telefon: +48 22 52 92 718 ul. Wspólna 1/3
adres e-mail: kancelaria@mnisw.gov.pl 00-529 Warszawa
gov.pl/nauka
DAP-W AZ.055.1.2024
W arszawa, 05 listopada 2024 r.
Pan
Szymon Hołownia
Marszałek Sejmu
Rzeczypospolitej Polskiej
Odpowiedź na interpelację nr 5424
Szanowny Panie Marszałku,
składam na Pana ręce, o dpowiedź na interpelację Posła na Sejm RP Pana Krzysztofa
Piątkowskiego w sprawie wsp ierania uniwersytetów trzeciego wieku jako standardu
w polskim systemie edukacji.
Szanowny Panie Pośle,
odpowiadając na pytania zawarte w interpelacji, przedstawiam następujące informacje:
Podmioty systemu szkolnictwa wyższego i nauki podejmują różne aktywności w zakresie
realizacji działań na rzecz otoczenia społeczno – gospodarczego. Jednym z najbardziej
wyrazistych formatów takiej działalności jest funkcjonowanie uniwersytetów trzeciego
wieku ( dalej: UTW) oraz kształcenie poza formalne osób dorosłych. Niewątpliwie UTW
odgrywają kluczową rolę w aktywizacji intelektualnej seniorów, pozwalając im na ciągłe
poszerzanie wiedzy i rozwijanie pasji. Dodatkowo pełnią też wa żną rolę w zapobieganiu
wykluczeniu społecznemu osób starszych. Są to działania wpisujące się w “Trzecią Misję
Uczelni”, czyli kreowanie relacji uczelni z ich otoczeniem, popularyzację nauki oraz
wspomaganie rozwoju społecznego.
Na wstępie należy podkreśl ić, że ustawa z dnia 20 lipca 2018 r. – Prawo o szkolnictwie
wyższym i nauce zawiera rozwiązania zgodne z konstytucyjną zasadą autonomii szkół
wyższych w zakresie samodzielnego decydowania o rozwiązaniach przyjmowanych
w różnych sferach jej działania i ni e narzuca uczelniom obowiązku tworzenia UTW
lub konkretnej formy organizacyjnej funkcjonujących już przy uczelniach UTW.
Dotychczasowe próby legislacyjnego „zobowiązywania” uczelni do organizowania UTW,
np. w drodze zgłoszenia poselskiego projektu ustawy o zmianie niektórych ustaw w celu
wsparcia idei uniwersytetu trzeciego wieku (IX kadencja Sejmu R P, druk nr 1698)1,
nie spotkały się z pozytywnym odbiorem środowiska akademickiego, w tym np. K onferencji
R ektorów Akademickich Szkół Polskich2 a projekt został wycofany przez wnioskodawców.
M NiSW pozostawia w tym zakresie uczelniom dowolność działania w ramach tzw. „trzeciej
misji uczelni”, nie narzucając przy tym konkretnych rozwiązań.
1 https://www.sejm.gov.pl/sejm9.nsf/druk.xsp?nr=1698
2 https://krasp.org.pl/dokumenty/dokument,poselski-projekt-ustawy-o-zmianie-niektorych-
ustaw-w-celu-wsparcia-idei-uniwersytetu-trzeciego-wieku,473

-- 1 of 8 --

telefon: +48 22 52 92 718 ul. Wspólna 1/3
adres e-mail: kancelaria@mnisw.gov.pl 00-529 Warszawa
gov.pl/nauka
Uniwersytety trzeciego wieku to jednostki powoływane do działania zazwyczaj w sposób
zorganizowany i sformalizowany na rzecz seniorów. UTW posiadają m.in. regulamin,
program zajęć, często deklarację uczestnictwa. C ele działalności mogą być różne,
ale ich zakres zawsze zawiera się w szeroko pojętej edukacji, aktywizacji i integracji.
Podobnie formy zajęć mogą być różnorodne, ale powinny one mieć charakter edukacyjny,
aktywizujący lub integrujący słuchaczy.
Uniwersytety trzeciego wieku w Polsce działają jako samodzielne jednostki powołane w celu
prowadzenia działalnościUTW lub w ramach działalności innych podmiotów. Główny Urząd
Statystyczny na potrzeby badań UTW wyróżnił ich następujące formy organizacyjno -
prawne :
1) stowarzyszenie UTW ,
2) fundacja UTW ,
3) UTW działające w strukturze uczelni (jako stowarzyszenie UTW) ,
4) uczelni (niebędące stowarzyszeniem),
5) organizacji pozarządowej innej niż UTW ,
6) centrum kształcenia ustawicznego,
7) domu, ośrodka kultury,
8) biblioteki,
9) instytucji pomocy społecznej,
10) kościoła, związku wyznaniowego
11) innej jednostki powołanej przez urząd gminy, miasta,
12) inna forma.
Jak zatem wynika z powyższego wyliczenia, jedynie część z ww. form organizacyjnych
funkcjonuje organizacyjnie przy uczelni.
Najnowsze badanie GUS w tym zakresie, pt. Uniwersytety trzeciego wieku w roku
akademickim 2021/2022, opublikowane we wrześniu 2023 r. wskazuje, że w roku
akademickim 2021/22 w badaniu statystycznym GUS wzięły udział 552 uniwersytety
trzeciego wieku (UTW) . Funkcjonowały one w ramach różnych form organizacyjno-
prawnych, wśród których większość stanowiły stowarzyszenia UTW – 288 jednostek3.
Łącznie do UTW uczęszczało 86 609 osób. Słuchaczami były głównie kobiety (83,8%),
osoby w wieku 60-79 lat (82,9%), z wykształceniem średnim (48,9%) i mające status emeryta
(88,6%). Słuchaczem UTW mogła zostać osoba, która spełniła określone wymagania.
Głównymi kryteriami było złożenie deklaracji uczestnictwa (82,1%), określony wiek (75,0%)
oraz uiszczenie opłaty (71,4%). W ykłady lub zajęcia regularne dla słuchaczy UTW
prowadziło 9,8 tys. osób. W śród nich dominowali nauczyciele akademiccy (bez lektorów
i nauczycieli języków obcych) – 2,2 tys., eksperci, specjaliści w określonej dziedzinie nauki
– 1,1 tys. oraz lektorzy języków obcych – 1,0 tys. Ponad 45% wykładowców pracowało
3 Dane przedstawione w publikacji pochodzą z badania statystycznego, które było zrealizowane na
formularzu UTW-1 „Sprawozdanie z działalności Uniwersytetów Trzeciego Wieku za rok akademicki
2021/22” przeprowadzonego przez Urząd Statystyczny w Gdańsku. Było to badanie obligatoryjne,
pełne, zorganizowane wyjątkowo po 4 latach (przesunięcie nastąpiło z powodu ogłoszenia
pandemii COVID-19). Pierwsza edycja badania miała miejsce w 2015 r. z danymi za rok akademicki
2014/15.
Podczas realizacji badania rozpoznano, że w badanym roku akademickim działało 560
uniwersytetów trzeciego wieku, w tym 552 złożyły sprawozdanie UTW-1.

-- 2 of 8 --

telefon: +48 22 52 92 718 ul. Wspólna 1/3
adres e-mail: kancelaria@mnisw.gov.pl 00-529 Warszawa
gov.pl/nauka
na rzecz UTW nieodpłatnie. Szczegółowe dane dot. wyników badania można znaleźć
w publikacji źródłowej GUS4.
1. Czy Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego rozważa wprowadzenie
systemowych rozwiązań, które zobowiązywałyby każdą większą publiczną uczelnię
wyższą do organizowania bezpłatnego Uniwersytetu Trzeciego Wieku?
W celu poznania aktualnego zakresu działań uczelni i ich współpracy z UTW , na początku
października br. zwróciłem się z prośbą do wszystkich uczelni publicznych i niepublicznych
o udział w ankiecie dotyczącej form działalności realizowanej albo zaplanowanej do realizacji
przez te podmioty w zakresie uniwersytetów trzeciego wieku lub inicjatyw o podobnym
charakterze. Pytania ankietowe maja pozwolić na lepsze rozpoznanie aktualnej sytuacji,
w odniesieniu do uczelni i funkcjonujących w ich otoczeniu UTW . Ankieta ma za zadanie
również uzupełnić informacje M NiSW na temat skali tej działalności, liczby osób
zaangażowanych w funkcjonowanie UTW , zaangażowanie pracowników uczelni, zakres
i częstotliwość organizowanych zajęć, etc.
Należy podkreślić, że szkoły wyższe działają jako samodzielne i niezależne jednostki
organizacyjne (osoby prawne), a z punktu widzenia zasad ich organizacji i funkcjonowania
mają charakter samorządny i korporacyjny. W ymaga zaznaczenia, iż ustawa z dnia 20 lipca
2018 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce zawiera rozwiązania zgodne z konstytucyjną
zasadą autonomii szkół wyższych w zakresie samodzielnego decydowania o rozwiązaniach
przyjmowanych w różnych sferach jej działania. Zgodnie z art. 9 ust. 5 ww. ustawy organa
władzy publicznej mogą podejmować rozstrzygnięcia dotyczące uczelni tylko w przypadkach
przewidzianych w ustawach.
Obecne regulacje stwarzają członkom wspólnoty akademickiej możliwość udziału i wpływu
na rozstrzygnięcia podejmowane w uczelniach w obszarze naukowym, dydakt ycznym
czy administracyjnym. Zgodnie z nadrzędną zasadą autonomii uczelni pracownicy uczelni,
doktoranci i studenci, przez swoich przedstawicieli w poszczególnych gremiach, decydują
o kształcie rozwiązań i organizacji uczelni.
2. Czy rząd planuje działania mające na celu standaryzację Uniwersytetów Trzeciego
Wieku na terenie całego kraju, aby seniorzy we wszystkich regionach mieli równy
dostęp do tego rodzaju aktywności ?
Tak jak podkreślono we wstępie do niniejszej informacji, UTW funkcjonują w ramach różn ych
form prawnych i struktur organizacyjnych. MNiSW nie przewiduje w chwili obecnej
proponowania rządowi podejmowania działań, w tym działań legislacyjnych, mających
na celu „standaryzację” UTW. Zapewnienie możliwie równego dostępu do uczestnictwa
w UTW powinno wynikać z promocji i równomiernego regionalnie rozwoju tej formy
aktywności społecznej, który to rozwój powinien być adekwatny do lokalnego
zapotrzebowania na tę formę aktywności.
Zgodnie z badaniem Głównego Urzędu Statystycznego najwięcej UTW f unkcjonuje
w województwie mazowieckim (70), natomiast najmniej w województwie podkarpackim (9):
4 https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/edukacja/edukacja/uniwersytety-trzeciego-wieku-w-
roku-akademickim-20212022,11,4.html

-- 3 of 8 --

telefon: +48 22 52 92 718 ul. Wspólna 1/3
adres e-mail: kancelaria@mnisw.gov.pl 00-529 Warszawa
gov.pl/nauka
Wykres : Uniwersytety Trzeciego Wieku w roku akademickim 2021/2022 w podziale
na liczbę jednostek
Dla porównania, zgodnie z danymi przekazanymi przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju
Wsi w 2023 r. funkcjonowało 14 116 kół gospodyń wiejskich – najwięcej w województwie
mazowieckim i lubelskim. Łącznie w 2023 r. wydanych zostało ponad 13 tys. decyzji
dot. pomocy dla KGW na łączną kwotę 114 300 000,00z ł5.
Dodatkowo podkreślenia wymaga fakt, że działania wspierające odnoszące się bezpośrednio
lub pośrednio do UTW są realizowane przez różne resorty, w tym np. przez M inisterstwo
R odziny, Pracy i Polityki Społecznej, w ramach Programu wieloletniego na rzecz O sób
Starszych „Aktywni+” na lata 2021-2025, którego nadrzędnym celem jest zwiększenie
uczestnictwa osób starszych we wszystkich dziedzinach życia społecznego6.
3. Jakie środki rządowe bądź europejskie mogłyby być przeznaczone na wsparcie uczelni
w organizacji Uniwersytetów Trzeciego Wieku?
Formy wsparcia aktywności seniorów, w tym ze środków europejskich mogą być bardzo
różne, od wspomnianego wcześniej Programu wieloletniego na rzecz O sób Starszych
„Aktywni+” na lata 2021-2025, po fundusze europejskie, np. w 2023 r. NC B R
w ramachprogramu POWER realizowało działanie pn. „
Zapewnianie osobom starszym dostępu
do usług edukacyjnych świadczonych w ramach uczenia się przez całe życie”.
Należy podkreślić, że Minister Nauki ustanawia programy
i przedsięwzięcia w celu realizacji polityki naukowejpaństwa. Jednakże w ramachniektórych
programów Ministra jednostki mogą ubiegać się o wsparcie fin ansowe na realizację
projektów związanych z osobami starszymi. Przykładowe projekty to np.:
5 Informacja o sytuacji osób starszych w Polsce za 2023 r. Warszawa, 2024, s. 51
6 Uchwała nr 167 Rady Ministrów z dnia 16 listopada 2020 r. w sprawie ustanowienia programu wieloletniego na
rzecz Osób Starszych "Aktywni+" na lata 2021-2025 M.P. 2020 poz. 1125

-- 4 of 8 --

telefon: +48 22 52 92 718 ul. Wspólna 1/3
adres e-mail: kancelaria@mnisw.gov.pl 00-529 Warszawa
gov.pl/nauka
w ramach programu Studenckie koła naukowe tworzą innowacje:
1. Akademia W SB - tytuł projektu: Diagnoza potrzeb edukacyjnych i otwartości na
nowoczesną dydaktykę seniorów. Nowy model edukacyjny uniwersytetów
trzeciego wieku w Polsce, finansowanie: 34 200,00 zł (projekt zakończony)
Data rozpoczęcia realizacji projektu:
2023-04-28
Data zakończenia realizacji projektu:
2024-04-28
w ramach programu Nauka dla Społeczeństwa II:
1. Uniwersytet Dolnośląski DSW we W rocławiu - tytuł projektu: M odel wsparcia
aktywności fizycznej seniorów oparty na nordic walking: C hodź z kijami z seniorami,
finansowanie: 97 500,00 zł (umowa zawarta).
Data rozpoczęcia realizacji projektu:
2023-12-21
Data zakończenia realizacji projektu:
2025-04-21
w ramach programu Społeczna odpowiedzialność nauki II:
1. Fundacja Instytut Inicjatyw Lokalnych im. Prof. W aleriana Pańki w K atowicach
tytuł projektu: C entrum Aktywizacji Społecznej Seniorów, finansowanie: 750 000 zł
(umowa zawarta)
Data rozpoczęcia realizacji projektu:
2023-07-01
Data zakończenia realizacji projektu:
2025-06-30
2. Państwowa Akademia Nauk Stosowanych w K rośnie
tytuł projektu: Po co Tobie O jczyzna? – o modelach patriotyzmu i biograficznych
doświadczeniach seniorów, finansowanie 80 000 zł (umowa zawarta)
Data rozpoczęcia realizacji projektu:
2023-12-01
Data zakończenia realizacji projektu:
2025-11-30
3. W yższa Szkoła K adr M enedżerskich w K oninie
tytuł projektu: B ezpieczny senior- zabezpieczenie prawne i technologiczne,
finansowanie 159 000 zł (umowa zawarta)
Data rozpoczęcia realizacji projektu:
2023-10-01
Data zakończenia realizacji projektu:
2024-09-30
4. PAN Instytut Farmakologii im. Jerzego M aja w K rakowie
tytuł projektu: Jak zdrowo żyć? - Poradnik Seniora cz.2, finansowanie 99 790 zł
(umowa zawarta)
Data rozpoczęcia realizacji projektu:
2023-09-01
Data zakończenia realizacji projektu:
2024-06-30
w ramach programu Społeczna odpowiedzialność nauki:

-- 5 of 8 --

telefon: +48 22 52 92 718 ul. Wspólna 1/3
adres e-mail: kancelaria@mnisw.gov.pl 00-529 Warszawa
gov.pl/nauka
1. Państwowa Akademia Nauk Stosowanych w Nysie
tytuł projektu: Nyska Akademia Seniora - aktywizacja, finansowanie 199 138,50 zł
(umowa zawarta)
Data rozpoczęcia projektu:
2023-01-01
Data zakończenia projektu:
2024-06-30
w ramach programu Doskonała nauka II:
1. Akademia Górniczo-Hutnicza im. St. Staszica - K raków
tytuł projektu: W irtualna jesień życia. R ozważania o roli gier cyfrowych w życiu osób
starszych, finansowanie 11 770 zł (umowa zawarta)
Data rozpoczęcia realizacji projektu:
2023-04-03
Data zakończenia realizacji projektu:
2024-04-03
2. Narodowy Instytut Geriatrii, R eumatologii i R ehabilitacji im. prof. dr hab. med.
Eleonory R eicher - W arszawa
tytuł projektu K onferencja naukowa M iędzynarodowy Dzień O sób Starszych 2023,
finansowanie 122 320 zł (projekt zakończony)
Data rozpoczęcia realizacji projektu:
2023-05-30
Data zakończenia realizacji projektu:
2023-12-30
4. Czy rząd zamierza wesprzeć publiczne uczelnie wyższe w rozwoju i promocji
Uniwersytetów Trzeciego Wieku, aby przyciągnąć jak największą liczbę seniorów do
tych inicjatyw?
5. Jak Ministerstwo planuje zadbać o wprowadzenie UTW na uczelniach, które jeszcze
nie realizują takich programów, aby stało się to standardem w polskim systemie
edukacji?
W M inisterstwie Nauki i Szkolnictwa W yższego realizowane były w latach ubiegłych
działania mające na celu wsparcie uniwersytetów trzeciego wieku, w tym np. ogłoszony
w 2016 i w 2017 roku program pod nazwą „W sparcie Uniwersytetów Trzeciego W ieku”.
W ramach ww. programu, przeznaczono środki finansowe w wysokości 6 mln zł w roku 2017 7
i 4,8 mln zł w 2016 r.8 W roku 2017 w konkursie wyłoniono 16 beneficjentów
(koordynatorów), z czego 10 to organizacje pozarządowe, które otrzymały 2 656 874 zł
(łączne dofinansowanie w tej edycji programu wyniosło 3 999 460,42 zł). K ońcowymi
beneficjentami programu było ponad 100 uniwersytetów trzeciego wieku.
UTW mogą się ubiegać o finansowanie w ramach wymienionych programów M inistra
(odpowiedź na pytanie nr 3), a także planowane jest, przy współpracy z C entrum Nauki
K opernik, wzmocnienie oferty dla Seniorów w ramach inicjatywy Strefa O dkrywania,
W yobraźni i Aktywności (SO W A)9.
7 https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WMP20170000967
8 https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WMP20160000980
9 https://www.kopernik.org.pl/projekty-dofinansowane/strefa-odkrywania-wyobrazni-i-
aktywnosci

-- 6 of 8 --

telefon: +48 22 52 92 718 ul. Wspólna 1/3
adres e-mail: kancelaria@mnisw.gov.pl 00-529 Warszawa
gov.pl/nauka
Aktualnie UTW angażowane są w działania na wielu polach, o czym informację
przedstawiono chociażby w Informacji o sytuacji osób starszych w Polsce za 2023 r.10, np.:
• Działania Sieci Badawczej Łukasiewicz (23 instytuty badawcze) – Laboratorium
Doświadczeń Sensorycznych- to przede wszystkim cykl warsztatów, których głównym
celem jest edukacja społeczna oraz promowanie inkluzywności w społeczeństwie.
W ten sposób Sieć B adawcza Łukasiewicz chce zwiększyć świadomość uczestników
na temat codziennych wyzwań, z jakimi borykają się osoby z różnymi formami
niepełnosprawności w miejscach publicznych oraz naukę właściwego reagowania
i wsparcia tych osób, w tym osób starszych. Laboratorium dostarcza też informacji
na temat nowoczesnych rozwiązań technologicznych, które pomagają przeciwdziałać
wykluczeniu społecznemu. Do zajęć zapraszani są m.in. seniorzy z K lubów Seniora
i Uniwersytetów Trzeciego W ieku.
Na uczestników warsztatów czekają quizy, zabawy, ćwiczenia i wyzwania, które pozwolą
im lepiej zrozumieć codzienne wyzwania osób z niepełnosprawnościami lub osób
starszych. Uczestnicy eksplorują przestrzenie z ekspozycjami, które naśladują typowe
miejsca publiczne, takie jak hol dworca, urząd czy muzeum. W pomieszczeniach tych
są także prezentowane innowacyjne rozwiązania technologiczne opracowane przez Sieć
B adawczą Łukasiewicz – Instytut Technik Innowacyjnych EM AG, które przeciwdziałają
wykluczeniu społecznemu. W cielając się w sytuacje, które napotykają osoby
z ograniczoną sprawnością w życiu codziennym, uczestnicy wykonują przydzielone
im różnorodne zadania, np. na stanowisku kasjera, urzędnika czy osoby
z niepełnosprawnością. Dostępne są niezbędne rekwizyty, laski dla niewidomych, maski,
które uczynią te doświadczenia jeszcze bardziej autentycznymi. C zęść praktyczna
warsztatów jest poprzedzona krótką sesją szkoleniową, na której przekazywane
są podstawowe umiejętności niezbędne do udziału w zadaniach.
• Współpraca międzysektorowa/wspieranie aktywności seniorów w kulturze -
współpraca instytucji kultury z organizacjami pozarządowymi zrzeszającymi seniorów,
działającymi na ich rzecz oraz podmiotami sektora opieki społecznej, opieki zdrowotnej,
kościołami i związkami wyznaniowymi.
Najważniejszą rolę w tym współdziałaniu odgrywają Uniwersytety Trzeciego W ieku.
Duża część instytucji kultury stale współdziała z UTW z danej miejscowości. W spółpraca
ta polega na likwidacji barier uczestnictwa (tańsze lub darmowe bilety), dostosowywaniu
oferty kulturalnej do potrzeb seniorów oraz przygotowaniu ofert specjalnych dla UTW .
C zęść instytucji kultury realizuje działania dla seniorów również we współpracy
ze związkami kombatantów, klubami seniora, stowarzyszeniami oraz domami pomocy
społecznej.
6. Proszę o wykaz wszystkich publicznyc h uczelni, przy których działają Uniwersytety
Trzeciego Wieku oraz tych przy których nie działają.
M NiSW nie prowadzi centralnego wykazu zawierającego aktualizowaną na bieżąco
informację o wszystkich funkcjonujących uniwersytetach trzeciego wieku. Zgodnie z danymi
źródłowymi stanowiącymi bazę do raportu „Sprawozdanie z działalności Uniwersytetów
Trzeciego W ieku za rok akademicki 2021/22” udział w badaniu wzięły 24 UTW działające
w strukturze uczelni jako stowarzyszenie, oraz 79 UTW działających w strukturze uczelni
niebędących stowarzyszeniem.
10 https://senior.gov.pl/polityka_dlugofalowa/pokaz/667

-- 7 of 8 --

telefon: +48 22 52 92 718 ul. Wspólna 1/3
adres e-mail: kancelaria@mnisw.gov.pl 00-529 Warszawa
gov.pl/nauka
M inisterstwo Nauki i Szkolnictwa W yższego, na podstawie informacji zwrotnej pozyskanej
w ramach odpowiedzi na ankietę, o której mowa w odp. na pyt. 1, uzyska najpełniejszą
dotychczas i bieżącą informację o liczbie funkcjonujących uniwersytetów trzeciego wieku
działających w ramach i przy uczelniach (bazując na dobrowolnych odpowiedziach uczelni
publicznych i niepublicznych, do których skierowana została ankieta).
Z poważaniem
Z upoważnienia M inistra Nauki
M aciej Gdula
Podsekretarz Stanu
/ – podpisano cyfrowo/
Do wiadomości:
K ancelaria Prezesa R ady M inistrów.

-- 8 of 8 --