Odpowiedź na interpelację w sprawie dokończenia procesu dekomunizacji przestrzeni publicznej w Polsce Odpowiedź na interpelację nr 4127 w sprawie dokończenia procesu dekomunizacji przestrzeni publicznej w Polsce Odpowiadający: sekretarz stanu w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Administracji Tomasz Szymański Warszawa, 27-08-2024 Szanowny Panie Marszałku, w odpowiedzi na interpelację numer 4127 Pana Posła Dariusza Mateckiego oraz grupy Posłów[1] w sprawie dokończenia procesu dekomunizacji przestrzeni publicznej w Polsce, skierowaną do Prezesa Rady Ministrów, a następnie przekazaną Ministrowi Spraw Wewnętrznych i Administracji[2] w celu udzielenia odpowiedzi w porozumieniu m.in. z Ministrem Edukacji oraz Ministrem Kultury i Dziedzictwa Narodowego, uprzejmie przedstawiam następujące informacje. Na wstępie pragnę zaznaczyć, że kwestie podniesione w interpelacji pozostają poza zakresem właściwości Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji. Jednocześnie warto nadmienić, że zgodnie z art. 18 ust. 2 pkt 13 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym[3] podejmowanie uchwał w sprawach herbu gminy, nazw ulic i placów będących drogami publicznymi lub nazw dróg wewnętrznych w rozumieniu ustawy z dnia 21 marca 1985 r. o drogach publicznych[4], a także wznoszenia pomników pozostaje wyłączną kompetencją rady gminy. Jak poinformowało Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego[5], stosownie do przepisów ustawy z dnia 1 kwietnia 2016 r. o zakazie propagowania komunizmu lub innego ustroju totalitarnego przez nazwy jednostek organizacyjnych, jednostek pomocniczych gminy, budowli, obiektów i urządzeń użyteczności publicznej oraz pomniki[6] jedyną rolą ministra właściwego do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego w przedmiotowym zakresie jest występowanie jako organ wyższego stopnia w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego[7] w stosunku do wojewody w sprawach o usunięcie pomnika. W związku z powyższą kompetencją Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego prowadził bądź nadal prowadzi postępowania administracyjne dotyczące: Pomnika „Wyzwolenia Ziemi Warmińsko-Mazurskiej“ (pomnika „Wdzięczności dla Armii Radzieckiej“), usytuowanego na placu Xawerego Dunikowskiego w Olsztynie. Pomnika upamiętniającego 1000-lecie Państwa Polskiego i 15 lat wytężonej pracy – walki o trwały pokój, znajdującego się przy ul. Fabrycznej w Kudowie-Zdroju. Pomnika na placu Wolności w Nisku. Pomnika Bojowników o Wyzwolenie Społeczne i Narodowe w Pabianicach. Tablicy poświęconej Tadeuszowi Żarskiemu w Piotrkowie Trybunalskim. Obelisku w Rawiczu, gm. Drużbice. Pomnika Niepodległości na Placu Grunwaldzkim w Gorzowie Wielkopolskim. Pomnika Osadnictwa Wojskowego, posadowionego w miejscowości Glisno. Pomnika Wdzięczności Armii Czerwonej, usytuowanego na Placu Ofiar Getta w Rzeszowie. Pomnika upamiętniającego wydarzenia z okresu II wojny światowej, posadowionego na działce nr ewid. 569 w miejscowości Trzebownisko. Pomnika upamiętniającego ofiary pacyfikacji niemieckiej wsi Stobierna, partyzantów GL, BCh, AK oraz ofiary faszyzmu hitlerowskiego, posadowionego na działce ewid. 3372 w miejscowości Stobierna, gmina Trzebownisko. Tablicy poświęconej Andrzejowi Beneszowi, znajdującej się na budynku przy ul. Kpt. Jana Dubaniowskiego „Salwy“ 2 w Bochni. Tablicy znajdującej się na budynku przy ul. Beskidzkiej 291 w Wieprzu. Kamienia pamiątkowego w Zadrożu, gm. Trzyciąż. Pomnika – obelisku upamiętniającego żołnierzy Armii Czerwonej poległych podczas wyzwalania Dąbrowy Górniczej i Gołonoga, znajdującego się w Dąbrowie Górniczej. Pomnika Leona Kruczkowskiego w Sosnowcu. Tablicy pamiątkowej poświęconej żołnierzom Armii Radzieckiej w Sławkowie. Pomnika ku czci żołnierzy Armii Czerwonej, poległych w 1945 r. w walce o wyzwolenie Grodźca, znajdującego się w Jasienicy na działce nr 390 w sołectwie Grodziec. Pomnika (pierwotnie Braterstwa Broni) w Nowogardzie. Pomnika – kamienia pamiątkowego na Placu Wolności w m. Chełmnie. Pomnika poświęconego żołnierzom Armii Radzieckiej poległym podczas forsowania Wisły w Kępie Piotrawińskiej, gm. Solec nad Wisłą. Pomnika Józefa Dechnika w Biłgoraju. Warto również dodać, że w przywołanej ustawie o zakazie propagowania komunizmu lub innego ustroju totalitarnego przez nazwy jednostek organizacyjnych, jednostek pomocniczych gminy, budowli, obiektów i urządzeń użyteczności publicznej oraz pomniki, są przewidziane także zadania dla Instytutu Pamięci Narodowej, który nie jest organem administracji rządowej. Jak podkreśliło w swoim stanowisku Ministerstwo Edukacji Narodowej (MEN)[8], preambuła do ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe[9] stanowi m.in., że kształcenie i wychowanie służy rozwijaniu u młodzieży poczucia odpowiedzialności, miłości Ojczyzny oraz poszanowania dla polskiego dziedzictwa kulturowego (…). Jednocześnie minister właściwy do spraw oświaty i wychowania określił w rozporządzeniach podstawę programową kształcenia ogólnego dla poszczególnych etapów edukacyjnych, tj. wychowania przedszkolnego, szkoły podstawowej oraz szkół ponadpodstawowych[10]. Powyższe dokumenty zawierają treści do obowiązkowej realizacji przez uczniów (dostosowane do ich wieku i percepcji), dotyczące również tematyki przedmiotowej interpelacji. Wskazane zagadnienia są realizowane przede wszystkim na zajęciach historii, wiedzy o społeczeństwie, czy też zajęciach z wychowawcą. Nadrzędnymi celami kształcenia historycznego w szkole podstawowej są: rozbudzanie zainteresowania przeszłością – począwszy od historii swojej rodziny, przez historię lokalną i regionalną po historię Polski i powszechną, budowanie szacunku dla wszystkich ludzi oraz dokonań Polaków i innych narodów. Na lekcjach historii są wyjaśniane takie pojęcia jak ojczyzna, naród, państwo, symbole narodowe, patriotyzm. Kształtowana jest pamięć historyczna i krytyczne myślenie, świadomość obywatelska, postawa szacunku i odpowiedzialności za własne państwo. Kształcenie historyczne w ocenach przeszłości ma dbać o rzetelność przekazu, a także dostarczać uczniom narzędzi do samodzielnego zdobywania i poszerzania wiedzy. Zajęcia z historii mają charakter poznawczy i kształcący w zakresie możliwości związanych z wiekiem uczniów. Treści nauczania koncentrują się na najważniejszych elementach dziedzictwa przeszłości, jednakże ze szczególnym uwzględnieniem dziejów ojczystych. Uczeń klasy IV zostaje wprowadzony w kształcenie historyczne zarówno przez poznawanie losów własnej rodziny, jak i prezentację sylwetek wybitnych polskich postaci historycznych. Uczeń zdobywa w ten sposób wiedzę o najważniejszych osobach i wydarzeniach w polskiej historii, jednocześnie umacniając więź z miejscem zamieszkania i z krajem ojczystym, wyzwalając w sobie poczucie odpowiedzialności za dorobek minionych wieków. Poniżej przedstawiono przykładowe zapisy ujęte w podstawie programowej szkoły podstawowej. IV. Postacie i wydarzenia o doniosłym znaczeniu dla kształtowania polskiej tożsamości kulturowej. Uczeń sytuuje w czasie i opowiada m.in. o: (…) 14) „Zośce“, „Alku“, „Rudym“ i „Szarych Szeregach“; 15) Witoldzie Pileckimi – jego wojennych i powojennych wyborach, Danucie Siedzikównie „Ince“; 16) papieżu Janie Pawle II i jego pierwszej pielgrzymce do Polski; 17) „Solidarności“ i jej bohaterach. XXXVI. Początki komunizmu w Polsce. Uczeń: 1) przedstawia okoliczności przejęcia władzy w Polsce przez komunistów; 2) charakteryzuje postawy Polaków wobec nowych władz, z uwzględnieniem różnych form oporu. XXXVII. Stalinizm w Polsce i jego skutki. Uczeń: 1) przedstawia system terroru stalinowskiego i przemiany ustrojowe, gospodarczo-społeczne i kulturowe w okresie stalinizmu; (…) XXXVIII. Polska w latach 1957-1981. Uczeń: 1) opisuje system władzy w latach 60. i 70. w PRL i formy uzależnienia od ZSRS; 2) charakteryzuje realia życia społecznego i kulturalnego, z uwzględnieniem specyfiki czasów gomułkowskich i gierkowskich; 3) przedstawia i umiejscawia w czasie różnorodność przyczyn kryzysów społecznych w latach 1968, 1970, 1976 i ich konsekwencje; 4) wyjaśnia znaczenie roli Kościoła katolickiego dla stosunków politycznych i społecznych; 5) opisuje narodziny i działania opozycji politycznej w latach 1976-1980; 6) przedstawia wpływ Jana Pawła II na przemiany społeczne i polityczne; 7) wyjaśnia przyczyny i następstwa strajków sierpniowych w 1980 r.; 8) charakteryzuje ruch społeczny „Solidarność“. XXXIX. Dekada 1981-1989. Uczeń: 1) wyjaśnia przyczyny wprowadzenia stanu wojennego, opisuje jego konsekwencje; 2) przedstawia postawy Polaków wobec stanu wojennego, analizuje fenomen oporu społecznego; 3) wyjaśnia przyczyny zawarcia porozumienia „okrągłego stołu“ przedstawia jego głównych uczestników i opisuje postanowienia. XL. Narodziny III Rzeczypospolitej. Uczeń: 1) opisuje kluczowe przemiany ustrojowe w latach 1989-1997; (…). Ważne jest, aby w procesie nauczania wykorzystywać, w miarę istniejących możliwości, takie formy, jak: wycieczki do archiwów, bibliotek i muzeów, miejsc pamięci, korzystanie z rekonstrukcji historycznych, spotkania z ciekawymi ludźmi/świadkami historii. W szkole ponadpodstawowej (LO, technikum, branżowa szkoła) celem kształcenia historycznego jest także poznanie przez uczniów polskiego dziedzictwa nie jako rzeczy zewnętrznej wobec nas, ale jako kształtującego nas dobra. Przy czym nie wystarczy tylko znać to dziedzictwo, lecz także brać odpowiedzialność za współczesność przez nie kształtowaną, to jest rozwijać je i twórczo wzbogacać na miarę aktualnych wyzwań. Kształcenie historyczne ma umożliwiać w szczególności: 1) pogłębianie wiedzy o ważnych wydarzeniach z dziejów narodu polskiego i dziejów powszechnych, aby móc krytycznie odnosić się do przeszłości oraz lepiej rozumieć teraźniejszość i odpowiedzialnie budować przyszłość; 2) rozwijanie myślenia historycznego oraz wrażliwości moralnej i estetycznej; 3) kształtowanie zdolności humanistycznych, sprawności językowej, umiejętności samodzielnego poszukiwania wiedzy i korzystania z różnorodnych źródeł informacji, krytycznego formułowania i wypowiadania własnych opinii; 4) kształtowanie więzi z krajem ojczystym, świadomości obywatelskiej, postawy szacunku i odpowiedzialności za własne państwo; utrwalanie poczucia godności i dumy narodowej; budowanie szacunku dla innych ludzi oraz dokonań innych narodów i państw; 5) kształtowanie szacunku dla dziedzictwa narodowego; wyrabianie poczucia troski o pamiątki i zabytki historyczne; (…). W podstawie programowej w zakresie przedmiotu historia dla liceum ogólnokształcącego i technikum historia państwa i narodu została wpisana w historię powszechną, choć nadal wątek dziejów ojczystych pozostaje najważniejszy. Treści nauczania – wymagania szczegółowe historii wprost odnoszą się do takich obszarów jak: LV. Proces przejmowania władzy przez komunistów w Polsce (1944-1948). Uczeń: 1) opisuje straty demograficzne, terytorialne, gospodarcze i kulturowe po II wojnie światowej; 2) charakteryzuje okoliczności i etapy przejmowania władzy w Polsce przez komunistów; 3) omawia przejawy oporu społecznego wobec komunizmu, w tym działalność opozycji legalnej oraz podziemia antykomunistycznego; (…). LVI. Stalinizm w Polsce i jego erozja. Uczeń: 1) charakteryzuje proces sowietyzacji na płaszczyźnie ustrojowej, gospodarczo-społecznej i kulturowej; 2) charakteryzuje terror stalinowski; 3) opisuje relacje państwo – Kościół w okresie stalinizmu; (…). Dodatkowo w zakresie rozszerzonym, uczeń: 1) wyjaśnia założenia propagandy komunistycznej i charakteryzuje cechy sztuki socrealizmu; LVII. Polska w latach 1957-1981. Uczeń: 1) charakteryzuje system władzy w latach 60. i 70. w PRL i stopień uzależnienia od ZSRS; 2) opisuje proces industrializacji i funkcjonowanie gospodarki planowej; 3) wyjaśnia genezę i następstwa kryzysów społecznych w latach 1968, 1970 i 1976; 4) wyjaśnia społeczno-polityczną rolę Kościoła katolickiego, z uwzględnieniem roli prymasa Stefana Wyszyńskiego oraz papieża Jana Pawła II i jego wpływu na przemiany w Polsce; 5) charakteryzuje i ocenia działalność opozycji politycznej w latach 1976-1980; 6) wyjaśnia przyczyny i następstwa strajków w 1980 r.; 7) charakteryzuje ruch społeczny „Solidarność“ i ocenia jego wpływ na przemiany społeczno-polityczne w Polsce i w Europie. Dodatkowo w zakresie rozszerzonym, uczeń: 1) opisuje postawy społeczne wobec władzy komunistycznej (…); 2) przedstawia najważniejsze postacie „Solidarności“ (z perspektywy ogólnopolskiej i lokalnej). LVIII. Dekada 1981-1989. Uczeń: 1) wyjaśnia przyczyny i skutki wprowadzenia stanu wojennego oraz formy oporu społecznego; 2) wyjaśnia przyczyny zawarcia porozumienia okrągłego stołu, opisuje i ocenia jego skutki; (…) Dodatkowo w zakresie rozszerzonym, uczeń m.in.: 1) ocenia międzynarodową reakcję na wprowadzenie stanu wojennego w Polsce; 2) opisuje relacje państwo – Kościół w latach 80., z uwzględnieniem postaci ks. Jerzego Popiełuszki; 3) opisuje znaczenie Kościoła katolickiego dla samoorganizacji Polaków po 13 grudnia 1981 r.; LIX. Narodziny III Rzeczypospolitej i jej miejsce w świecie na przełomie XX i XXI w. Uczeń m.in.: – opisuje kluczowe przemiany ustrojowe w latach 1989-1997, wyjaśnia ich międzynarodowe uwarunkowania; – ocenia proces transformacji ustrojowej i gospodarczej; (…). Dodatkowo w zakresie rozszerzonym, uczeń m.in.: 1) wyjaśnia kontrowersje wokół problemu dekomunizacji i lustracji; 2) charakteryzuje przemiany społeczno-polityczne, gospodarcze i kulturowe lat 90.; 3) charakteryzuje polityczne spory o kształt wolnej Polski; 4) ocenia społeczne koszty transformacji. W opisanych warunkach i sposobie realizacji historii w LO i technikum wskazuje się, że układ treści nauczania stwarza możliwość pogłębionej względem szkoły podstawowej refleksji nad dziejami ojczystymi, z uwzględnieniem szerokiego kontekstu uwarunkowań wewnętrznych i międzynarodowych. Wymagania określone w podstawie programowej w zakresie przedmiotu historia nie są gotowym programem nauczania i nie mogą być traktowane jako zestaw tematów lekcji. Stanowią rejestr zakładanych umiejętności, które ma opanować uczeń liceum ogólnokształcącego i technikum. W procesie nauczania i uczenia się nauczyciele oraz uczniowie powinni wykorzystywać wszelkie dostępne zasoby źródeł i opracowań historycznych, czemu sprzyja postęp technologiczny, który stwarza coraz szersze możliwości docierania do świadectw minionej rzeczywistości. Dobór metod nauczania i środków dydaktycznych stosowanych w procesie kształcenia powinien być zależny od możliwości i potrzeb uczniów. Repertuar tych metod i środków wyznaczają jedynie wiedza i wyobraźnia nauczycieli oraz entuzjazm uczniów. Nieocenioną pomoc w misji historycznego edukowania młodych Polaków stanowią niezliczone instytucje publiczne i niepubliczne, których zasoby (w większości dostępne w formie cyfrowej) mogą stanowić źródło inspiracji i wsparcia dla uczniów i nauczycieli. Dodatkowo ważne jest, aby w procesie nauczania wykorzystywać, w miarę możliwości, takie formy upamiętniania kluczowych wydarzeń historycznych, jak wycieczki do miejsc pamięci i muzeów, w tym znajdujących się w danym regionie. Jednocześnie przedmiot „wiedza o społeczeństwie“ w zakresie rozszerzonym w zawartych treściach nauczania (wymaganiach szczegółowych) również odnosi się do przedmiotowego tematu. Cyt. XIII. Rzeczpospolita i problem wychodzenia z komunizmu. Uczeń: 1) charakteryzuje kulturowy, polityczny, społeczny i gospodarczy bilans rządów komunistycznych w Polsce; 2) wymienia najważniejsze wydarzenia związane z przełomem 1989 r. w Polsce oraz w Europie Środkowej; 3) charakteryzuje spór polityczny w Polsce po 1989 r. w odniesieniu do sposobów radzenia sobie z dziedzictwem komunizmu; (…) 6) charakteryzuje transformację gospodarczą w Polsce po 1989 r.; 7) wyjaśnia pojęcia prywatyzacji, reprywatyzacji, powszechnego uwłaszczenia; 8) charakteryzuje postkomunizm jako zjawisko polityczne i gospodarcze; 9) wyjaśnia pojęcia uwłaszczenia nomenklatury i kapitalizmu politycznego; podaje przykłady tych zjawisk w Polsce po 1989 r.; 10) wyjaśnia pojęcie sejmowej komisji śledczej; 11) wskazuje główne linie debaty i sporu politycznego w Polsce do 2015 r. Podczas realizacji celów kształcenia dla przedmiotu wiedza o społeczeństwie w zakresie rozszerzonym należy odwołać się do różnorodnych metod dydaktycznych, które mają wspomagać uczniów w szeroko pojętej edukacji obywatelskiej. Wiedza o społeczeństwie w zakresie rozszerzonym ma utrwalić w umysłach uczniów spojrzenie na „rzeczpospolitą“ jako na dobro wspólne wszystkich obywateli, które jest „dane i zadane“, niesie za sobą nie tylko prawa, lecz także obowiązki, wymaga zarówno wiedzy o naszym dziedzictwie kultury politycznej i obywatelskiej, jak i brania odpowiedzialności za jego trwanie i pomnażanie. Rekomenduje się organizowanie wycieczek edukacyjnych, np. do instytucji, organizacji i stowarzyszeń związanych z funkcjonowaniem państwa polskiego (m.in. Sejm i Senat Rzeczypospolitej Polskiej) oraz społeczeństwa obywatelskiego (np. wizyta w wybranej organizacji pozarządowej). Nauczyciel może również organizować spotkania uczniów z osobami zaangażowanymi w działalność wspomnianych instytucji, organizacji i stowarzyszeń. Zalecane jest korzystanie z nowych technologii. W tym kontekście warto zwrócić uwagę na możliwość sięgania do zasobów ogólnie dostępnych w Internecie (np. wykorzystania wartościowych filmów edukacyjnych czy innych materiałów treściowo związanych z materiałem nauczanym w ramach przedmiotu wiedza o społeczeństwie). Nadmieniam również, zgodnie z przekazanymi przez MEN informacjami, że MEN nie jest dysponentem środków budżetowych przeznaczonych na działania, o których mowa w interpelacji. W budżecie MEN na 2024 r. w ramach części 30 budżetu państwa – oświata i wychowanie, są zaplanowane środki finansowe w kwocie 1 030 000,00 zł przeznaczone na działania promocyjne i informacyjne. Z poważaniem z up. Tomasz Szymański Sekretarz Stanu Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji [1] Pana Posła Jana Kanthaka, Pana Posła Michała Wosia, Pana Posła Dariusza Stefaniuka, Pana Posła Norberta Jakuba Kaczmarczyka oraz Pana Posła Piotra Uruskiego. [2] Pismem z 2 sierpnia 2024 r. Pana Karola Grzybowskiego – Podsekretarza Stanu w Kancelarii Prezesa Rady Ministrów, o sygn. DSP.INT.4610.1069.2024. [3] Dz. U. z 2024 r. poz. 609, z późn. zm. [4] Dz. U. z 2024 r. poz. 320. [5] Pismo z 13 sierpnia 2024 r. Pana Andrzeja Wyrobca – Podsekretarza Stanu w Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego, o sygn. BM-WP.053.253.2024. [6] Dz. U. z 2018 r. poz. 1103. [7] Dz. U. z 2024 r. poz. 572. [8] Pismo z 13 sierpnia 2024 r. Pani Katarzyny Lubnauer – Sekretarz Stanu w Ministerstwie Edukacji, o sygn. DKOTC-WPP.055.28.2024.ER. [9] Dz. U. z 2024 r. poz. 737. [10] Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 lutego 2017 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz podstawy programowej kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej, w tym dla uczniów z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym, kształcenia ogólnego dla branżowej szkoły I stopnia, kształcenia ogólnego dla szkoły specjalnej przysposabiającej do pracy oraz kształcenia ogólnego dla szkoły policealnej, Dz. U. poz. 356, z późn. zm. Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 30 stycznia 2018 r. w sprawie podstawy programowej kształcenia ogólnego dla liceum ogólnokształcącego, technikum oraz branżowej szkoły II stopnia, Dz. U. poz. 467, z późn. zm.