
obowiązywało do 31 grudnia 2016 r. Od IV kwartału 2012 r zaprzestano produkcji,
a następnie w I kwartale 2013 r. zdemontowano znajdujące się na niej instalacje.
Rozbiórka instalacji została wykonana bez projektu likwidacji uwzględniającego
wymagania ochrony środowiska, w związku z czym istniało uzasadnione
podejrzenie, że w trakcie rozbiórki instalacji mogło dojść do zanieczyszczenia
gruntu.
W związku z brakiem współpracy ze strony podmiotu odpowiedzialnego
za ww. zanieczyszczenie oraz późniejszym jego wykreśleniem z KRS, RDOŚ
w Bydgoszczy podjął działania mające na celu w pierwszej kolejności rozpoznanie
stanu środowiska gruntowowodnego w tym obszarze oraz dalej, w kolejnych
etapach – przygotowanie projektu planu remediacji oraz oczyszczenie środowiska
gruntowo-wodnego do poziomu akceptowalnego oraz zatrzymanie lub
przynajmniej znaczące ograniczenie przepływu chmury zanieczyszczonych wód
podziemnych na tereny osiedli mieszkaniowych. Teren, na którym zlokalizowana
była dawna instalacja DNT znajduje się w obszarze przemysłowym w odległości
ok. 1,2 km od terenów osiedla mieszkaniowego osiedla Łęgnowo-Wieś
w Bydgoszczy.

-- 11 of 14 --

Obszar DNT nie podlega pod przepisy ustawy o WTZ, bowiem na nieruchomości
tej nie ma odpadów, które stanowią źródło emisji zanieczyszczeń, wobec
powyższego zastosowanie w przedmiotowym przypadku ma art. 16 pkt 1 ustawy
„szkodowej”, który stanowi, że RDOŚ podejmuje działania zapobiegawcze lub
naprawcze, jeżeli podmiot korzystający ze środowiska nie może zostać
zidentyfikowany lub nie można wszcząć wobec niego postępowania
egzekucyjnego, lub egzekucja okazała się bezskuteczna.
Podjęte przez RDOŚ w Bydgoszczy działania w zakresie DNT:
W 2019 r. w ramach środków WFOŚiGW w Toruniu, na zlecenie RDOŚ
w Bydgoszczy, zostały przeprowadzone badania wstępne obszaru instalacji DNT,
których celem było potwierdzenie występowania na tym terenie zanieczyszczeń.
Badania te bezsprzecznie potwierdziły występowanie szkody w środowisku.
Wykazano zanieczyszczenia zarówno w warstwie przypowierzchniowej gruntu
(tj. 0,00-0,25 m p.p.t.) przekraczające standardy jakości dla gruntów grupy IV
(tereny przemysłowe). W warstwie głębszej (3-6 m p.p.t.) stwierdzono obecność
zanieczyszczeń nitrotoluenem oraz dinitrotoluenami. Wartość zadania dot. Badań
wstępnych - 146.370,00 zł (koszt poniesiony).
W kolejnym roku (tj. 2020) w ramach środków WFOŚiGW w Toruniu pogłębiono
wykonane w 2019 roku badania wstępne oraz podjęto próbę okonturowania
zanieczyszczania. Wyniki przeprowadzonych analiz wykazały, że substancjami
powodującymi ryzyko w glebie i ziemi na przedmiotowym terenie są nitroareny.
Z kolei substancjami powodującymi ryzyko szczególnie istotnymi dla ochrony wód
podziemnych przedmiotowego terenu, prócz nitroarenów, są m.in.: WWA i metale.
Przeprowadzone badania szczegółowe potwierdziły występowanie zanieczyszczeń
w gruncie na głębokościach powyżej 6 m p.p.t., a w wodach podziemnych
na głębokości do 12 m p.p.t. Wartość zadania związanego z badaniami
szczegółowymi – 157.440,00 zł (koszt poniesiony).
Z uwagi na upadłość sprawcy zanieczyszczenia (Infrastruktura Kapuściska S.A.)
i wykreślenie go z KRS-u, w 2023 r. RDOŚ w Bydgoszczy w ramach środków
WFOŚiGW zlecił wykonanie dokumentacji eksperckiej pn: „Projekt planu
remediacji dla działki nr ew. 1/40 obręb 136 w Bydgoszczy w rejonie zlikwidowanej
instalacji DNT dawnych Zakładów Chemicznych „Zachem””. Podstawą
do opracowania tego dokumentu były wyniki badań wstępnych i szczegółowych
przeprowadzonych w latach 2019-2020 przez RDOŚ w Bydgoszczy. Całkowity
koszt opracowania projektu planu remediacji - 57.687,00 zł (koszt poniesiony).
Przygotowany przez Wykonawcę projekt planu remediacji dla obszaru instalacji
DNT określa m.in. proponowany sposób remediacji, który został wyceniony
na poziomie 10,5 mln zł.

-- 12 of 14 --

Kolejne kroki w zakresie przygotowania dalszych działań remediacyjnych
w rejonie DNT:
Planowana jest realizacja zadania pn.: „Działania naprawcze w rejonie
zlikwidowanej instalacji DNT dawnych Zakładów Chemicznych „Zachem” (w latach
2025-2029)”. Planowany koszt ww. działania jest zgodny z wymaganą przepisami
treścią planu remediacji i wynosi - 10 500 000,00 zł (koszt planowany
do poniesienia)
III. MIEJSCE GROMADZENIA SZLAMU ANILINOWEGO (TZW. DOŁY
ANILINOWE)
Geneza problemu:
Miejsce gromadzenia szlamu anilinowego znajduje się w centralnej części dawnych
Zakładów Chemicznych „Zachem”, na m.in. działkach ewidencyjnych nr 1/171
i 1/191, obręb 0136 w Bydgoszczy. Na terenie ww. nieruchomości znajdowały się
dwa doły szlamowe eksploatowane przez Zakłady Chemiczne „Zachem” S.A. Działki
stanowią własność Skarbu Państwa, obecnie w użytkowaniu Capital SF z o.o.
w organizacji z siedzibą w Warszawie. Zgodnie z informacją z rejestru gruntów
powierzchnia ww. nieruchomości wynosi ok 13 ha.
Wytwarzanie aniliny rozpoczęto w Zakładach Chemicznych „Zachem” S.A.
w 1950 r. Produkcja odbywała się metodą, przy której powstawały odpady
w postaci szlamów, składających się z tlenków żelaza. Szlamy po oddestylowaniu
aniliny wypompowywano do trzech stawów osadowych, zwanych dołami
szlamowymi, o głębokości 5 m. Z dołów, po odsączeniu wody, odpad wybierany był
koparką i transportowany samochodami na hałdę o wysokości około 7 m, położoną
w pobliżu zakładowych bocznic kolejowych. Rocznie na hałdzie składowano ok. 58
000 Mg odpadu. Następnie z hałdy koparką szlam ładowany był na wagony
kolejowe i wywożony poza granice Bydgoszczy. Procedura eksploatowania dołów
polegała na depozycji szlamu, zawierającego do 80 m³ czystej aniliny oraz
śladowych ilości nitrobenzenu, w dole, gdzie po 6 tygodniach tracił on około 50%
wody. Oznacza to, że bardzo duża część tych zanieczyszczeń infiltrowała do wód
podziemnych, a częściowo parowała z powierzchni dołu. Osadniki szlamowe
zlikwidowane zostały na przełomie lat 80. i 90., a szlamy poredukcyjne przeniesiono
na hałdę anilinową. W latach 1994-95 z terenu hałdy wywieziono 14 200 Mg
osadów poanilinowych.
Podjęte przez RDOŚ w Bydgoszczy w zakresie Dołów anilinowych:
W 2021 r. w ramach umowy zawartej z NFOŚiGW z dnia 12 kwietnia 2021 r. RDOŚ
przeprowadził badania wstępne jakości gleby i ziemi na dz. nr 1/171 i 1/191 obręb
0136 położonych w Bydgoszczy, na terenie dołów anilinowych. Badania
te potwierdziły występowanie zanieczyszczeń w gruncie w zakresie miedzi, niklu
oraz aniliny. Zanieczyszczenie występujące na tym terenie zakwalifikowano jako

-- 13 of 14 --

historyczne zanieczyszczenie powierzchni ziemi. Wartość zadania to 77.490,00 zł
(koszt poniesiony).
Aktualnie toczą się czynności administracyjne związane ze zobowiązaniem
władającego powierzchnią ziemi do złożenia wniosku o wydanie decyzji ustalającej
plan remediacji. W przypadku zanieczyszczeń historycznych (w odróżnieniu
od szkód w środowisku gdzie odpowiedzialność spoczywa na sprawcy
zanieczyszczenia) za oczyszczenie terenu co do zasady odpowiada aktualny
władający powierzchnią ziemi.
Należy zaznaczyć, że ww. środki finansowe, zostały wydatkowane po uprzednim
przeprowadzeniu postępowań o udzielenie zamówienia publicznego zgodnie
z ustawą z dnia 11 września 2019 r. Prawo zamówień publicznych (t.j. Dz. U.
z 2024 r. poz. 1320.).

-- 14 of 14 --