Interpelacja w sprawie powrotu do rozmów ze stroną szwedzką i podjęcia działań skutkujących restytucją polskich dóbr kultury znajdujących się w Szwecji
Treść wystąpienia poselskiego
Interpelacja nr 5284
do ministra kultury i dziedzictwa narodowego, ministra spraw zagranicznych
w sprawie powrotu do rozmów ze stroną szwedzką i podjęcia działań skutkujących restytucją polskich dóbr kultury znajdujących się w Szwecji
Zgłaszający: Michał Woś, Jan Kanthak, Dariusz Matecki
Data wpływu: 05-10-2024
Szanowni Państwo Ministrowie,
zwracam się z interpelacją w sprawie możliwości podjęcia działań, które mogłyby doprowadzić do zwrotu polskich dóbr kultury, zagrabionych w przeciągu dziejów i obecnie znajdujących się w szwedzkich zbiorach publicznych oraz królewskich. Biorąc pod uwagę znakomite relacje polsko-szwedzkie oraz wspólną historię, mamy doskonałą okazję, by na gruncie współpracy międzynarodowej rozpocząć dialog dotyczący powrotu tych zabytków do Polski.
Przykłady polskich dóbr kultury, które trafiły do Szwecji i nadal pozostają w tamtejszych zbiorach, obejmują liczne dzieła sztuki, księgi, manuskrypty i inne artefakty o ogromnym znaczeniu historycznym i kulturalnym. Obejmują one m.in.:
• paradną zbroję króla Zygmunta Augusta,
• portret Jana Kazimierza pędzla Daniela Schultza,
• popiersia Jana Kazimierza i Ludwiki Marii dłuta Giovanniego Francesco Rossiego,
• portret przyszłego króla Władysława IV z warsztatu Petera Paula Rubensa,
• miecz przypasany Władysławowi IV przez papieża Urbana VIII.
Wiemy, że na przestrzeni wieków część z tych dóbr została przetransportowana do Szwecji w wyniku różnych wydarzeń historycznych, a obecnie są częścią szwedzkich kolekcji muzealnych i państwowych. Z pewnością niektóre z nich mogłyby powrócić do Polski, a współczesne narzędzia dyplomatyczne, jakie mamy do dyspozycji, mogą przyczynić się do osiągnięcia porozumienia. Warto wziąć pod uwagę nawet opcje długoterminowych wypożyczeń, współpracy przy wspólnych wystawach czy porozumień kulturalnych, które nie tylko wzbogaciłyby polskie muzea, ale także mogłyby wzmacniać wymianę kulturalną i naukową między naszymi narodami.
Na marginesie - jako ciekawostkę historyczną - warto wspomnieć, że już w 1660 roku w ramach traktatu oliwskiego Szwecja zobowiązała się do zwrotu części zagrabionych polskich dóbr kultury, w tym archiwów i bibliotek. Mimo że część tych postanowień została wówczas zrealizowana w bardzo ograniczonym zakresie, współczesna dyplomacja stwarza nowe możliwości na podjęcie konstruktywnego dialogu w tej kwestii.
W związku z tym zwracam się z następującymi pytaniami:
1. Czy Ministerstwo Spraw Zagranicznych i Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego planują podjąć rozmowy z Królestwem Szwecji w celu omówienia kwestii restytucji polskich dóbr kultury, które znalazły się w szwedzkich zbiorach na przestrzeni dziejów?
2. Czy istnieje możliwość wypracowania mechanizmów współpracy, takich jak długoterminowe wypożyczenia zabytków lub organizacja wspólnych wystaw, aby zagrabione polskie dzieła sztuki mogły być prezentowane w Polsce?
3. Czy polskie placówki dyplomatyczne w Szwecji monitorują obecność polskich zabytków w tamtejszych zbiorach i podejmują działania zmierzające do ich czasowego lub stałego powrotu do kraju?
4. Czy Ministerstwo Spraw Zagranicznych oraz Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego prowadzą działania promujące świadomość o polskich stratach kulturalnych wśród społeczności międzynarodowej oraz inicjują projekty, które mogłyby ułatwić dialog o zwrocie tych dzieł?
Polsko-szwedzkie relacje opierają się na silnych fundamentach współpracy i wspólnych wartości. Jestem przekonany, że podjęcie dialogu w tej sprawie mogłoby przynieść korzyści obu stronom, wzmacniając jednocześnie nasze więzi kulturalne oraz historyczne.
Sekretarz stanu Władysław Teofil Bartoszewski
Odpowiedź wysoce rzeczowa – zawiera liczne dane twarde, kwoty, daty lub bezpośrednie odniesienie do zadanych pytań.
- Wymienia precyzyjne daty lub terminy (2)
- Resort odnosi się punkt po punkcie do pytań posła
Pełna treść wyekstrahowana z załącznika PDF (odpowiedź urzędowa)
6272 znakówktórych dane są przetwarzane została zamieszczona na stronie http://bip.mkidn.gov.pl w zakładce ochrona danych osobowych.
+48 22 42 10 100 Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego
esp@kultura.gov.pl ul. Krakowskie Przedmieście 15
www.gov.pl/kultura 00-071 Warszawa
Hanna Wróblewska
Pan
Szymon Hołownia
Marszałek Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej
Szanowny Panie Marszałku,
odpowiadając na interpelację nr 5284 posłów Michała Wosia, Jana Khantaka i Dariusza
Mateckiego z 9 października 2024 roku w sprawie powrotu do rozmów ze stroną szwedzką i
podjęcia działań skutkujących restytucją polskich dóbr kultury znajdujących się w Szwecji,
uprzejmie proszę o przyjęcie następujących wyjaśnień.
Ad 1.
Strona polska pozostaje w kontakcie ze stroną szwedzką w sprawie ewentualnego
przekazania Polsce ruchomych dóbr kultury zrabowanych w trakcie wojen polsko-
szwedzkich. Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego podejmuje wszelkie leżące w jego
kompetencji działania, aby doprowadzić do zwrotu tych dóbr kultury. Powyższe
kompetencje wynikają z przepisów ustawy z 25 maja 2017 r. o restytucji narodowych dóbr
kultury (Dz.U. 2017 poz. 1086 ze zm.), a dokładniej art. 3 ust. 1 tej ustawy, z którym zgodnie
na gruncie obowiązującego ustawodawstwa organem właściwym do spraw restytucji dóbr
kultury prowadzonej przez Rzeczpospolitą Polską, w tym zwrotu narodowych dóbr kultury
RP wyprowadzonych z naruszeniem prawa z terytorium Rzeczypospolitej Polskiej,
oraz do spraw restytucji dóbr kultury prowadzonej przez państwo obce lub cudzoziemców,
w tym zwrotu dóbr kultury wyprowadzonych z naruszeniem prawa z terytorium państwa
członkowskiego Unii Europejskiej innego niż Rzeczpospolita Polska, lub innego państwa
obcego, jest minister właściwy do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego.
Należy przy tym wskazać, że restytucja dóbr kultury jest procesem długotrwałym.
Pozytywne zakończenie negocjacji rodzi skutek w postaci zwrotu poszczególnych obiektów
jak w przypadku obrazu pt. ,,Opłakiwanie Chrystusa” z warsztatu Cranacha starszego. Dzięki
działaniom restytucyjnym Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego udało się
doprowadzić do zwrotu tego dzieła. W czerwcu 2020 r. Muzeum Narodowe w Sztokholmie
oficjalnie rekomendowało rządowi szwedzkiemu bezwarunkowy zwrot dzieła do Polski.
Następnie władze Szwecji zdecydowały o bezkosztowym oddaniu obrazu Polsce.
Problematyka dóbr kultury zagrabionych podczas II wojny północnej jest podnoszona przez
Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego podczas rozmów ze stroną szwedzką,
prowadzonych na różnych szczeblach i poziomach administracji rządowej, w tym podczas
spotkań bilateralnych. Jak stanowi art. 9 Konstytucji RP, Rzeczpospolita Polska przestrzega
wiążącego ją prawa międzynarodowego. W tym względzie, w zakresie powszechnie
obowiązującego prawodawstwa, dochodzenie roszczenia o zwrot dóbr kultury na podstawie
późniejszych norm prawa międzynarodowego jest bezskuteczne, gdyż normy te nie mają
mocy wstecznego działania. Wszelkie normy prawa międzynarodowego dotyczące
własności jeńców wojennych, zakazu konfiskaty własności prywatnej czy też formalnego,
ogólnego zakazu rabunku dokonywanego przez armię nieprzyjacielską podczas wojny
lądowej zostały uregulowane dopiero na początku XX wieku na mocy postanowień m.in.
-- 1 of 2 --
+48 22 42 10 100 Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego
esp@kultura.gov.pl ul. Krakowskie Przedmieście 15
www.gov.pl/kultura 00-071 Warszawa
konwencji haskich. Mając na uwadze powyższe, należy stwierdzić, że ewentualne
przekazanie przez stronę szwedzką poszczególnych obiektów, które zostały wówczas
zagrabione, stanowiłoby gest o wymiarze politycznym i moralnym.
Strona polska prowadzi obecnie działania polegające na badaniu, dokumentacji, digitalizacji
i udostępnianiu publicznemu dzieł sztuki i archiwaliów zagrabionych w trakcie potopu
szwedzkiego. Archiwa szwedzkie respektują zasadę otwartości zasobów bez względu
na przynależność państwową zainteresowanych badaczy.
Na przestrzeni kilkuset lat, od momentu podpisania traktatu w Oliwie, prowadzone były
różnego rodzaju zabiegi mające doprowadzić do odzyskania przez Polskę ww. zbiorów.
Polscy naukowcy przyczynili się w tym względzie m.in. do przeprowadzenia badań
naukowych, jak też opracowania polskich księgozbiorów przechowywanych obecnie
w szwedzkich bibliotekach. Po 1945 r. poszukiwania poloników w zbiorach szwedzkich
prowadzone były w dużej mierze przez Józefa Trypućkę oraz Stanisława Heymowskiego.
W latach siedemdziesiątych XX w., a dokładniej w 1979 r. Zbigniew Łakociński opublikował
katalog ,,Polonica Svecana artistica” zawierający szczegółowe opisy 116 odnalezionych
poloników na terenie Królestwa Szwecji. Z kolei w 2011 r. Ministerstwo Kultury
i Dziedzictwa Narodowego wydało katalog pt. ,,Mapy i plany Rzeczypospolitej XVII w.
znajdujące się w archiwach w Sztokholmie” autorstwa Karola Łopateckiego i Wojciecha
Walczaka – dwutomową publikację dotyczącą map i planów, które znajdują się obecnie
w archiwach szwedzkich.
Ad 2.
Sprawy związane z gospodarką muzealiami, w tym wypożyczeniami muzealiów leżą
w kompetencjach dyrektorów muzeów. Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego nie ma
bezpośredniego wpływu na plany ekspozycyjne muzeów w Polsce.
Ad 3.
Odpowiedź na pytanie o bieżące działania placówek dyplomatycznych leży w gestii MSZ.
Ad 4.
Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego prowadzi na terenie kraju działania
w zakresie popularyzacji tematyki polskich strat wojennych, czyli obiektów utraconych
w wyniku II wojny światowej z terenu Polski w jej granicach po 1945 roku. Popularyzujemy
wizerunki i historie dzieł utraconych w czasie wojny, a także tych zaginionych z polskich
zbiorów od zakończenia działań wojennych do dzisiaj, m.in. poprzez publikacje, wystawy
i Program Ministra „Badanie polskich strat wojennych”. Za działania popularyzacyjne wśród
społeczności międzynarodowej odpowiedzialne są Instytuty Polskie. Na poziomie roboczym
MKiDN pozostaje w relacji z międzynarodowymi domami aukcyjnymi oraz podmiotami
uczestniczącymi w aukcjach dzieł.
Z poważaniem
z up. MINISTRA KULTURY
I DZIEDZICTWA NARODOWEGO
PODSEKRETARZ STANU
Andrzej Wyrobiec
-- 2 of 2 --