Odpowiedź na interpelację w sprawie specjalnych potrzeb nauczania Odpowiedź na interpelację nr 3835 w sprawie specjalnych potrzeb nauczania Odpowiadający: podsekretarz stanu w Ministerstwie Edukacji Narodowej Izabela Ziętka Warszawa, 08-08-2024 Szanowny Panie Pośle, w odniesieniu do sformułowanych przez Pana postulatów dotyczących kształcenia specjalnego, uprzejmie informuję. W Ministerstwie Edukacji Narodowej trwają prace nad całościową reformą systemu kształcenia i udzielania wsparcia psychologiczno-pedagogicznego, aby w jak największym stopniu uwzględniać w procesie kształcenia i wychowania szczególne potrzeby edukacyjne uczniów, w tym wynikające z niepełnosprawności, problemów zdrowotnych, ale też uzdolnień uczniów. Celem jest bowiem jak najlepsze, na miarę ich możliwości, wspieranie dobrostanu psychicznego osobistego rozwoju każdego ucznia oraz przygotowanie absolwentów szkół do samodzielności w życiu dorosłym i wejścia na rynek pracy. Nieodzownym elementem tego przygotowania jest zapewnienie włączenia społecznego uczniów przez pobudzanie ich aktywności i uczestnictwa w procesie nauczania – uczenia się oraz w życiu społecznym szkoły po to, by w przyszłości mogli się stać członkami włączającego społeczeństwa. Kluczowe dla przygotowania młodych ludzi do wyzwań współczesnego świata są standardy kształcenia określone w podstawach programowych kształcenia ogólnego, które uwzględniają zarówno rozwijanie kompetencji przedmiotowych, jak i przekrojowych (m.in. współpraca, rozwiązywanie problemów, krytyczne myślenie), a także społeczno-emocjonalnych, istotnych z punktu widzenia rozwoju osobowego młodego człowieka, zdolności rezyliencji. Dlatego resort edukacji podjął prace nad zmianą podstaw programowych kształcenia ogólnego. 28 czerwca br. zostały podpisane rozporządzenia zmieniające podstawę programową kształcenia ogólnego dla 18 przedmiotów w szkołach podstawowych i ponadpodstawowych[1]. Celem zmiany jest urealnienie dotychczas obowiązującej podstawy programowej przez ograniczenie zakresu treści nauczania – wymagań szczegółowych[2], co da nauczycielom i uczniom już od nowego roku szkolnego więcej czasu na spokojniejszą i bardziej dogłębną realizację programów nauczania (tj. zagadnień, które w podstawie programowej pozostaną). Zostały usunięte lub ograniczone głównie te treści, które są nadmiarowe na danym etapie edukacyjnym, niemożliwe lub bardzo trudne do zrealizowania w praktyce szkolnej. Wprowadziliśmy zmiany, które wymagają w większym niż dotychczas zakresie rozwijania umiejętności praktycznych zamiast wiedzy teoretycznej lub encyklopedycznej oraz korzystania w procesie nauczania – uczenia się z cyfrowych narzędzi oraz zasobów edukacyjnych dostępnych w internecie. Prace nad przygotowaniem zmian w podstawie programowej prowadzone były w ścisłej współpracy z ekspertami, tj. doświadczonymi nauczycielami, w tym akademickimi, metodykami oraz ekspertami systemu egzaminów zewnętrznych. Np. w przypadku podstawy programowej języka polskiego eksperci zaproponowali ograniczenie zarówno treści nauczania (wymagań szczegółowych), jak i listy lektur obowiązkowych, tak aby możliwe było realizowanie poszczególnych wymagań w wydłużonym czasie. MEN podjął także prace nad przygotowaniem kompleksowej zmiany podstawy programowej wychowania przedszkolnego i kształcenia ogólnego wszystkich przedmiotów w poszczególnych typach szkół. W maju br. ministerstwo, we współpracy z Instytutem Badań Edukacyjnych, rozpoczęło prace analityczne i badawcze, których celem jest opracowanie „profilu absolwenta“ z uwzględnieniem typów szkół oraz założeń i koncepcji koniecznych zmian w kształceniu ogólnym. Opracowany profil kompetencyjny będzie punktem wyjścia do wprowadzania zmian w polskim systemie edukacji, w tym w podstawach programowych. Profile opracowane na badaniach naukowych we współpracy ze stroną społeczną będą poddane szerokim konsultacjom społecznym. Informacje i aktualności dotyczące projektu są dostępne na stronie internetowej Instytutu Badań Edukacyjnych (link do strony projektu: https://ibe.edu.pl/pl/aktualnosci-profil-absolwenta). W pracach nad nową podstawą programową kształcenia ogólnego zaplanowano uwzględnienie zróżnicowania potrzeb edukacyjnych uczniów, w tym także wynikających z niepełnosprawności intelektualnej. Podczas tych prac szczegółowo zostaną przeanalizowane zgłoszone problemy i przekazane postulaty w zakresie ich rozwiązania. Przedstawiam jednocześnie wyjaśnienia dotyczące realizacji podstawy programowej kształcenia ogólnego przez uczniów z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu lekkim w obecnym stanie prawnym. Podstawa programowa kształcenia ogólnego to obowiązkowy zestaw celów kształcenia i treści nauczania, w tym umiejętności, opisanych w formie ogólnych i szczegółowych wymagań dotyczących wiedzy i umiejętności, które powinien posiadać uczeń po zakończeniu określonego etapu edukacyjnego[3]. Natomiast programy nauczania, czyli sposoby realizacji tej podstawy, mogą być różne w różnych szkołach, bowiem powinny być dostosowane do potrzeb uczniów, dla których są przeznaczone[4]. Program nauczania do danych zajęć edukacyjnych z zakresu kształcenia to opis sposobu realizacji celów wychowania lub kształcenia oraz treści nauczania ustalonych odpowiednio w podstawie programowej kształcenia ogólnego dla danego etapu edukacyjnego[5]. Przedstawia go nauczyciel (zespół nauczycieli), a dyrektor szkoły dopuszcza ten program do użytku w szkole. Program nauczania powinien uwzględniać treści nauczania określone w podstawie programowej poszczególnych przedmiotów i jednocześnie powinien być dostosowany do potrzeb i możliwości psychofizycznych uczniów, dla których jest przeznaczony. Dyrektor, dopuszczając do użytku w danej szkole program nauczania przedstawiony przez nauczyciela, powinien mieć na uwadze specyfikę szkoły oraz styl pracy i możliwości jej uczniów. Rolą szkoły i nauczyciela prowadzącego zajęcia edukacyjne jest dostosowanie programu nauczania do potrzeb i możliwości edukacyjnych uczniów, dla których jest on przeznaczony. Przepisy podstawy programowej kształcenia ogólnego zobowiązują szkołę i nauczycieli do podejmowania działań mających na celu indywidualizowane wspomaganie rozwoju każdego ucznia, stosownie do jego potrzeb i możliwości. Każdy uczeń powinien mieć zapewnione warunki – czas, wsparcie nauczyciela i szkoły, odpowiednie pomoce dydaktyczne – aby móc opanować oczekiwane wiadomości i umiejętności. Obowiązkowe zajęcia edukacyjne z zakresu kształcenia ogólnego mogą być zestawione w blok przedmiotowy, w ramach którego jest prowadzone zintegrowane nauczanie treści i umiejętności z różnych dziedzin wiedzy, realizowane w toku jednolitych zajęć edukacyjnych, pod warunkiem zapewnienia realizacji celów kształcenia i treści nauczania wynikających z podstawy programowej kształcenia ogólnego oraz zachowania wymiaru godzin poszczególnych obowiązkowych zajęć edukacyjnych na danym etapie edukacyjnym[6]. W przypadku uczniów z niepełnosprawnością, w tym z niepełnosprawnością intelektualną, dostosowanie programu nauczania wynikającego z podstawy programowej odbywa się na podstawie indywidualnego programu edukacyjno-terapeutycznego (IPET), który zawiera niezbędne dostosowania programu nauczania[7]. Dyrektor szkoły decyduje o sposobie realizacji potrzeb uczniów, jak również odpowiada za właściwą organizację kształcenia specjalnego oraz realizację zaleceń zawartych w orzeczeniu o potrzebie kształcenia specjalnego[8], podejmuje również decyzje m.in. dotyczące zatrudnienia nauczycieli i specjalistów, mających odpowiednie kwalifikacje, adekwatne do rozpoznanych potrzeb uczniów w tym zakresie[9]. Szkoła ma obowiązek zapewnić uczniowi objętemu kształceniem specjalnym[10]: realizację zaleceń zawartych w orzeczeniu o potrzebie kształcenia specjalnego; odpowiednie, ze względu na indywidualne potrzeby rozwojowe i edukacyjne oraz możliwości psychofizyczne uczniów, warunki do nauki, sprzęt specjalistyczny i środki dydaktyczne; zajęcia specjalistyczne[11]; inne zajęcia odpowiednie ze względu na indywidualne potrzeby rozwojowe i edukacyjne oraz możliwości psychofizyczne uczniów, w szczególności zajęcia rewalidacyjne, resocjalizacyjne i socjoterapeutyczne; integrację uczniów ze środowiskiem rówieśniczym, w tym z uczniami pełnosprawnymi; przygotowanie uczniów do samodzielności w życiu dorosłym. Katalog rodzajów zajęć realizowanych z uczniem objętym kształceniem specjalnym nie jest zamknięty, bowiem ich rodzaj jest uzależniony od indywidualnych potrzeb rozwojowych i edukacyjnych oraz możliwości psychofizycznych danego ucznia. Rodzaj i forma tych zajęć powinny być określone w IPET opracowanym przez zespół nauczycieli i specjalistów prowadzących zajęcia z uczniem we współpracy z rodzicami[12]. W IPET powinny się znaleźć takie formy stymulacji, terapii i usprawniania, które dla ucznia są niezbędne z uwagi na jego indywidualne potrzeby rozwojowe i edukacyjne oraz możliwości psychofizyczne. IPET powinien zawierać również ustalenia dotyczące warunków realizacji podstawy programowej, form i metod pracy, warunków sprawdzania wiedzy i umiejętności do potrzeb i możliwości ucznia z poszczególnych przedmiotów. W MEN kontynuowane są prace nad przygotowaniem systemowych rozwiązań na rzecz podnoszenia jakości wsparcia dla wszystkich dzieci i uczniów zgodnie z metodologią oceny funkcjonalnej. Ocena funkcjonalna jest procesem rozpoznawania zasobów (mocnych stron) i trudności (potrzeb) dziecka i ucznia, obejmującym także identyfikowanie czynników środowiskowych, które na nich oddziałują w sposób pozytywny (wspierają rozwój, ułatwiają im aktywność i uczestniczenie) i negatywny (stanowią bariery, hamują jego optymalne funkcjonowanie). Funkcjonowanie i niepełnosprawność danej osoby postrzegane są jako dynamiczna interakcja między stanem chorobowym (choroby, zaburzenia, uszkodzenia, urazy itp.), a tzw. czynnikami kontekstowymi, do których należą czynniki osobowe i środowiskowe. Istotą wymienionych czynników jest ułatwiający lub utrudniający wpływ świata fizycznego, społecznego i systemu postaw. Na zlecenie MEN opracowano szereg narzędzi wspierających identyfikację potrzeb rozwojowych i edukacyjnych dzieci i młodzieży oraz planowanie i udzielanie na tej podstawie pomocy psychologiczno-pedagogicznej w przedszkolach, szkołach i placówkach. Opracowane zostały w pełni bezpłatne i elektroniczne zestawy narzędzi do oceny obszarów: emocjonalno-społecznego, osobowościowego i poznawczego dzieci w wieku 0–25 r.ż. Aby wspomóc nauczycieli w codziennej pracy z uczniami, którzy doświadczają różnych trudności w uczeniu się i funkcjonowaniu szkolnym, w tym wynikających z niepełnosprawności intelektualnej w stopniu lekkim, w ramach projektu Instytutu Badań Edukacyjnych pn. „Wspieranie dostępności edukacji dla wszystkich osób uczących się“, przygotowane zostały poradniki dotyczące stosowania strategii projektowania uniwersalnego w edukacji oraz wprowadzania racjonalnych usprawnień, które zostaną upowszechnione do szkół w nowym roku szkolnym 2024/2025. Uruchomiono również działania w zakresie przygotowania kadr. Minister edukacji wspiera działania związane z rozwijaniem kompetencji nauczycieli m.in. przez stworzenie oferty nieodpłatnych dla uczestników studiów podyplomowych. Studia te, finansowane z budżetu MEN, zostały uruchomione w 2022 r. na czterech kierunkach (I edycja), a w 2023 r. na sześciu kierunkach (II edycja): doskonalące studia podyplomowe dla nauczycieli szkół podstawowych i ponadpodstawowych prowadzących zajęcia z uczniami o zróżnicowanych potrzebach rozwojowych i edukacyjnych; studia podyplomowe w zakresie metodyki wspomagania komunikacji językowej uczniów; doradca rodziny; wczesne wspomaganie rozwoju dziecka i wsparcia rodziny; psychologia edukacyjna z przygotowaniem pedagogicznym (rok 2023); pedagog specjalny w edukacji włączającej (rok 2023). Inwestycja w rozwój kadr jest jedną z rekomendacji wypracowanych w pracach nad założeniami zmian legislacyjnych oraz działaniem uznawanym przez teoretyków kształcenia i wychowania jako jeden z najważniejszych czynników decydujących o jakości i efektywności pracy szkoły[13]. Działania w tym zakresie są konsekwentnie przez ministra edukacji kontynuowane, stanowiąc uzupełnienie działań na rzecz zwiększenia liczby kadr specjalistycznych. Wśród nich należy wskazać: w 16 województwach były realizowane szkolenia współfinansowane z Europejskiego Funduszu Społecznego, w których udział wzięło około 30 tys. osób – nauczycieli, dyrektorów, przedstawicieli: JST, KO, PDN; minister edukacji uruchomił także działania związane z przygotowaniem dodatkowej oferty szkoleniowej dla kadry nauczycieli specjalistów w oświacie oraz narzędzia, które na co dzień wspierają realizację przypisanych im zadań. Działania te prowadzone są we współpracy z kadrą uczelni i instytutów badawczych, co pozwala na rozwijanie warsztatu pracy w oparciu o współczesną wiedzę z dziedziny pedagogiki, psychologii i neurobiologii, a także z wykorzystaniem nowoczesnych technologii oraz metod uczenia się osób dorosłych o potwierdzonej naukowo skuteczności (uczenie się poprzez działanie). W maju 2023 roku, w ramach memorandum podpisanego przez ministra edukacji z UNICEF, uruchomiony został trzyletni projekt pn. „Szkoła dostępna dla wszystkich - szkolenia nauczycieli specjalistów w zakresie udzielania adekwatnego do potrzeb wsparcia uczniom, rodzicom i nauczycielom“. MEN zleciło realizację projektu IBE. Projekt docelowo obejmie ponad 11 tys. nauczycieli, w tym nauczycieli specjalistów, minimum 560 przedszkoli i szkół oraz placówek (poradni psychologiczno-pedagogicznych, placówek doskonalenia nauczycieli), ok. 12 uczelni i organizacji pozarządowych. W trakcie realizacji projektu planowane jest dotarcie ze wsparciem do ok. 30 tys. dzieci i uczniów, a po stopniowym włączaniu wyników projektu do systemu, jego rezultaty będą mogły być wykorzystane do skutecznego wspierania wszystkich uczniów. W projekcie zostanie przekazana nauczycielom specjalistom wiedza i umiejętności, które wpiszą się w obecne wyzwania i ich potrzeby. Projekt uwzględnia komponent badawczy i ewaluacyjny, a wyniki otrzymane w rezultacie tych działań mają służyć wytworzeniu praktyk sprawdzonych empirycznie (evidence based), wzmacniając w ten sposób system dostępnej i włączającej edukacji dla wszystkich. Rezultatem projektu będą m.in. wyselekcjonowane dobre praktyki, które zostaną upowszechnione we wszystkich szkołach i placówkach[14]. Kształcenie przygotowujące do wykonywania zawodu nauczyciela jest realizowane na studiach oraz studiach podyplomowych na podstawie przepisów rozporządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 25 lipca 2019 r. w sprawie standardu kształcenia przygotowującego do wykonywania zawodu nauczyciela[15], które obowiązuje dla cykli kształcenia rozpoczętych od dnia 1 października 2019 r. (od roku akademickiego 2019/2020). Zgodnie z przepisami kształcenie przygotowujące do wykonywania zawodu nauczyciela jest realizowane w cyklu pięcioletnim (na studiach pierwszego i drugiego stopnia – łącznie lub jednolitych studiach magisterskich) na kierunku studiów zapewniającym przygotowanie merytoryczne do nauczania danego przedmiotu lub prowadzenia zajęć. Osoby, które uzyskały przygotowanie do wykonywania zawodu nauczyciela przedmiotu lub zajęć, mogą podjąć studia podyplomowe z przygotowania do nauczania kolejnego przedmiotu lub prowadzenia kolejnych zajęć. W przypadku studiów podyplomowych w zakresie nauczania kolejnego przedmiotu warunkiem ich podjęcia jest: legitymowanie się ukończonymi studiami pierwszego i drugiego stopnia lub jednolitymi studiami magisterskimi, spełnianie warunku dotyczącego ukończonego kierunku studiów, których program powinien określać efekty uczenia się obejmujące wiedzę i umiejętności oraz odpowiadać wymaganiom ogólnym podstawy programowej przedmiotu nauczania lub podstawy programowej kształcenia w zawodzie lub treściom prowadzonych zajęć, posiadanie przygotowania merytorycznego, psychologiczno-pedagogicznego, w zakresie podstaw dydaktyki i emisji głosu oraz dydaktycznego do nauczania przedmiotu lub prowadzenia zajęć. Program studiów podyplomowych, w ramach których jest realizowane kształcenie przygotowujące do wykonywania zawodu nauczyciela (kształcenie nauczycielskie), zapewnia osiągnięcie takich samych efektów uczenia się jak program studiów. Uprzejmie informuję, że w przepisach rozporządzenia Ministra Edukacji i Nauki z dnia 14 września 2023 r. w sprawie szczegółowych kwalifikacji wymaganych od nauczycieli[16] obecne są przepisy dotyczące możliwości uznania przez dyrektora szkoły lub placówki kwalifikacji nauczycielowi, który ukończył studia na innym kierunku, który nie odpowiada ściśle nauczanemu przedmiotowi. W ww. rozporządzeniu jest on zdefiniowany jako kierunek, którego efekty uczenia się w kategoriach wiedzy i umiejętności obejmują treści nauczanego przedmiotu lub prowadzonych zajęć określone w podstawie programowej dla tego przedmiotu lub tych zajęć na odpowiednim etapie edukacyjnym. Ocena kwalifikacji nauczyciela na tej podstawie należy do dyrektora szkoły, który stosownie do art. 68 ust. 5 ustawy – Prawo oświatowe jest kierownikiem zakładu pracy dla zatrudnionych w szkole lub placówce nauczycieli. Do jego kompetencji należy podejmowanie określonych przepisami prawa decyzji w zakresie spraw pracowniczych. Nie można podzielić opinii, że „system intensywnego kształcenia krótkoterminowego typu kongres, konferencja, szkolenie, kurs“ może zastąpić kształcenie realizowane na uczelniach w trakcie studiów i studiów podyplomowych realizowanych zgodnie z przepisami określonymi dla kształcenia nauczycieli. Zgodnie z przepisami art. 9ca ust. 11–13 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela[17] nauczycielowi odbywającemu przygotowanie do zawodu nauczyciela dyrektor szkoły jest zobowiązany przydzielić mentora spośród nauczycieli mianowanych lub dyplomowanych. Zadaniem mentora jest: wspieranie na bieżąco nauczyciela w procesie wdrażania do pracy w zawodzie, w tym zapoznanie go z dokumentacją przebiegu nauczania, działalności wychowawczej i opiekuńczej oraz innymi dokumentami obowiązującymi w szkole, udzielanie nauczycielowi pomocy w doborze właściwych form doskonalenia zawodowego, dzielenie się z nauczycielem wiedzą i doświadczeniem w zakresie niezbędnym do efektywnej realizacji obowiązków nauczyciela, umożliwienie nauczycielowi obserwowania prowadzonych przez siebie zajęć oraz omawianie z nim tych zajęć, obserwowanie zajęć prowadzonych przez nauczyciela oraz omawianie ich z tym nauczycielem, inspirowanie i zachęcanie nauczyciela do podejmowania wyzwań zawodowych. Mentor jest obowiązany poszerzać swoją wiedzę i doskonalić umiejętności w zakresie niezbędnym do pełnienia funkcji mentora. Wspomaganie nauczycieli należy także do zadań nauczyciela-doradcy metodycznego, o którym mowa w rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej z dnia 28 maja 2019 r. w sprawie placówek doskonalenia nauczycieli[18]. Do zadań nauczyciela-doradcy metodycznego należy: wspomaganie nauczycieli oraz rad pedagogicznych w rozwijaniu umiejętności metodycznych, planowanie, organizowanie i badanie efektów procesu dydaktyczno-wychowawczego, z uwzględnieniem zróżnicowanych potrzeb uczniów, opracowywanie, doborze i adaptacji programów nauczania, podejmowanie działań innowacyjnych. Nauczyciel-doradca metodyczny realizuje zadania przez: udzielanie indywidualnych konsultacji, prowadzenie zajęć edukacyjnych, zajęć otwartych oraz zajęć warsztatowych, organizowanie innych form doskonalenia wspomagających pracę dydaktyczno-wychowawczą nauczycieli, organizowanie i prowadzenie sieci współpracy i samokształcenia dla nauczycieli. Kurator oświaty jest zobowiązany przygotować plan sieci doradztwa metodycznego na terenie województwa, w porozumieniu z dyrektorami publicznych placówek doskonalenia, biorąc pod uwagę: liczbę nauczycieli poszczególnych specjalności w województwie, potrzeby nauczycieli w zakresie doskonalenia zawodowego, konieczność zapewnienia nauczycielom równego dostępu terytorialnego i przedmiotowego do doradztwa metodycznego na terenie województwa. Kurator oświaty, tworząc plan sieci doradztwa metodycznego, zobowiązany jest uwzględniać potrzeby zatrudnionych w szkołach nauczycieli. Zgodnie z przepisami art. 9 ust. 1 pkt 1 ustawy – Karta Nauczyciela stanowisko nauczyciela może zajmować osoba, która posiada wyższe wykształcenie z odpowiednim przygotowaniem pedagogicznym lub ukończyła zakład kształcenia nauczycieli i podejmuje pracę na stanowisku, do którego są to wystarczające kwalifikacje. Zatem, na stanowisku nauczyciela nie może być zatrudniony student nieposiadający wyższego wykształcenia i odpowiedniego przygotowania pedagogicznego. Należy przy tym zauważyć, że zgodnie z przepisami ujętymi w Załączniku 1. Standard kształcenia przygotowującego do wykonywania zawodu nauczyciela do rozporządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 25 lipca 2019 r. w sprawie standardu kształcenia przygotowującego do wykonywania zawodu nauczyciela[19] w trakcie studiów przygotowujących do wykonywania zawodu nauczyciela jest wymagane odbycie przez studenta praktyki zawodowej w wymiarze 150 godzin. Celem praktyk zawodowych jest zdobywanie doświadczenia związanego z pracą dydaktyczno-wychowawczą nauczyciela i konfrontowanie nabytej wiedzy z zakresu dydaktyki szczegółowej (metodyki nauczania) z rzeczywistością pedagogiczną. Jeżeli przedmiot jest nauczany lub rodzaj zajęć jest prowadzony zarówno w szkole podstawowej, jak i ponadpodstawowej, praktyki zawodowe odbywają się w obu typach szkół. Praktyki zawodowe są zintegrowane z realizacją zajęć z zakresu dydaktyki przedmiotu nauczania lub rodzaju zajęć. Praktyki zawodowe są realizowane w przedszkolach, szkołach podstawowych i ponadpodstawowych, poradniach psychologiczno-pedagogicznych i innych placówkach systemu oświaty udzielających wsparcia uczniom, rodzicom, opiekunom lub nauczycielom. Praktyki zawodowe nie mogą być prowadzone z wykorzystaniem metod i technik kształcenia na odległość. W szczegółowych efektach uczenia się określonych w załączniku 1 do ww. rozporządzenia wskazuje się, że w ramach realizacji praktyk zawodowych: w zakresie wiedzy absolwent zna i rozumie: zadania charakterystyczne dla szkoły lub placówki systemu oświaty oraz środowisko, w jakim one działają, organizację, statut i plan pracy szkoły, program wychowawczo-profilaktyczny oraz program realizacji doradztwa zawodowego, zasady zapewniania bezpieczeństwa uczniom w szkole i poza nią; w zakresie umiejętności absolwent potrafi: wyciągać wnioski z obserwacji pracy wychowawcy klasy, jego interakcji z uczniami oraz sposobu, w jaki planuje i przeprowadza zajęcia wychowawcze, wyciągać wnioski z obserwacji sposobu integracji działań opiekuńczo-wychowawczych i dydaktycznych przez nauczycieli przedmiotów, wyciągać wnioski, w miarę możliwości, z bezpośredniej obserwacji pracy rady pedagogicznej i zespołu wychowawców klas, wyciągać wnioski z bezpośredniej obserwacji pozalekcyjnych działań opiekuńczo-wychowawczych nauczycieli, w tym podczas dyżurów na przerwach międzylekcyjnych i zorganizowanych wyjść grup uczniowskich, zaplanować i przeprowadzić zajęcia wychowawcze pod nadzorem opiekuna praktyk zawodowych, analizować, przy pomocy opiekuna praktyk zawodowych oraz nauczycieli akademickich prowadzących zajęcia w zakresie przygotowania psychologiczno-pedagogicznego, sytuacje i zdarzenia pedagogiczne zaobserwowane lub doświadczone w czasie praktyk; w zakresie kompetencji społecznych absolwent jest gotów do skutecznego współdziałania z opiekunem praktyk zawodowych i z nauczycielami w celu poszerzania swojej wiedzy. Zgodnie z przepisami ww. rozporządzenia w sprawie standardu kształcenia przygotowującego do wykonywania zawodu nauczyciela ogólne efekty kształcenia przyszłych nauczycieli zawierają treści kształcenia odnoszące się do zagadnienia edukacji uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi oraz sposobów realizacji zasady inkluzji. Przyszły nauczyciel w trakcie kształcenia na studiach zapoznaje się z normami, procedurami i dobrymi praktykami stosowanymi w działalności pedagogicznej również w szkołach specjalnych oraz integracyjnych. Absolwenci wszystkich kierunków studiów nauczycielskich (nie tylko na kierunku pedagogika) powinni posiadać umiejętność pracy z dziećmi ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi. MEN podjął współpracę ze środowiskiem akademickim mającą na celu doprecyzowanie wymagań w tym zakresie w odniesieniu do przygotowania nauczycieli przedmiotu. W związku z wnioskami kierowanymi do ministra edukacji przez nauczycielskie organizacje związkowe i inne środowiska oświatowe o zmianę niektórych rozwiązań systemowych dotyczących organizacji i warunków pracy nauczycieli, dostrzegając potrzebę wypracowania propozycji zmian dotychczasowych regulacji, minister edukacji powołała Zespół do spraw pragmatyki zawodowej nauczycieli, który zajmie się zgłaszanymi postulatami. Pierwsze posiedzenie zespołu odbyło się 20 czerwca 2024 r. W ramach zespołu powołane zostały grupy robocze, m.in. grupa do spraw awansu zawodowego i oceny pracy nauczycieli oraz grupa robocza ds. wynagrodzeń nauczycieli. Przedmiotem prac tych grup są także rozwiązania dotyczące wynagradzania oraz awansu zawodowego nauczycieli rozpoczynających pracę w zawodzie. W skład zespołu zostali powołani przedstawiciele strony rządowej, organizacji związkowych reprezentatywnych w rozumieniu ustawy z dnia 24 lipca 2015 r. o Radzie Dialogu Społecznego i innych instytucjach dialogu społecznego[20] oraz ogólnopolskich organizacji jednostek samorządu terytorialnego, o których mowa w przepisach wydanych na podstawie art. 6 ust. 4 ustawy z dnia 6 maja 2005 r. o Komisji Wspólnej Rządu i Samorządu Terytorialnego oraz o przedstawicielach Rzeczypospolitej Polskiej w Komitecie Regionów Unii Europejskiej[21]. Zadaniem zespołu jest przygotowanie propozycji rozwiązań w zakresie pragmatyki zawodowej nauczycieli, w szczególności w zakresie awansu zawodowego i wynagradzania nauczycieli[22]. Odnosząc się do kwestii orzekania o potrzebie kształcenia specjalnego, należy wskazać, że w obecnym stanie prawnym zespół orzekający, działający w publicznej poradni psychologiczno-pedagogicznej lub publicznej poradni specjalistycznej, określa w orzeczeniu wszystkie możliwe formy kształcenia specjalnego, poczynając od najkorzystniejszej dla dziecka lub ucznia, według zespołu[23]. Mogą one dotyczyć wskazania formy kształcenia specjalnego m.in. w szkole (oddziale) ogólnodostępnej, integracyjnej lub specjalnej – w przypadku uczniów niepełnosprawnych, w ośrodku rewalidacyjno-wychowawczym – w przypadku dzieci lub uczniów z niepełnosprawnościami sprzężonymi. Natomiast wyboru formy kształcenia dla swojego dziecka posiadającego orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego, dokonuje rodzic. Już obecnie możliwe jest wydanie orzeczenia o potrzebie kształcenia specjalnego na okres roku szkolnego[24]. Postulaty w zakresie zmian organizacyjnych w szkolnictwie specjalnym, w tym dotyczące zwiększenia elastyczności w zakresie maksymalnej liczby uczniów w oddziałach specjalnych, zostaną szczegółowo przeanalizowane we współpracy ze środowiskiem nauczycieli szkół i placówek specjalnych, z uwzględnieniem m.in. danych zgromadzonych w pilotażach oceny funkcjonalnej[25]. Z wyrazami szacunku Z upoważnienia Ministra Edukacji Izabela Ziętka Podsekretarz Stanu [1] Informacja na ten temat jest zamieszczona na stronie internetowej MEN; link: https://www.gov.pl/web/edukacja/uszczuplone-podstawy-programowe--rozporzadzenia-podpisane [2] Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 lutego 2017 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz podstawy programowej kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej, w tym dla uczniów z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym, kształcenia ogólnego dla branżowej szkoły I stopnia, kształcenia ogólnego dla szkoły specjalnej przysposabiającej do pracy oraz kształcenia ogólnego dla szkoły policealnej (Dz. U. 2017 poz. 356 z późn. zm.). Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 30 stycznia 2018 r. w sprawie podstawy programowej kształcenia ogólnego dla liceum ogólnokształcącego, technikum oraz branżowej szkoły II stopnia (Dz. U. 2018 poz. 467 z późn. zm.). [3] Art. 4 ust. 24 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe (Dz. U. 2024 poz. 737). [4] Art. 22aa ust. 5 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz. U. 2024 poz. 750 z późn. zm.). [5] Art. 3 ust. 13b ww. ustawy o systemie oświaty. [6] § 4 ust. 2 rozporządzenia Ministra Edukacji w sprawie ramowych planów nauczania dla publicznych szkół (Dz. U. 2024 poz. 80). [7] Art. 127 ust. 3 ww. ustawy – Prawo oświatowe. [8] Art. 68 ust. 1 pkt 10 ww. ustawy – Prawo oświatowe. [9] Art. 68 ust. 5 ww. ustawy – Prawo oświatowe. [10] § 5 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 9 sierpnia 2017 r. w sprawie warunków organizowania kształcenia, wychowania i opieki dla dzieci i młodzieży niepełnosprawnych, niedostosowanych społecznie i zagrożonych niedostosowaniem społecznym (Dz. U. 2020 poz. 1309). [11] § 6 ust. 2 pkt 5 oraz § 8-11 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 9 sierpnia 2017 r. w sprawie zasad organizacji i udzielania pomocy psychologiczno-pedagogicznej w publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach (Dz. U. 2023 poz. 1798). [12] § 6 ust. 11 ww. rozporządzenia w sprawie warunków organizowania kształcenia, wychowania i opieki dla dzieci i młodzieży niepełnosprawnych, niedostosowanych społecznie i zagrożonych niedostosowaniem społecznym. [13] Karpińska A., Zińczuk M., Kowalczuk K. (red.): Nauczyciel we współczesnej rzeczywistości edukacyjnej, Białystok 2021, s. 13; link do publikacji on-line: https://repozytorium.uwb.edu.pl/jspui/bitstream/11320/11277/1/Nauczyciel_we_wspolczesnej_rzeczywistosci.pdf [14] https://www.gov.pl/web/edukacja-i-nauka/szkola-dostepna-dla-wszystkich--zapraszamy-do-udzialu-w-projekcie [15] Dz. U. 2024 poz. 453. [16] Dz. U. 2023 poz. 2102. [17] Dz. U. 2024 poz. 986. [18] Dz. U. 2023 poz. 2738. [19] Dz. U. 2024 poz. 453 [20] Dz. U. 2018 poz. 2232 z późn. zm. [21] Dz. U. 2024 poz. 949. [22] Zgodnie z § 3 pkt 1 zarządzenia Ministra Edukacji z dnia 26 kwietnia 2024 r. w sprawie powołania Zespołu do spraw pragmatyki zawodowej nauczycieli (Dz. Urz. ME poz. 32). [23] § 13 ust. 2 pkt 5 lit. a ww. rozporządzenia w sprawie orzeczeń i opinii wydawanych przez zespoły orzekające działające w publicznych poradniach psychologiczno-pedagogicznych. [24] § 13 ust. 4 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 7 września 2017 r. w sprawie orzeczeń i opinii wydawanych przez zespoły orzekające działające w publicznych poradniach psychologiczno-pedagogicznych (Dz. U. 2023 poz. 2061). [25] Dz. U. 2023 poz. 2736.