Interpelacja w sprawie odzyskania bezcennych dokumentów archiwalnych stanowiących straty wojenne z okresu II wojny światowej
Treść wystąpienia poselskiego
Interpelacja nr 4655
do ministra kultury i dziedzictwa narodowego
w sprawie odzyskania bezcennych dokumentów archiwalnych stanowiących straty wojenne z okresu II wojny światowej
Zgłaszający: Krzysztof Szczucki
Data wpływu: 08-09-2024
W 2022 r. p. Waldemar Kurkowski, wójt gminy Gruta w woj. kujawsko-pomorskim, a za nim również p. Wojciech Labuda, pełnomocnik prezesa Rady Ministrów do spraw reformy regulacji administracyjnych związanych z ruchem naturalnym ludności i ochrony miejsc pamięci, informowali ministra kultury i dziedzictwa narodowego o tym, że w niemieckim Tajnym Archiwum Państwowym Fundacji Pruskiego Dziedzictwa Kulturowego (niem. Geheimes Staatsarchiv Preußischer Kulturbesitz) z siedzibą w Berlinie znajduje się oryginał traktatu pokojowego zawartego nad jeziorem Mełno (gmina Gruta, woj. kujawsko-pomorskie) 27 września 1422 r. pomiędzy Królestwem Polski, Wielkim Księstwem Litewskim a Zakonem Krzyżackim. Traktat ten kończył kilkunastoletni okres wojen pomiędzy przymierzem polsko-litewskim a zakonem i przyznawał szereg zdobyczy terytorialnych Litwie i Koronie, ustanawiając trwałe granice między nimi a Prusami Wschodnimi na kolejnych ok. 500 lat. Dokument pokoju stanowi więc jedno z ważniejszych świadectw dziejów Polski epoki średniowiecza. Do 1941 r. był on przechowywany w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie, stanowiąc jeden z elementów działu „Prussiae“ Archiwum Koronnego. Na początku 1941 r. zbiór ten został zrabowany przez Niemców i przekazany do niemieckiego Archiwum Państwowego w Królewcu Tajnego Archiwum Państwowego Fundacji Pruskiego Dziedzictwa Kulturowego. Mimo dowodów rabunku (rewersy po tych dokumentach z datą i podpisem pracownika archiwum) wciąż 74 dokumenty z tego zbioru, stanowiące straty wojenne, nie wróciły do Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie i 73 z nich (1 zaginął) pozostają w Tajnym Archiwum Państwowym Fundacji Pruskiego Dziedzictwa Kulturowego w Berlinie. Inwentarze tego archiwum wraz ze skanami dokumentów, przyporządkowane do „szuflady dokumentów warszawskich“ („Warchauer Urkunden Schieblade“), są dostępne w Internecie. Na skanach doskonale widoczne są przedwojenne pieczęci i sygnatury Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie.
W związku z powyższym zwracam się do Pani Minister z następującymi pytaniami:
1. Czy i jakie konkretne działania podjęło Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego w związku z informacją p. Waldemara Kurkowskiego, wójta gminy Gruta, oraz p. Wojciecha Labudy, pełnomocnika prezesa Rady Ministrów do spraw reformy regulacji administracyjnych związanych z ruchem naturalnym ludności i ochrony miejsc pamięci, z 2022 r., iż stanowiący polską stratę wojenną dokument pokoju mełneńskiego z 1422 r. znajduje się w niemieckim Tajnym Archiwum Państwowym Fundacji Pruskiego Dziedzictwa Kulturowego z siedzibą w Berlinie?
2. Czy i jakie konkretne działania podjęło dotychczas Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego i jakie zamierza podjąć w celu odzyskania z Niemiec zbioru 73 dokumentów działu „Prussiae“ Archiwum Koronnego Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie?
3. Czy Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego ma informacje o innych stanowiących polskie straty wojenne zbiorach dokumentów archiwalnych przechowywanych w niemieckich archiwach państwowych? Jakie dokładnie są to zbiory? Jakie konkretne działania podjęło Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego i jakie zamierza podjąć w celu ich odzyskania?
Podsekretarz stanu Andrzej Wyrobiec
Odpowiedź wysoce rzeczowa – zawiera liczne dane twarde, kwoty, daty lub bezpośrednie odniesienie do zadanych pytań.
- Wymienia precyzyjne daty lub terminy (6)
- Resort odnosi się punkt po punkcie do pytań posła
Pełna treść wyekstrahowana z załącznika PDF (odpowiedź urzędowa)
6199 znakówktórych dane są przetwarzane została zamieszczona na stronie http://bip.mkidn.gov.pl w zakładce ochrona danych osobowych.
+48 22 42 10 100 Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego
esp@kultura.gov.pl ul. Krakowskie Przedmieście 15
www.gov.pl/kultura 00-071 Warszawa
Hanna Wróblewska
Pan
Szymon Hołownia
Marszałek Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej
Szanowny Panie Marszałku,
odpowiadając na interpelację nr 4655 Posła Krzysztofa Szczuckiego z 13 września 2024
roku w sprawie odzyskania bezcennych dokumentów archiwalnych stanowiących straty
wojenne z okresu II wojny światowej, uprzejmie proszę o przyjęcie poniższych informacji.
Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego w 2022 r. podjęło sprawę
74 rękopiśmiennych dokumentów pergaminowych, zagrabionych w czasie II wojny
światowej z Archiwum Głównego Akt Dawnych przy ul. Długiej 24 w Warszawie.
Przeprowadzono wnikliwą kwerendę archiwalną i biblioteczną mającą na celu ustalenie
szczegółowych faktów dotyczących proweniencji omawianych dokumentów, okoliczności
ich grabieży i podejmowanych po II wojnie światowej prób odzyskania archiwaliów.
Pismem z 15 listopada 2022 r. resort kultury przekazał stronie niemieckiej – Geheimes
Staatsarchiv Preussischer Kulturbesitz (Tajne Archiwum Państwowe Fundacji Pruskiego
Dziedzictwa Kulturowego) w Berlinie-Dahlem wniosek restytucyjny dot. 74 dokumentów
pergaminowych zrabowanych w czasie II wojny światowej z Archiwum Głównego Akt
Dawnych w Warszawie. Zgodnie z procedurami o złożeniu przedmiotowego wniosku
poinformowane zostało Ministerstwo Spraw Zagranicznych RP, w tym Ambasada RP
w Berlinie. Następnie sprawa ta była przez MKiDN podejmowana w korespondencji
ze stroną niemiecką w pismach z: 15.12.2022 r., 23.02.2023 r. i 15.02.2024 r., jak również w
trakcie spotkań roboczych i rozmów polsko-niemieckich, w tym podczas konsultacji
międzyrządowych prowadzonych w lipcu br. z Pełnomocnik Rządu RFN ds. Kultury i Mediów
Panią Claudią Roth. Obecnie sprawa zwrotu archiwaliów na terytorium Polski procedowana
jest przez niemieckie Federalne Ministerstwo Spraw Zagranicznych (Auswärtiges Amt),
właściwe do spraw restytucji dóbr kultury zagrabionych w czasie II wojny światowej przez
okupanta niemieckiego.
Rękopiśmienne dokumenty pergaminowe dotyczące wzajemnych stosunków polsko-
krzyżackich od XVI w. przechowywane były w Archiwum Koronnym w Krakowie w dziale
określanym mianem „Prussiae”. Dział ten zawierał dokumenty dotyczące całokształtu relacji
polsko-krzyżackich z czasów od osiedlenia się zakonu w ziemi chełmińskiej w latach
1226-1230 aż po 1525 r., czyli datę traktatu krakowskiego, który zmienił polityczno-prawną
pozycję zakonu i dał Rzeczypospolitej suwerenne zwierzchnictwo także nad północno-
wschodnią częścią byłego państwa krzyżackiego, będącego odtąd jej lennem. W skład działu
„Prussiae” wchodziły: dokumenty wystawione przez stronę krzyżacką na rzecz strony
polskiej; dokumenty wystawione przez stronę polską na rzecz zakonu, a powracające
do polskiego wystawcy w miarę zmian granicznych i politycznych w XV–XVI wieku;
dokumenty protekcyjne papieskie i cesarskie, przejęte przez Polskę w 1525 r. Archiwum
Koronne w 1765 r. przeniesione zostało z Krakowa do Warszawy i połączone z królewskim
Archiwum Sekretnym Warszawskim. Następnie w 1808 r. z archiwów tych utworzone
zostało centralne publiczne Archiwum Ogólne Krajowe, którego kontynuatorem jest
-- 1 of 2 --
+48 22 42 10 100 Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego
esp@kultura.gov.pl ul. Krakowskie Przedmieście 15
www.gov.pl/kultura 00-071 Warszawa
Archiwum Główne Akt Dawnych (AGAD), nazwane tak po odzyskaniu przez Polskę
niepodległości w 1918 r.
W chwili wybuchu II wojny światowej dokumenty z działu „Prussiae”, a także historyczne
inwentarze Archiwum Koronnego z regestami tych dokumentów przechowywane były
w gmachu Archiwum Głównego Akt Dawnych przy ul. Długiej 24 w Warszawie.
W październiku 1939 r. do archiwum wkroczyli komisarze niemieccy na czele z dr. Erichem
Randtem, dyrektorem Pruskiego Archiwum Państwowego we Wrocławiu, a zarazem
komisarzem ministra spraw wewnętrznych Rzeszy przy Niemieckim Naczelnym
Dowództwie Wojskowym w Polsce. Zapowiedzieli oni m.in. przejmowanie wybranych
zasobów archiwum przez archiwa niemieckie. Pruskie Archiwum Państwowe w Królewcu
zażądało od Archiwum Głównego Akt Dawnych ponad 100 dokumentów z działu „Prussiae”.
Finalnie lista żądań w odniesieniu do działu „Prussiae” objęła 74 dokumenty.
Antoni Rybarski, który w czasie okupacji hitlerowskiej pełnił funkcję dyrektora Archiwum
Głównego Akt Dawnych, zaprotestował przeciwko wywozowi dokumentów, powołując się
na jedną z generalnych zasad obowiązujących w archiwistyce – niepodzielność narosłych
historycznie zasobów aktowych. Niestety, protesty te nie zapobiegły grabieży archiwaliów.
Formalne wydanie okupantom omawianych dokumentów nastąpiło 17 grudnia 1940 r.
po uprzednim sporządzeniu spisu zdawczo-odbiorczego. Dokumenty zostały wywiezione
do Królewca w styczniu 1941 r. W toku prowadzonej przez MKiDN kwerendy udało się
odnaleźć niemieckie dokumenty wywozowe przedmiotowych archiwaliów i włączyć
je do wniosku restytucyjnego.
Omawiane dokumenty po zakończeniu wojny odnalezione zostały w Goslar w Dolnej
Saksonii, następnie zaś przewiezione do Geheimes Staatsarchiv Preussischer Kulturbesitz
w Berlinie-Dahlem.
Strona polska podjęła pierwsze próby restytucji przedmiotowych dokumentów w 1948 roku.
Ówczesna sytuacja polityczna uniemożliwiła jednak ich odzyskanie. Starania o zwrot
dokumentów podejmowało także w 1992 r. Ministerstwo Spraw Zagranicznych RP. Ponadto
w latach 2005-2007 sprawę 74 dokumentów pergaminowych w trybie karnym prowadziła
Oddziałowa Komisja Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu w Szczecinie.
Uprzejmie informuję, że Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego prowadzi dalsze
kwerendy dotyczące zagrabionych w czasie II wojny światowej archiwaliów, mające na celu
udokumentowanie strat w tym obszarze w celu podjęcia działań restytucyjnych.
Z poważaniem
z up. MINISTRA KULTURY
I DZIEDZICTWA NARODOWEGO
PODSEKRETARZ STANU
Andrzej Wyrobiec
-- 2 of 2 --