Odpowiedź na interpelację w sprawie wprowadzenia jasnych regulacji dotyczących zakresu obowiązków tłumacza języka migowego podczas egzaminów dla osób niesłyszących Odpowiedź na interpelację nr 5510 w sprawie wprowadzenia jasnych regulacji dotyczących zakresu obowiązków tłumacza języka migowego podczas egzaminów dla osób niesłyszących Odpowiadający: sekretarz stanu w Ministerstwie Edukacji Narodowej Katarzyna Lubnauer Warszawa, 12-11-2024 Szanowny Panie Pośle, w związku z Pana interpelacją z 21 października 2024 r. w sprawie wprowadzenia jasnych regulacji dotyczących zakresu obowiązków tłumacza języka migowego podczas egzaminów dla osób niesłyszących uprzejmie informuję, że zasady przeprowadzania egzaminów zewnętrznych regulują przepisy ustawy o systemie oświaty[1], rozporządzenia Ministra Edukacji i Nauki z dnia 1 sierpnia 2022 r. w sprawie egzaminu maturalnego[2] oraz rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 2 sierpnia 2022 r. w sprawie szczegółowych warunków i sposobu przeprowadzania egzaminu ósmoklasisty[3] . Zgodnie z przepisami ustawy o systemie oświaty[4] zdający ze wskazanymi sposobami dostosowania warunków i formy przeprowadzania egzaminu maturalnego, może przystąpić do tego egzaminu w warunkach i formie dostosowanych do rodzaju niepełnosprawności. Zgodnie natomiast z art. 9c ustawy o systemie oświaty[5] przygotowanie i przeprowadzenie egzaminów zewnętrznych, w tym pytań, zadań i testów oraz ustalenie zestawów do przeprowadzenia tych egzaminów należy do zadań Centralnej Komisji Egzaminacyjnej. Natomiast przeprowadzeniem egzaminów zajmuje się 8 okręgowych komisji egzaminacyjnych. Zgodnie z art. 44zzr ust. 1 ustawy o systemie oświaty uczniowie oraz absolwenci posiadający orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego wydane ze względu na niepełnosprawność – w tym np. osoby niesłyszące i słabosłyszące – mogą przystąpić do egzaminu ósmoklasisty oraz egzaminu maturalnego w warunkach i formie dostosowanych do rodzaju niepełnosprawności, na podstawie tego orzeczenia. Dostosowanie formy ww. egzaminów[6] polega na przygotowaniu odrębnych arkuszy egzaminacyjnych dostosowanych do rodzaju niepełnosprawności ucznia lub absolwenta niepełnosprawnego. Zakres możliwych dostosowań warunków przeprowadzania ww. egzaminów określa art. 44zzr ust. 10 ustawy o systemie oświaty. Przewiduje on m.in. zapewnienie obecności i pomocy w czasie egzaminu specjalisty z zakresu danego rodzaju niepełnosprawności. W przypadku egzaminu zawodowego oraz egzaminu potwierdzającego kwalifikacje w zawodzie tożsame regulacje zawarte są w art. 44zzzf oraz art. 44zzzh ustawy o systemie oświaty, przy czym wskazać należy, że art. 44zzzf ust. 7 wskazuje dwie grupy zdających z niepełnosprawnościami, dla których opracowywane są arkusze w dostosowanej formie, tj. zdający niewidomi lub słabowidzący. Przepisy prawa oświatowego nie przewidują zatem opracowania odrębnej formy arkuszy egzaminacyjnych egzaminu zawodowego oraz egzaminu potwierdzającego kwalifikacje w zawodzie dla zdających niesłyszących lub słabosłyszących. Sposoby dostosowania warunków i form przeprowadzenia egzaminu ósmoklasisty i egzaminu maturalnego wskazuje rada pedagogiczna. Szczegółowe informacje dotyczące możliwych sposobów dostosowania[7] form i warunków przeprowadzania egzaminów zewnętrznych są zawarte w publikowanym corocznie[8] Komunikacie dyrektora CKE[9]. Komunikat taki jest ogłaszany do 20 sierpnia roku szkolnego poprzedzającego rok szkolny, w którym dany egzamin jest przeprowadzany. Szczegółowe informacje w zakresie egzaminu ósmoklasisty i egzaminu maturalnego dotyczące zdających słabosłyszących i niesłyszących są dostępne, odpowiednio dla egzaminu ósmoklasisty i egzaminu maturalnego, w tym Komunikacie np. w Tabeli 1.2. Zdający słabosłyszący i Tabeli 1.3. Zdający niesłyszący. W przypadku egzaminu ósmoklasisty Komunikat[10] przewiduje tożsame możliwe sposoby dostosowania dla uczniów niesłyszących oraz słabosłyszących. Są to: Arkusz dostosowany do dysfunkcji, który uwzględnia: przedłużenie czasu; uprawnienie do nieprzenoszenia odpowiedzi na kartę odpowiedzi (tj. zaznaczanie odpowiedzi do zadań zamkniętych w zeszycie zadań egzaminacyjnych). Zapewnienie w czasie egzaminu obecności surdopedagoga lub tłumacza języka migowego (może być członkiem zespołu nadzorującego), jeżeli jest to niezbędne dla uzyskania właściwego kontaktu z uczniem oraz/lub pomocy w obsłudze specjalistycznego sprzętu i środków dydaktycznych. Przystąpienie do egzaminu w oddzielnej sali (zdający rozwiązuje zadania w arkuszu bez zadań sprawdzających rozumienie ze słuchu). W związku z sugerowaną przez Pana Posła „dyskryminacją” uczniów słabosłyszących lub niesłyszących np. podczas egzaminu ósmoklasisty, uprzejmie informuję, że egzamin ten pełni dwie zasadnicze funkcje, tj.: określa poziom wykształcenia ogólnego uczniów w zakresie obowiązkowych przedmiotów egzaminacyjnych i zapewnia uczniowi, jego rodzicom, nauczycielom oraz władzom oświatowym informację zwrotną na temat tego poziomu; zastępuje egzamin wstępny do szkół ponadpodstawowych, które wykorzystują wyniki egzaminu ósmoklasisty z poszczególnych przedmiotów jako kryteria w procesie rekrutacji, jeżeli liczba kandydatów jest większa niż liczba wolnych miejsc w danej szkole. Dostosowanie warunków tego egzaminu, jak i innych egzaminów zewnętrznych, dla osób niesłyszących lub słabosłyszących w postaci pomocy nauczyciela wspomagającego, surdopedagoga, tłumacza języka migowego, tak jak w przypadku innych dostosowań, nie może dotyczyć merytorycznych aspektów egzaminu. Zgodnie bowiem z art. 44zzs ust. 5 ustawy o systemie oświaty przewodniczący zespołu egzaminacyjnego organizuje i nadzoruje przebieg egzaminu, w tym zapewnia warunki do samodzielnej pracy uczniów, co w przypadku tłumaczenia i zapisywania odpowiedzi tłumacza zamiast uczniów, a o taki sposób dostosowania egzaminu wnioskowała szkoła, nie jest możliwe. Ponadto należy podkreślić, że w przypadku egzaminu ósmoklasisty uczeń może być zwolniony z tego egzaminu[11]. W przypadku egzaminu maturalnego Komunikat[12] przewiduje odrębny zakres dostosowań dla zdających niesłyszących oraz zdających słabosłyszących, przy czym rozróżnienie obu grup zdających, na podstawie konsultacji przeprowadzonych przez CKE przed rokiem 2002 z ekspertami z ośrodka w Kajetanach, czynione jest na podstawie opisu niepełnosprawności zawartego w orzeczeniu o potrzebie kształcenia specjalnego. Jako słabosłyszące traktowane są osoby mające orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego, w którym stwierdzono ubytek słuchu od 20 do 70 dB (dopuszcza się zamiennie słowne określenie stopnia niedosłuchu: „lekki” lub „umiarkowany”), natomiast jako niesłyszące traktowane są osoby mające orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego, w którym stwierdzono ubytek słuchu powyżej 70 dB (dopuszcza się zamiennie słowne określenie stopnia niedosłuchu: „znaczny” lub „głęboki”). Dostosowania przewidziane są zarówno dla części ustnej, jak i części pisemnej egzaminu maturalnego. W przypadku osób słabosłyszących w komunikacie przewidziane są następujące sposoby dostosowań: W przypadku części ustnej egzaminu maturalnego: korzystanie z urządzeń technicznych odpowiednich do wady słuchu; przedłużenie czasu przeprowadzania egzaminu z języka polskiego, języka mniejszości narodowej, języka mniejszości etnicznej lub języka regionalnego nie więcej niż o 15 minut i przeznaczenie go na przygotowanie do wypowiedzi i/lub egzamin (wypowiedź monologową oraz rozmowę z zespołem przedmiotowym); przedłużenie czasu przeprowadzania egzaminu z języka obcego nowożytnego – nie więcej niż o 15 minut; zapewnienie w czasie przeprowadzania egzaminu obecności surdopedagoga, jeżeli jest to niezbędne dla uzyskania właściwego kontaktu z absolwentem i/lub pomocy w obsłudze specjalistycznego sprzętu i środków dydaktycznych; zastosowanie przekazanych przez okręgowe komisje egzaminacyjne zasad oceniania odpowiedzi uwzględniających dysfunkcję. W przypadku części pisemnej egzaminu maturalnego: arkusze standardowe ze wszystkich przedmiotów (z wyjątkiem języków obcych nowożytnych) na poziomie podstawowym i rozszerzonym z dostosowaniem polegającym na przedłużeniu czasu trwania egzaminu nie więcej niż o 30 minut; w przypadku języków obcych nowożytnych – wybór jednej z poniższych opcji: arkusze standardowe z języka obcego nowożytnego z możliwością korzystania z urządzeń technicznych odpowiednich do wady słuchu zdającego (słuchawki); arkusze egzaminacyjne z języka obcego nowożytnego dostosowane do dysfunkcji zdającego na podstawie arkuszy standardowych (bez zadań sprawdzających rozumienie ze słuchu); zapewnienie w czasie przeprowadzania egzaminu obecności surdopedagoga (może być członkiem zespołu nadzorującego), jeżeli jest to niezbędne dla uzyskania właściwego kontaktu z absolwentem i/lub pomocy w obsłudze specjalistycznego sprzętu i środków dydaktycznych. W przypadku osób niesłyszących w komunikacie przewidziane są następujące sposoby dostosowań: W przypadku części ustnej egzaminu maturalnego: zdawanie egzaminu z języka polskiego w języku migowym; przygotowanie odpowiedzi na piśmie (dostosowanie możliwe tylko wtedy, gdy zdający nie zna języka migowego); przedłużenie czasu przeprowadzania egzaminu z języka polskiego, języka mniejszości narodowej, języka mniejszości etnicznej lub języka regionalnego nie więcej niż o 15 minut i przeznaczenie go na przygotowanie do wypowiedzi i/lub egzamin (wypowiedź monologową oraz rozmowę z zespołem przedmiotowym)[13]; zapewnienie w czasie przeprowadzania egzaminu obecności surdopedagoga lub tłumacza języka migowego, jeżeli jest to niezbędne dla uzyskania właściwego kontaktu z absolwentem i/lub pomocy w obsłudze specjalistycznego sprzętu i środków dydaktycznych; zastosowanie przekazanych przez okręgowe komisje egzaminacyjne zasad oceniania odpowiedzi uwzględniających dysfunkcję. W przypadku części pisemnej egzaminu maturalnego: arkusz egzaminacyjny dostosowany do dysfunkcji; zapewnienie w czasie przeprowadzania egzaminu obecności surdopedagoga lub tłumacza języka migowego (może być członkiem zespołu nadzorującego), jeżeli jest to niezbędne dla uzyskania właściwego kontaktu z absolwentem i/lub pomocy w obsłudze specjalistycznego sprzętu i środków dydaktycznych. W przypadku egzaminu zawodowego oraz egzaminu potwierdzającego kwalifikacje w zawodzie komunikaty przewidują tożsame możliwe sposoby dostosowania dla zdających niesłyszących oraz słabosłyszących. Są to – zgodnie z przywołanymi wcześniej zapisami ustawy o systemie oświaty – wyłącznie dostosowania w zakresie warunków przeprowadzania egzaminu, zarówno w części pisemnej, jak i części praktycznej: w przypadku części pisemnej: przedłużenie czasu egzaminu nie więcej niż o 30 minut; zapewnienie obecności specjalisty – surdopedagoga albo tłumacza języka migowego; w przypadku części praktycznej: przedłużenie czasu egzaminu nie więcej niż o 30 minut; zapewnienie obecności specjalisty – surdopedagoga albo tłumacza języka migowego. Wszystkie wymienione wyżej sposoby dostosowania warunków i formy przeprowadzania egzaminów zostały omówione, skonsultowane oraz zmodyfikowane podczas spotkań przedstawicieli Centralnej Komisji Egzaminacyjnej z przedstawicielami Polskiego Związku Głuchych. Efektem tych spotkań – poza uzgodnieniami dotyczącymi możliwych sposobów dostosowań warunków i form przeprowadzania egzaminów do potrzeb zdających słabosłyszących i niesłyszących, w tym m.in. możliwości dokonania przez osoby słabosłyszące, w przypadku egzaminów z języków obcych nowożytnych, wyboru pomiędzy arkuszami dla zdających bez niepełnosprawności oraz arkuszami dla zdających słabosłyszących – było również uzgodnienie listy ekspertów, specjalistów w zakresie nauczania osób niesłyszących oraz słabosłyszących danego przedmiotu, którzy mogliby współpracować z Centralną Komisją Egzaminacyjną podczas prac nad dostosowaniem arkuszy egzaminacyjnych przeznaczonych na – obowiązujący wówczas – sprawdzian i egzamin gimnazjalny oraz egzamin maturalny. Centralna Komisja Egzaminacyjna podjęła wówczas współpracę z wieloma ekspertami wskazanymi przez Polski Związek Głuchych. W wielu przypadkach współpraca ta trwa do dziś, a rozwiązania przyjęte np. w egzaminie gimnazjalnym zostały wdrożone w egzaminie ósmoklasisty. Należy podkreślić, że każdy arkusz egzaminacyjny przeznaczony dla zdających niesłyszących lub słabosłyszących jest opracowywany przez specjalistę z zakresu tej niepełnosprawności. Eksperci Centralnej Komisji Egzaminacyjnej odpowiedzialni za egzamin z danego przedmiotu w żadnym stopniu nie ingerują w merytoryczne dostosowania zaproponowane przez specjalistę opracowującego arkusz dla zdających niesłyszących lub słabosłyszących. Od 2014 r. do Centralnej Komisji Egzaminacyjnej nie wpłynęła żadna skarga – ani od samych zdających, ani od ich rodziców, ani od nauczycieli, czy dyrektorów szkół – w której nadawca wskazywałby na niewystarczający zakres dostosowań w przypadku arkuszy egzaminacyjnych dla osób z omawianymi niepełnosprawnościami. Z przytoczonych powyżej zapisów z Komunikatów w sprawie dostosowań wynika jednoznacznie, że zapewnienie tłumaczenia na język migowy jest jednym z możliwych sposobów dostosowań na każdym egzaminie z każdego przedmiotu. Komunikaty jednoznacznie wskazują, że dostosowanie takie jest możliwe, jeżeli zastosowanie go ułatwi komunikację ze zdającym. Faktem jest, że tłumacz języka migowego może przekazać zdającemu w języku migowym nie tylko informacje dotyczące procedur uczestniczenia w egzaminie, ale również treść poleceń zawartych w arkuszu egzaminacyjnym. Zgodnie z przepisami prawa oświatowego w czasie trwania egzaminu ósmoklasisty, części pisemnej egzaminu maturalnego oraz części pisemnej i praktycznej egzaminów z zakresu kształcenia zawodowego zdającym nie udziela się żadnych wyjaśnień dotyczących zadań egzaminacyjnych, ani się ich nie komentuje[14]. Nie ma jednak żadnych przepisów lub zapisów proceduralnych, które zakazywałyby przekazania treści polecenia do zadania w sposób alternatywny, z zachowaniem sensu polecenia, bez komentowania treści samego zadania. Oczywistym jest również, że podczas egzaminu nie można w języku migowym przekazywać treści tekstów lub zadań egzaminacyjnych, które zostały już – o czym była mowa powyżej – dostosowane do potrzeb danej grupy zdających z niepełnosprawnościami przez specjalistów opracowujących dany arkusz. Ponadto należy wziąć pod uwagę, że Komunikaty o sposobie dostosowania egzaminów do potrzeb zdających z niepełnosprawnościami nie są w stanie przewidzieć i określić wszystkich możliwych sposobów dostosowań. Stąd też w ustawie o systemie oświaty od lat funkcjonują przepisy[15], na podstawie których – w szczególnych przypadkach losowych lub zdrowotnych – dyrektor szkoły, na wniosek rady pedagogicznej, może wystąpić do dyrektora okręgowej komisji egzaminacyjnej z wnioskiem o wyrażenie zgody na przystąpienie przez danego zdającego do egzaminu w warunkach dostosowanych do jego potrzeb edukacyjnych oraz możliwości psychofizycznych, nieujętych w komunikacie, o którym mowa w art. 9a ust. 2 pkt 10 lit. a tiret trzecie ustawy o systemie oświaty. Jeżeli w procesie kształcenia dany uczeń korzystał ze zindywidualizowanego, alternatywnego sposobu komunikacji jest oczywiste, że powinien z tego sposobu korzystać również podczas egzaminu. Rokrocznie z opisanej wyżej możliwości korzystają dziesiątki zdających; zakres dostosowań indywidualnych jest ogromny, obejmuje zarówno formę egzaminu (np. arkusz przygotowywany dla konkretnego ucznia, zgodnie z wytycznymi ujętymi w orzeczeniu lub opinii, niejednokrotnie w konsultacji z członkami rady pedagogicznej), jak i warunki przeprowadzania egzaminu (np. przeprowadzenie egzaminu w domu ucznia z czterokończynowym porażeniem spastycznym, z zadaniami wyświetlanymi na suficie za pomocą rzutnika). Zakres możliwych dostosowań jest zatem znaczący, choć należy mieć świadomość, że dostosowanie formy lub warunków przeprowadzania egzaminu nie może doprowadzić do sytuacji, w której grupa korzystająca z danego dostosowania byłaby w jakimkolwiek stopniu uprzywilejowana względem grupy lub grup zdających niekorzystających z określonych dostosowań. Należy również mieć świadomość, że zadania w każdym arkuszu egzaminacyjnym sprawdzają wiadomości i umiejętności określone w podstawie programowej kształcenia ogólnego, wydanej w formie stosownego rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej. Podstawa programowa nie różnicuje wymagań – ani w zakresie wiadomości, ani w zakresie umiejętności – względem różnych grup uczniów. Oznacza to, że żaden arkusz egzaminacyjny z jakiegokolwiek przedmiotu nie może eliminować treści nauczania określonych w wymaganiach ogólnych lub szczegółowych, niezależnie od tego, w jaki sposób ich poziom trudności lub abstrakcyjności ocenia dany nauczyciel lub dyrektor szkoły. Centralna Komisja Egzaminacyjna nie ma uprawnień do redukowania treści podstawy programowej; może jedynie treści te sprawdzać za pomocą zadań dostosowanych w zakresie np. technicznym, redakcyjnym, a w niektórych przypadkach – również językowym (choć jest to często niezmiernie trudne, chociażby w przypadku języka polskiego). W związku z powyższym, uprzejmie informuję Pana Posła, że rozwiązania dotyczące dostosowań na egzaminach zewnętrznych dla zdających słabosłyszących lub niesłyszących są – w ocenie Ministerstwa Edukacji Narodowej – zarówno w zakresie prawa oświatowego, jak i regulacji określonych w Komunikacie dyrektora CKE wystarczające i nie wymagają zmiany. Z poważaniem Z upoważnienia Ministra Edukacji Katarzyna Lubnauer Sekretarz Stanu [1] Ustawa z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (j.t. Dz. U. z 2024 r., poz. 750, z późn. zm.) – dalej: ustawa o systemie oświaty. [2] j.t. Dz. U. z 2025 r. poz. 302, z późn. zm. [3] Dz. U. poz. 1636, z późn. zm. [4] Art. 44zzr ustawy o systemie oświaty. [5] Zgodnie z art. 9a ust. 2 pkt 1 ustawy o systemie oświaty. [6] O którym mowa w art. 44zzr ust. 8 ustawy o systemie oświaty. [7] Zgodnie z art. 44zzr ustawy o systemie oświaty. [8] Zgodnie z art. 9a ust. 2 pkt 10 lit. a tiret trzecie ustawy o systemie oświaty. [9] Dostępnym pod adresem: www.cke.edu.pl. Np. Komunikat dyrektora Centralnej Komisji Egzaminacyjnej z 20 sierpnia 2024 r. w sprawie szczegółowych sposobów dostosowania warunków i form przeprowadzania egzaminu maturalnego w roku szkolnym 2024/2025 (https://cke.gov.pl/images/_EGZAMIN_MATURALNY_OD_2023/komunikaty/2025/20240820%20EM_25%20Komunikat%20o%20dostosowaniach%20w_FIN.pdf) [10] Dostępny m.in. na stronie: https://cke.gov.pl/images/_EGZAMIN_OSMOKLASISTY/2025/komunikaty/20240820%20E8_25%20Komunikat%20o%20dostosowaniach%20w_FIN.pdf [11] Zgodnie z art. 44zz ustawy o systemie oświaty. [12] Dostępny m.in. na stronie https://cke.gov.pl/images/_EGZAMIN_MATURALNY_OD_2023/komunikaty/2025/20240820%20EM_25%20Komunikat%20o%20dostosowaniach%20w_FIN.pdf [13] Zgodnie z art. 44zzg ust. 1 ustawy o systemie oświaty absolwent niesłyszący jest zwolniony z części ustnej egzaminu maturalnego z języka obcego nowożytnego. [14] Są to: § 20 ust. 4 rozporządzenia Ministra Edukacji i Nauki z dnia 2 sierpnia 2022 r. w sprawie szczegółowych warunków i sposobu przeprowadzania egzaminu ósmoklasisty (Dz. U. poz. 1636, z późn. zm.); § 56 ust 4 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 21 grudnia 2016 r. w sprawie szczegółowych warunków i sposobu przeprowadzania egzaminu maturalnego (Dz. U. poz. 2223, z późn. zm.); § 37 ust. 4 rozporządzenia Ministra Edukacji i Nauki z dnia 1 sierpnia 2022 r. w sprawie egzaminu maturalnego (Dz. U. z 2024 r. poz. 302, z późn. zm.); § 28 ust. 5, § 46 ust. 5, § 85 ust. 5 oraz § 103 ust. 5 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 28 sierpnia 2019 r. w sprawie szczegółowych warunków i sposobu przeprowadzania egzaminu zawodowego oraz egzaminu potwierdzającego kwalifikacje w zawodzie (j.t. Dz. U. z 2024 r. poz. 552). [15] Art. 44zzr ust. 17 oraz art. 44zzzf ust. 15 ustawy o systemie oświaty.