Interpelacja w sprawie podjęcia działań mających na celu poprawę sytuacji mieszkańców zmagających się z problemami zdrowotnymi, w tym uzależnieniami, zaburzeniami psychicznymi i innymi schorzeniami o podłożu somatycznym

Interpelacja nr 3665

do ministra rodziny, pracy i polityki społecznej

w sprawie podjęcia działań mających na celu poprawę sytuacji mieszkańców zmagających się z problemami zdrowotnymi, w tym uzależnieniami, zaburzeniami psychicznymi i innymi schorzeniami o podłożu somatycznym

Zgłaszający: Łukasz Horbatowski, Iwona Małgorzata Krawczyk, Marek Jan Chmielewski, Sylwia Bielawska

Data wpływu: 04-07-2024

Szanowna Pani Minister,

zwracamy się z uprzejmą prośbą o podjęcie działań mających na celu poprawę sytuacji mieszkańców zmagających się z problemami zdrowotnymi, w tym uzależnieniami, zaburzeniami psychicznymi oraz innymi schorzeniami o podłożu somatycznym. Problemy te zostały zdiagnozowane przez zespół przedstawicieli zarządców budynków w zasobach komunalnych i spółdzielczych, przedstawicieli Urzędu Miejskiego oraz Ośrodka Pomocy Społecznej w Głogowie. Jedno ze spotkań zespołu odbyło się w biurze poselskim posła Łukasza Horbatowskiego. Zdiagnozowane problemy są wynikiem codziennych doświadczeń członków zespołu, mamy nadzieję, że poruszone tu kwestie przyczynią się do poprawy funkcjonowania systemu pomocy dla ww. osób, a pośrednio również dla ich rodzin i otoczenia.

Wprowadzenie

Z roku na rok wzrasta ilość osób, które nie potrafią samodzielnie funkcjonować m.in. ze względu na uzależnienia, zbieractwo, stan obojętności na funkcjonowanie w społeczeństwie. Skutki takiego zachowania dość dotkliwie najczęściej dotyczą sąsiadów, którym osoby te utrudniają normalne funkcjonowanie, poprzez uciążliwości typu zarobaczywienie nieruchomości, brud, brzydkie zapachy, libacje, awantury, trudne towarzystwo, które często korzysta z klatek schodowych lub korytarzy piwnicznych m.in. w celach fizjologicznych. Prowadzone procedury eksmisyjne nie rozwiązują problemu danej osoby, tylko zmieniają jej adres oraz sąsiadów.

Ponadto wszelkie działania eksmisyjne najczęściej odbywają się z udziałem komornika czyli rodzą wysokie koszty. Sytuacja w takich przypadkach wygląda najczęściej tak, że człowiek de facto potrzebujący pomocy i opieki specjalistycznej – jest jedynie w drodze eksmisji przesiedlany na inny lokal. Przeprowadzone czynności sądowo-komornicze wpływają jednocześnie na wzrost zadłużenia takiej osoby, która ponadto pozostawia najczęściej w stanie drastycznym – wymagającym generalnego remontu – dotychczasowy lokal. Ze względu na fakt, iż zmiana miejsca zamieszkania danej osoby nie wpływa na rozwiązanie problemów zdrowotno-psychicznych – lokal pod nowym adresem w okresie kilku miesięcy najczęściej zostaje doprowadzony do stanu zaniedbania, dewastacji, brudu czyli do stanu z poprzedniego lokalu. Nie bez znaczenia pozostaje również przyczyna występowania opisanych problemów. Najczęściej dotyczy to zaburzeń sfery psychicznej, problemów uzależnień jak i problemów z funkcjonowaniem osób w wieku senioralnym z postępującymi stanami demencyjnymi.

Funkcjonujące przepisy nie korespondują z aktualnie występującymi problemami społecznymi. Zasadne jest takie ich doprecyzowanie, aby możliwe było skuteczne pomaganie osobom wymagającym wsparcia.

1. Umieszczenie osoby niezdolnej do wyrażenia własnej woli w zakładzie opiekuńczo-leczniczym

Podnoszony problem dotyczy osób nieubezwłasnowolnionych wymagających umieszczenia w zakładzie opiekuńczo leczniczym (ZOL), tj. podmiocie leczniczym zapewniającym świadczenia pielęgnacyjne i opiekuńcze w ramach opieki długoterminowej, które ze względu na stan zdrowia nie są w stanie świadomie wyrazić zgody na udzielenie im takich świadczeń zdrowotnych.

Obowiązujące przepisy prawa nie regulują kwestii odnoszącej się bezpośrednio do kierowania osób do ZOL bez ich zgody, jak ma to miejsce w przypadku kierowania osób do domu pomocy społecznej. Jak wynika z art. 33a ust. 1 ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych, świadczeniobiorcy przysługują świadczenia pielęgnacyjne lub opiekuńcze w ramach opieki długoterminowej, na podstawie skierowania lekarza ubezpieczenia zdrowotnego. Z wydanego na podstawie delegacji z ust. 2 tego przepisu rozporządzenia Ministra Zdrowia z 25 czerwca 2012 r. w sprawie kierowania do zakładów opiekuńczo-leczniczych i pielęgnacyjno-opiekuńczych wynika, że świadczenia takie udzielane są na wniosek, zatem za zgodą, świadczeniobiorcy (pacjenta). Nie jest ona jednak wymagana (podobnie jak skierowanie lekarza, zaświadczenie lekarskie i wywiad pielęgniarski) w przypadku, gdy sąd opiekuńczy wyda orzeczenie o umieszczeniu świadczeniobiorcy w zakładzie opiekuńczym. W takiej sytuacji orzeczenie sądu opiekuńczego stanowi podstawę umieszczenia świadczeniobiorcy w zakładzie opiekuńczym (§ 6 cytowanego rozporządzenia). Wątpliwości budzi jednak fakt, że podstawą prawną do umieszczenia takiego pacjenta w ZOL nie jest ustawa tylko rozporządzenie. Przywołane wyżej rozporządzenie jest aktem prawnym, rangi podstawowej i nie powinno być podstawą do wydania rozstrzygnięcia, którego skutkiem jest istotna ingerencja w wolność osobistą i nietykalność osoby. Powyższa problematyka zgłoszona została do Ministerstwa Zdrowia na wniosek m.in. Rzecznika Praw Obywatelskich, jednak do chwili obecnej bez konkretnych rozstrzygnięć.

W obecnym stanie prawnym nie występuje podstawa prawna dotycząca umieszczenia pacjenta niepsychiatrycznego, nieubezpieczonego i nieubezwłasnowolnionego bez jego zgody w zakładzie opiekuńczo-leczniczym. Niezbędne jest doprecyzowanie przepisów ustawowych w taki sposób, aby można było bez żadnej wątpliwości interpretacyjnej uregulować zasady przyjęcia takich osób do placówki leczniczej (ZOL) uwzględniając np. organ właściwy do złożenia stosownego wniosku do sądu, czy ewentualnie stosowny dokument potwierdzający sytuację zdrowotną pacjenta. Ustawa o ochronie zdrowia psychicznego z dnia z dnia 19 sierpnia 1994 r. reguluje kwestię związaną z kierowaniem do domów pomocy społecznej i szpitali psychiatrycznych osób z zaburzeniami psychicznymi bez ich zgody – przez ośrodki pomocy społecznej, czy kierownika szpitala psychiatrycznego. W przepisach dotyczących umieszczenia w zakładzie opiekuńczo-leczniczym, czy pielęgnacyjno-opiekuńczym brak jest analogicznych zapisów, które dawałyby uprawnienia dla organów pomocy społecznej do wnioskowania w sprawach dotyczących kierowania osób opisanych powyżej bez ich zgody. Wskazane jest włączenie zarządców nieruchomości do kręgu podmiotów uprawnionych do wnioskowania o objęcie takich osób opieką w zakładach opiekuńczo-leczniczych. Zaznaczyć należy, że wykorzystanie możliwości ubezwłasnowolnienia takiego pacjenta nie jest rozwiązaniem właściwym. Niemożność świadomego wyrażenia zgody przez pacjenta nie jest równoznaczna ze spełnieniem przesłanki ubezwłasnowolnienia. Ponadto postępowanie sądowe w przedmiocie ubezwłasnowolnienia, jak pokazuje doświadczenie zawodowe jest procesem długoterminowym i wymagającym wyjaśnienia wielu istotnych kwestii osobistych pacjenta. Natomiast konieczność umieszczenia takiej osoby wymaga natychmiastowej decyzji. Koniecznym zatem jest podjęcie stosownych prac nad uregulowaniem kwestii kierowania osób nieubezwłasnowolnionych, niepsychiatrycznych i nieubezpieczonych a niemogących samodzielnie decydować o ewentualnym skierowaniu ich do zakładu opiekuńczo-leczniczego.

2. Rozważenie utworzenia placówek zapewniających terminowy, całodobowy pobyt dla osób, które zakończyły leczenie w szpitalu psychiatrycznym. Rozwój instytucjonalnych i środowiskowych form wsparcia dla osób z zaburzeniami psychicznymi

Podnoszony problem dotyczy braku kontynuacji leczenia, terapii i wsparcia adaptacyjnego osób, które ze względu na stan zdrowia psychicznego poddawane były hospitalizacji w warunkach szpitalnych (szpitalach psychiatrycznych) za zgodą sądu. Obecnie brakuje bowiem kompleksowego systemu wsparcia osób chorujących psychicznie. Biorąc pod uwagę okres leczenia szpitalnego (psychiatrycznego), który wynosi średnio od 1 tygodnia do około 3 miesięcy (w zależności od zastosowanej przesłanki prawnej leczenia) zasadnym byłoby utworzenie placówki, która świadczyłaby usługi całodobowe dla osób po zakończonym leczeniu szpitalnym. Forma prawna placówki mogłaby przybrać postać albo jednostki organizacyjnej pomocy społecznej dotowanej przez budżet państwa np. o zasięgu powiatowym albo podmiotu leczniczego udzielającego wsparcia i realizującego usługi w ramach NFZ.

Skierowanie na pobyt w takiej placówce określone byłoby terminem - w przeciwieństwie do pobytu w domu pomocy społecznej i miałoby na celu kontynuację leczenia zarówno farmakologicznego jak i terapeutycznego przy wsparciu wyspecjalizowanej kadry, tj. psychiatry, psychologa, psychoterapeuty, terapeuty zajęciowego itp. Działania skupiałyby się na ukierunkowaniu osoby chorej na uzyskaniu samodzielności życiowej oraz na wzmacnianiu aktywności społecznej, na tyle aby mogła ona samodzielnie bądź przy wsparciu rodziny czy też zapewnieniu specjalistycznych usług opiekuńczych – już w miejscu zamieszkania – prawidłowo funkcjonować w swoim środowisku lokalnym.

Powrót osoby chorej bezpośrednio po leczeniu w szpitalu psychiatrycznym do miejsca zamieszkania nawet pomimo zapewnienia jej specjalistycznych usług opiekuńczych nie daje gwarancji zapewnienia skuteczności terapii. Spowodowane jest to zbyt małą liczbą lekarzy psychiatrów, psychologów, punków poradnictwa psychiatrycznego, co skutkuje długimi okresami oczekiwania na otrzymanie przez te osoby wsparcia, czy też kontynuacji leczenia. Czas oczekiwania na wizytę w poradni zdrowia psychicznego to czasem nawet kilka miesięcy. Nadmienić należy, że osoby świadczące specjalistyczne usługi opiekuńcze dla osób z zaburzeniami psychicznymi to najczęściej specjaliści w innych dziedzinach niż psychiatra lub psycholog. Istotne jest także zapewnienie szczelności systemu pomocy osobom z zaburzeniami sfery psychicznej, tj. przekazywanie informacji jednostkom pomocy społecznej o konieczności objęcia wsparciem osoby opuszczające szpitale psychiatryczne, które były kierowane na leczenie z postanowienia sądu, w szczególności na wniosek jednostek organizacyjnych pomocy społecznej. Informacje do OPS docierają dopiero kiedy otrzymają informację o przeprowadzonej wobec osoby interwencji Policji. Niejednokrotnie jest to okres kilkumiesięczny od czasu zakończenia przez nią leczenia szpitalnego. Osoby te będąc pozostawione same sobie często nie przyjmują zalecanych leków, co pogłębia ich chorobę, a w konsekwencji kolejny raz przy zaangażowaniu wielu służb (pomocy społecznej, Policji, straży, ratowników medycznych) wymagają hospitalizacji.

3. Umieszczenie osób uzależnionych od alkoholu za zgodą sądu w szpitalach psychiatrycznych celem podjęcia leczenia

W świetle obowiązującego prawa nie ma podstawy do przymusowego leczenia osoby uzależnionej. Istnieje natomiast procedura zobowiązująca osobę uzależnioną do poddania się obowiązkowi leczenia odwykowego. Z wnioskiem do sądu o zastosowanie takiej procedury postępowania może wystąpić gminna komisja rozwiązywania problemów alkoholowych lub prokurator. Zobowiązanie osoby uzależnionej do leczenia nie jest tożsame z umieszczeniem takiej osoby w szpitalu. Doświadczenie wskazuje, że osoby nadużywające alkoholu mogą doprowadzić do skrajnego wyczerpania swojego organizmu, skutkującego nawet utratą życia. Nie bez znaczenia pozostaje również fakt, że jeżeli zamieszkują również w lokalach mieszkalnych stanowią zagrożenie dla pozostałych lokatorów budynku (pożarowe, wybuchowe, demoralizujące nieletnich oraz przyczyniają się do występowania innych zagrożeń kryminogennych, tj. kradzieże, rozboje, zakłócanie porządku i ciszy nocnej). W postępowaniu wobec leczenia osób uzależnionych przepisy prawa skłaniają się do dobrowolności leczenia przez osobę uzależnioną, gdyż w ocenie specjalistów przynosi ona najskuteczniejsze rezultaty. Takie podejście wydaje się być uzasadnione.

Co jednak kiedy takiej świadomości brak? Czy instytucje zobowiązane do niesienia pomocy, powinny tylko przyglądać się i oczekiwać aż stanie się coś złego zarówno samej osobie jak i członkom rodziny lub wspólnoty lokalnej?

Nie bez znaczenia jest również czas trwania całej procedury kierowania osoby na leczenie bez zgody, który wynosi około roku od zgłoszenia do właściwego organu. W kolejności czas oczekiwania na przyjęcie do szpitala jest porównywany do czasu przeprowadzenia procedury kierowania i tylko w niewielkim odsetku kończy się przyjęciem na oddział. Zauważyć należy, że w momencie przyjęcia osoby na oddział leczenia uzależnień powinna być ona trzeźwa, niestety w praktyce jest to w zasadzie niewykonalne.

Problematyka kierowania osób na leczenie również pozostawała w kręgu zainteresowania Najwyższej Izby Kontroli. NIK, mając na uwadze opinie ekspertów pozyskane w toku kontroli, zarekomendował ministrowi zdrowia rozważenie stosowania procedury zobowiązania osób uzależnionych od alkoholu do poddania się leczeniu odwykowemu jedynie do sprawców przestępstw oraz osób, które w wyniku uzależnienia znalazły się w sytuacji zagrażającej ich życiu, albo powodujących zagrożenie dla życia lub zdrowia innych osób. Do tej pory jednak nie podjęto żadnych zmian w tej kwestii, choć NIK wykazała, że procedura zobowiązania osób uzależnionych od alkoholu do leczenia odwykowego nie funkcjonuje sprawnie i nie wspomaga skutecznie rozwiązywania problemów alkoholowych w Polsce.

4. Ustalenie odpłatności dla osób zobowiązanych, a zamieszkujących poza granicami kraju, za pobyt członka rodziny w domu pomocy społecznej oraz dochodzenie zwrotu należności wynikających z ustalonej opłaty

Osobie wymagającej całodobowej opieki z powodu wieku, choroby lub niepełnosprawności, niemogącej samodzielnie funkcjonować w codziennym życiu, której nie można zapewnić niezbędnej pomocy w formie usług opiekuńczych, przysługuje prawo do umieszczenia w domu pomocy społecznej (art. 54 ustawy o pomocy społecznej). Ustawa o pomocy społecznej jasno wskazuje w art. 61 ust. 1, że: „Obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są w kolejności:

1) mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka,
2) małżonek, zstępni przed wstępnymi,
3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - przy czym osoby i gmina określone w pkt. 2 i 3 nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność.”

Ustawa określa również zasady ustalania wysokości opłaty, jak i warunki zwalniania zobowiązanych z ustalonej opłaty. Wskazać w tym miejscu należy, iż w większości przypadków dochód mieszkańca domu pomocy społecznej nie pozwala na pokrycie pełnego kosztu pobytu w DPS. Stąd też gminy zobowiązane są do prowadzenia postępowań administracyjnych mających na celu weryfikację czy zobowiązani (rodzice, dzieci, wnuki itd.) są w stanie partycypować w kosztach związanych z utrzymaniem mieszkańca – członka rodziny w domu pomocy społecznej. W tym celu ustawodawca w art. 61 ust.1 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej wskazał małżonka, zstępnych przed wstępnymi jako osoby, na których spoczywa obowiązek ponoszenia opłaty za DPS. Podkreślenia wymaga fakt, że większość osób kierowanych przez OPS, ze względu na wiek, stan zdrowia, jak również ze względu na relacje rodzinne nie znają adresów, pod jakimi zamieszkują ich dzieci czy też wnuki. Stąd też organy zobligowane są do ustalania danych adresowych z urzędu. Problemem wydaje się fakt, że urzędy meldunkowe posiadają dane o adresach tych osób zameldowanych na pobyt stały lub czasowy, lecz nie mogą wskazać konkretnie aktualnego miejsca pobytu osoby, a to uzależnione jest od skuteczności prowadzonego postępowania administracyjnego. Z orzecznictwa sądowoadministracyjnego wynika bowiem, że aby organ mógł zainicjować skutecznie postępowanie z urzędu musi być ono skutecznie doręczone stronie postępowania. W przypadku osób zobowiązanych, zamieszkujących na terenie kraju ośrodki pomocy społecznej wykorzystują narzędzia oparte na regulacjach prawnych dotyczących pozyskiwania danych – art. 105 ustawy o pomocy społecznej, niezbędnych do wszczęcia postępowania administracyjnego. Nie zawsze jednak taka praktyka jest skuteczna.

Natomiast w przypadku osób zamieszkujących poza granicami kraju sytuacja jest bardziej skomplikowana. Zasadniczo, zgodnie z art. 40 ust. 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego, pisma doręcza się stronie, a gdy strona działa przez przedstawiciela - temu przedstawicielowi. Pisma doręcza się osobom fizycznym w ich mieszkaniu lub miejscu pracy albo na adres do korespondencji wskazany w bazie adresów elektronicznych. Pisma mogą być doręczane również w lokalu organu administracji publicznej, jeżeli przepisy szczególne nie stanowią inaczej. W razie niemożności doręczenia pisma w sposób określony wyżej, a także w razie koniecznej potrzeby, pisma doręcza się w każdym miejscu, gdzie się adresata zastanie. Przedmiotowe zasady doręczeń dotyczą adresatów zamieszkałych na terenie Rzeczypospolitej Polskiej oraz w innych państwach członkowskich Unii Europejskiej, Konfederacji Szwajcarskiej albo w państwach członkowskich Europejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (EFTA) - stronie umowy o Europejskim Obszarze Gospodarczym. Zamieszkanie strony poza wyżej wymienionymi państwami obliguje organ do zastosowania zasady określonej w art. 40 § 4 K.p.a. Zgodnie z art. 40 § 4 K.p.a. strona, która nie ma miejsca zamieszkania lub zwykłego pobytu albo siedziby w Rzeczypospolitej Polskiej, innym państwie członkowskim Unii Europejskiej, Konfederacji Szwajcarskiej albo państwie członkowskim Europejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (EFTA) - stronie umowy o Europejskim Obszarze Gospodarczym, jeżeli nie ustanowiła pełnomocnika do prowadzenia sprawy zamieszkałego w Rzeczypospolitej Polskiej i nie działa za pośrednictwem konsula Rzeczypospolitej Polskiej, jest obowiązana wskazać w Rzeczypospolitej Polskiej pełnomocnika do doręczeń, chyba że doręczenie następuje usługą rejestrowanego doręczenia elektronicznego. Zatem obowiązek wskazania pełnomocnika dla doręczeń w kraju dotyczy wyłącznie osób, które mieszkają w kraju nienależącym do Unii Europejskiej. W przypadku osób zamieszkujących poza Unią Europejską w państwach, z którymi utrzymujemy stosunki dyplomatyczne możliwe jest wystąpienie do właściwego konsula z prośbą o pomoc w ustaleniu adresu zamieszkania osoby w danym państwie – na podstawie art. 27 ust. 1 Prawa konsularnego. Nie mniej jednak w wielu przypadkach organom nie udaje się pozyskać danych adresowych osób zobowiązanych, z uwagi na fakt, iż przebywając poza granicami kraju, nie legalizują oni swojego pobytu w danym państwie, a tym samym brak jest możliwości udzielenia takich danym organom w Polsce. Zgromadzenie dowodów w sytuacji przebywania osób zobowiązanych za granicą jest znacznie utrudnione i przedłuża postępowanie. Ustawa o pomocy społecznej natomiast nie reguluje sposobu postępowania w przypadku, gdy osoba zobowiązana przebywa za granicą. Ustawodawca nie przekazał polskim organom administracyjnym uprawnień do kierowania zapytań w sprawach z zakresu pomocy społecznej do zagranicznych organów np. podatkowych lub innych.

Nieco inaczej wygląda sytuacja w przypadku osób zamieszkujących poza granicami kraju, wobec których organ ustalił miejsce zamieszkania i skutecznie doręczył zawiadomienie o wszczęciu postępowania w sprawie ustalenia odpłatności za pobyt członka rodziny w DPS (zawiadomienie zostało odebrane przez adresata bądź pełnoletniego członka rodziny). Tu bez znaczenia jest czy dana osoba współpracuje z organem czy też nie. Regulacje prawne pozwalają na podjęcie rozstrzygnięcia w tej sprawie i wydanie stosownej decyzji, w tym decyzji ustalającej odpłatność za pobyt członka rodziny w domu pomocy społecznej. A w przypadku nieodebrania decyzji administracyjnej możliwe jest zastosowanie przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego dotyczących doręczenia zastępczego (art. 44 Kpa). Problematyczna natomiast staje się kwestia nieregulowania należnej opłaty oraz dochodzenie przez organ zwrotu tych należności. Osoby zobowiązane wiedząc, że toczy się w ich sprawie postępowanie w OPS dot. odpłatności za DPS, unikają współpracy z OPS i nie odbierają żadnej korespondencji. Natomiast (zgodnie z art. 1 Postępowania egzekucyjnego w administracji) egzekucja administracyjna może być wszczęta, jeżeli wierzyciel, po upływie terminu do wykonania przez zobowiązanego obowiązku, przesłał zobowiązanemu pisemne upomnienie, zawierające wezwanie do wykonania obowiązku z zagrożeniem skierowania sprawy na drogę postępowania egzekucyjnego oraz dane niezbędne do prawidłowego wykonania obowiązku przez zobowiązanego. Postępowanie egzekucyjne może być wszczęte dopiero po upływie 7 dni od dnia doręczenia tego upomnienia zobowiązanemu. Upomnienie zawiera pouczenie zobowiązanego, że w przypadku niewykonania w całości obowiązku w terminie 7 dni od dnia doręczenia upomnienia zobowiązany ma obowiązek zawiadomienia wierzyciela, a po doręczeniu zobowiązanemu odpisu tytułu wykonawczego - również organu egzekucyjnego, o zmianie adresu jego miejsca zamieszkania lub siedziby. Należy na marginesie zauważyć, że upomnienie należy doręczyć zobowiązanemu. Dopiero bowiem ta czynność (doręczenia) powoduje wszczęcie postępowania egzekucyjnego. Z kolei samo wydanie przez organ tytułu wykonawczego, czyli dokumentu stwierdzającego istnienie obowiązku zapłaty określonej kwoty pieniężnej i zawierającego nakaz zapłaty tej kwoty, nie stanowi o możliwości wyegzekwowania tych należności. W obecnym stanie prawnym nie istnieje możliwość dochodzenia zwrotu należności wynikających z niewywiązywania się z obowiązku partycypowania w kosztach związanych z pobytem członka rodziny w DPS, gdy miejscem zamieszkania zobowiązanego jest inne państwo. Zaznaczyć należy także, że problem z brakiem możliwości doręczenia upomnienia dotyczy także zobowiązanych zamieszkujących na terytorium naszego kraju, którzy poprzez nieodebranie upomnienia uniemożliwiają również wszczęcie postępowania egzekucyjnego i wystawienie tytułu wykonawczego.

Taka przesłanka jest wskazywana w postanowieniach wydawanych przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze, które w uzasadnieniu swojego postanowienia wskazuje, iż wszczynając postępowanie w każdej odrębnej sprawie (a postępowanie egzekucyjne jest odrębną sprawą) organ ma obowiązek w pierwszej kolejności dokładnie i wszechstronnie wyjaśnić, pod jakim adresem zamieszkuje strona postępowania. Ma to bowiem kluczowe znaczenie dla realizacji zasady czynnego udziału strony w postępowaniu, jak też jest niezbędne dla prawidłowego doręczenia decyzji kończącej to postępowanie. Doręczenie zastępcze dokonane w trybie art. 44 K.p.a., jest skuteczne, a tym samym powoduje, że decyzja została wprowadzona do obrotu prawnego wówczas, gdy została doręczona na adres zamieszkania. To zaś wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego nakierowanego na wyjaśnienie pod jakim adresem zamieszkiwała strona, gdyż tylko pod takim adresem możliwe jest doręczenie zastępcze w trybie art. 44 K.p.a. Zasadnym wydaje się zatem pytanie, czy w sprawach, w których została już wydana decyzja o zwrocie należności (tzn. ustalono właściwy adres zamieszkania strony), a zobowiązany jej nie ureguluje, to czy wszczęcie postępowania egzekucyjnego należy traktować jako odrębną sprawę - postępowanie, które wymagałoby ponownego działania (ustalenia pobytu) w zakresie doręczenia korespondencji. Stąd też zasadnym byłoby podjęcie stosownych regulacji prawnych, które wskazywałyby na możliwość prowadzenia takich postępowań windykacyjnych, w przypadku osób zobowiązanych, których nie ma możliwości ustalenia miejsca zamieszkania poza granicami kraju, jak również w sprawach dotyczących egzekucji należności wynikających z nieregulowania należnej opłaty.

Dodatkowo warte rozważenia są propozycje umożliwiające właścicielom lokali skierowanym do domu pomocy społecznej (zakładając, że nastąpiłoby zrzeczenie się dziedziczenia po takiej osobie) stworzenie przepisów, które umożliwiałyby sprzedaż lokalu mieszkalnego i przeznaczenie środków ze sprzedaży lokalu na cele związane z pobytem w DPS. Przedmiotowe działanie pozostawałoby pod nadzorem sądu a formalności związane ze sprzedażą podejmowane byłyby przez wyznaczonego przez sąd kuratora. Pomocna okazałaby się zmiana treści art. 1048 K.c. Przepis art. 1048 §1 K.c., w swojej treści stanowi, iż „spadkobierca ustawowy może przez umowę z przyszłym spadkodawcą zrzec się dziedziczenia po nim. Umowa taka powinna być zawarta w formie aktu notarialnego”.

Osoby, które są objęte stałą opieką w DPS często posiadają własnościowe lokale mieszkaniowe. Zobowiązani ustawowo unikają ponoszenia kosztów opieki swoich bliskich, jednocześnie przyjmując w spadku lub w drodze aktu notarialnego prawo własności do lokalu. W przypadku braku finansowania przez zobowiązanych kosztów opieki, majątek ten winien być przeznaczany na ich pokrycie. Warto rozważyć odpowiednie przepisy prawne, które regulowałyby powyższą kwestię. Dotychczas osoba kierowana do domu pomocy społecznej może ponosić maksymalną odpłatność w wysokości do 70% swojego dochodu. Oszczędności osoby nie podlegają wliczeniu do ogólnego dochodu, który miałby wpływ na wysokość ustalonej przez OPS odpłatności. Osoba taka również poza wydaną decyzją administracyjną dotyczącą odpłatności nie może zawrzeć umowy cywilnoprawnej na ponoszenie pełnej opłaty pomimo dysponowania środkami finansowymi (oszczędnościami), co skutkuje przekazaniem obowiązku na osoby określone w art. 61 ustawy o pomocy społecznej.

5. Przedawnienie oraz przerwanie biegu przedawnienia należności z tytułu wydatków na świadczenia z pomocy społecznej, z tytułu opłat określonych przepisami ustawy oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń ustalonych do zwrotu w drodze decyzji administracyjnej

Zgodnie z art. 104 ust. 5 ustawy o pomocy społecznej – należności z tytułu wydatków na świadczenia z pomocy społecznej, z tytułu opłat określonych przepisami ustawy oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń ulegają przedawnieniu z upływem 3 lat, licząc od dnia, w którym decyzja ustalająca te należności stała się ostateczna. Natomiast z art. 104 ust. 6 ustawy o pomocy społecznej wynika, iż bieg przedawnienia przerywa odroczenie terminu płatności należności lub rozłożenie spłaty należności na raty. Po przerwaniu biegu terminu przedawnienia biegnie on na nowo od dnia następującego po dniu ustalonym jako ostatni dzień spłaty odroczonej należności lub po dniu ustalonym jako ostatni dzień spłaty ostatniej raty należności.

Należy wskazać, iż w przypadku należności dotyczących opłaty za pobyt członka rodziny w domu pomocy społecznej, są to zazwyczaj decyzje administracyjne wydawane na duże kwoty. Sytuacja ta powoduje powstawanie bardzo dużych zobowiązań, które podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. W większości przypadków 3-letni okres przedawnienia tych należności nie jest wystarczający, aby wyegzekwować ustaloną do zwrotu kwotę zastępczo poniesioną przez OPS. Należy nadmienić, iż w ustawie o świadczeniach rodzinnych według art. 30 ust. 4 pkt 3 - bieg terminu przedawnienia przerywa również zastosowanie środka egzekucyjnego, o którym dłużnik został powiadomiony. Byłoby to również dobre rozwiązanie, jeśli chodzi o egzekwowanie należności z pomocy społecznej.

6. Uregulowanie kwestii wyznaczenia przez sąd opiekuna, kuratora w osobie pracownika socjalnego

Uregulowania powyższej kwestii dotyczą zapisów art. 149 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego:

„§1. Gdy wzgląd na dobro pozostającego pod opieką nie stoi temu na przeszkodzie, opiekunem małoletniego powinna być ustanowiona przede wszystkim osoba wskazana przez ojca lub matkę, jeżeli nie byli pozbawieni władzy rodzicielskiej.
§ 2. Jeżeli opiekunem nie została ustanowiona osoba wymieniona w paragrafie poprzedzającym, opiekun powinien być ustanowiony spośród krewnych lub innych osób bliskich pozostającego pod opieką albo jego rodziców.
§ 3. W braku takich osób sąd opiekuńczy zwraca się o wskazanie osoby, której opieka mogłaby być powierzona, do właściwej jednostki organizacyjnej pomocy społecznej albo do organizacji społecznej, do której należy piecza nad małoletnimi, a jeżeli pozostający pod opieką przebywa w placówce opiekuńczo-wychowawczej albo innej podobnej placówce, w zakładzie poprawczym lub w schronisku dla nieletnich sąd może się zwrócić także do tej placówki albo do tego zakładu lub schroniska.”

Przepisy, szczególnie § 3 pomimo, że nie powinny budzić wątpliwości co do roli ośrodka pomocy społecznej, rozumiane są przez sądy zupełnie inaczej.

W naszej ocenie przepisy nie pozostawiają wątpliwości, że rolą ośrodka jest poszukiwanie osób spośród krewnych do pełnienia funkcji opiekuna lub kuratora osoby ubezwłasnowolnionej, a nie pełnienie tej funkcji przez kierownika ośrodka lub pracownika socjalnego, w przypadku kiedy najbliżsi krewni nie podejmują się takiej roli. Postanowień zawartych w powyższych przepisach nie można utożsamiać z obowiązkiem podjęcia opieki przez pracowników ośrodka pomocy społecznej. W przepisach prawa pracy, nie można znaleźć normy, którą pracodawca mógłby skutecznie domagać się od pracownika objęcia opieki nad osobą ubezwłasnowolnioną (przy założeniu, że zadania te nie zostały wpisane do zakresu obowiązków, zaś pracownik zatrudniony jest w zupełnie innym charakterze). Warto zatem rozważyć doprecyzowanie przepisów, aby nie budziły wątpliwości sądów co do roli pracownika socjalnego.

Nawiązując do poruszonych kwestii proszę o udzielenie szczegółowych odpowiedzi na poniższe pytania oraz o informację, jakie konkretne kroki ministerstwo podejmie w celu rozwiązania przedstawionych problemów?

1. Czy ministerstwo planuje wprowadzenie zmian w przepisach, które umożliwiłyby umieszczanie osób nieubezwłasnowolnionych i nieubezpieczonych w zakładach opiekuńczo-leczniczych bez ich zgody? Czy ministerstwo rozważa włączenie zarządców nieruchomości do kręgu podmiotów uprawnionych do wnioskowania o objęcie takich osób opieką w zakładach opiekuńczo-leczniczych? Jakie kroki zostały podjęte w tej kwestii do tej pory?

2. Czy ministerstwo rozważa utworzenie placówek zapewniających całodobowy pobyt dla osób po leczeniu w szpitalach psychiatrycznych? Jakie działania są planowane w celu poprawy wsparcia adaptacyjnego dla tych osób?

3. Jakie są plany ministerstwa w zakresie usprawnienia procedur zobowiązujących osoby uzależnione od alkoholu do leczenia? Czy rozważane są zmiany w przepisach, które umożliwiłyby bardziej efektywne i szybkie kierowanie na leczenie?

4. Czy ministerstwo zamierza podjąć działania w celu ułatwienia ustalania i egzekwowania odpłatności za pobyt członka rodziny w domu pomocy społecznej przez osoby mieszkające za granicą? Jakie konkretne rozwiązania są rozważane?

5. Czy planowane są zmiany w przepisach, które umożliwiłyby właścicielom lokali skierowanym do domu pomocy społecznej sprzedaż lokalu na pokrycie kosztów pobytu w DPS, pod nadzorem sądu? Jakie są propozycje ministerstwa w tej sprawie?

6. Zgodnie z art. 104 ust. 5 ustawy o pomocy społecznej, należności z tytułu wydatków na świadczenia z pomocy społecznej ulegają przedawnieniu z upływem 3 lat. Czy ministerstwo rozważa wprowadzenie zmian, które wydłużyłyby ten okres lub zastosowałyby analogiczne rozwiązania do tych zawartych w ustawie o świadczeniach rodzinnych, gdzie bieg terminu przedawnienia przerywa również zastosowanie środka egzekucyjnego? Jakie działania są planowane, aby ułatwić egzekwowanie należności z pomocy społecznej?

Z poważaniem