Interpelacja nr 3648
Interpelacja w sprawie problemu ograniczania dostępu do prawa osobistego korespondowania skazanych z sądami
Zgłaszający:
•
Adresat:
Sprawiedliwość i Sądy (100%)
Treść wystąpienia poselskiego
Interpelacja w sprawie problemu ograniczania dostępu do prawa osobistego korespondowania skazanych z sądami
Interpelacja nr 3648
do ministra sprawiedliwości
w sprawie problemu ograniczania dostępu do prawa osobistego korespondowania skazanych z sądami
Zgłaszający: Kamil Wnuk, Łukasz Osmalak
Data wpływu: 03-07-2024
Szanowny Panie Ministrze,
problem dotyczy ustawy z dnia 5 sierpnia 2022 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny wykonawczy oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. 2022, poz.1855). Zgodnie z pkt. 46 w art.105 Kodeksu karnego wykonawczego dodano § 6a w brzmieniu „Skazany ponosi koszty prowadzenia korespondencji, w tym korespondencji urzędowej. W szczególnie uzasadnionych wypadkach skazany, który nie posiada środków pieniężnych, może otrzymać od administracji zakładu karnego znaczki pocztowe na korespondencję”. W uzasadnieniu wskazano, że dotychczasowe uprawnienia są nader często nadużywane i wykorzystywane niezgodnie z ich celami, wprowadzając poczucie niesprawiedliwości społecznej przez zapewnienie osobom pozbawionym wolności finansowania, z którego nie mogą korzystać osoby wolne. Podano kilka ekstremalnych przypadków, że w danym roku jednemu więźniowi wydano 3 308 znaczków. Przyjęto, że pobyt w zakładzie karnym jest konsekwencją zachowania skazanego polegającego na popełnieniu przestępstwa lub przestępstw i że decydując się na podejmowanie niezgodnych z prawem zachowań godzi się jednocześnie z tym, że będzie musiał ponieść wynikające z tego konsekwencje. Argumentacja wskazana w uzasadnieniu sugeruje, że jeżeli ktoś został skazany za jedno przestępstwo, to sprawiedliwym jest mu utrudnić obronę w toku innego przestępstwa, a przynajmniej nie pomagać mu w takiej obronie. Gdyby oskarżony przebywał na wolności to mógłby samodzielnie zadbać o możliwość finansowania korespondencji. Jednakże jeżeli jest pozbawiony wolności, to na instytucjach państwa powinno ciążyć zapewnienie mu warunków, w których będzie mógł korzystać ze swoich konstytucyjnych praw, w tym prawa do obrony.
Argumentem, który można by wysuwać przeciwko twierdzeniu, że należy zapewnić skazanemu prawo do obrony jest to, że można starać się o prawo do uzyskania obrońcy z urzędu, jeżeli nie stać go na pokrycie kosztów pełnomocnika z wyboru. Pełnomocnik z urzędu mógłby występować do sądu z pismami w imieniu skazanego. Jednakże często zdarza się tak, że skazany przebywa w zakładzie karnym znajdującym się w bardzo dużym oddaleniu od siedziby sądu i kancelarii obrońcy, niejednokrotnie w innym województwie. W takiej sytuacji skazany także nie może wysyłać korespondencji do obrońcy na koszt zakładu karnego. Niezależnie jednak od posiadania obrońcy z urzędu to należy wskazać, że każda osoba ma prawo do osobistej obrony. Często jest tak, że sprawa jest skomplikowana, wielowątkowa i tylko oskarżony dokładnie może przytoczyć pewne fakty czy wnioski dowodowe. Przepisy prawa gwarantują oskarżonemu prawo do osobistej obrony w toku postępowania. Daje mu to gwarancję tego, że wszystko co chce przekazać sądowi zostanie mu przekazane w sposób dokładnie taki jak tego chciał skazany. Zgodnie z art. 42 ust. 2 Konstytucji RP – każdy przeciw komu prowadzone jest postępowanie karne, ma prawo do obrony we wszystkich stadiach postępowania. Zgodnie z art. 6 Kodeksu postępowania karnego – oskarżonemu przysługuje prawo do obrony. Zgodnie z art. 6 Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności – każdy oskarżony o popełnienie czynu zagrożonego karą ma co najmniej prawo do bronienia się osobiście.
W obecnym stanie prawnym sąd na prośbę oskarżonego może jedynie apelować do dyrekcji zakładu karnego o umożliwienie skazanemu korespondencji z sądem na koszt zakładu karnego. Jednak to dyrekcja decyduje, czy w danym przypadku występuje szczególnie uzasadniona potrzeba, w której skazany może otrzymać znaczek pocztowy. Istnieje niebezpieczeństwo, że jeżeli postępowanie sądowe będzie toczyło się w warunkach uniemożliwiających oskarżonemu samodzielną obronę, to na późniejszym etapie może zostać zakwestionowane, co poza innymi skutkami narazi budżet na dodatkowe koszty związane z koniecznością powtórzenia postępowania. Można sobie wyobrazić sytuację, że oskarżony dowiaduje się o treści wyroku skazującego go na wieloletnie więzienie lub o treści wyroku nakazowego i nie może skorzystać ze swojego prawa do wniesienia apelacji. Do tego momentu bronił się samodzielnie występując przed sądem, czując się niewinnym i wierząc, że sąd uzna jego rację. Nie został doprowadzony na ogłoszenie wyroku. Sąd dostarczył mu wyrok do zakładu karnego. Zgodnie z procedurą oskarżony ma prawo do apelacji po uprzednim złożeniu do sądu na piśmie wniosku o sporządzenie pisemnego uzasadnienia wyroku. Ma na tą czynność 7 dni.
Jednakże nie ma środków na wysłanie przesyłki do sądu, a administracja sądu odmawia mu przyznania znaczków na korespondencję. Skazany traci prawo do wniesienia apelacji. Uzależnienie od dyrekcji zakładu karnego prawa do czynności procesowych jest zbyt daleko idącym rozwiązaniem. Prawo do korespondencji nie powinno być wykorzystywane w ten sposób w jaki wskazane to było w uzasadnieniu projektu zmian, jednakże zaproponowane rozwiązanie spowodowało powstanie nowych problemów.
Proszę Pana Ministra o odpowiedź na następujące pytanie:
Czy jest możliwość uchylenia art. 105 § 6a Kodeksu karnego wykonawczego i powrót do poprzednich rozwiązań, przynajmniej do czasu wypracowania innych w tym zakresie?
Być może potrzebne jest wprowadzenie limitów miesięcznych pism do danej sprawy sądowej. Jednakże ograniczenie prawa do korespondencji powinno być poprzedzone dokładną analizą sytuacji, też w kontakcie z sądami, organizacjami pozarządowymi zajmującymi się pomocą osadzonym czy rzecznikiem praw obywatelskich.
Interpelacja nr 3648
do ministra sprawiedliwości
w sprawie problemu ograniczania dostępu do prawa osobistego korespondowania skazanych z sądami
Zgłaszający: Kamil Wnuk, Łukasz Osmalak
Data wpływu: 03-07-2024
Szanowny Panie Ministrze,
problem dotyczy ustawy z dnia 5 sierpnia 2022 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny wykonawczy oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. 2022, poz.1855). Zgodnie z pkt. 46 w art.105 Kodeksu karnego wykonawczego dodano § 6a w brzmieniu „Skazany ponosi koszty prowadzenia korespondencji, w tym korespondencji urzędowej. W szczególnie uzasadnionych wypadkach skazany, który nie posiada środków pieniężnych, może otrzymać od administracji zakładu karnego znaczki pocztowe na korespondencję”. W uzasadnieniu wskazano, że dotychczasowe uprawnienia są nader często nadużywane i wykorzystywane niezgodnie z ich celami, wprowadzając poczucie niesprawiedliwości społecznej przez zapewnienie osobom pozbawionym wolności finansowania, z którego nie mogą korzystać osoby wolne. Podano kilka ekstremalnych przypadków, że w danym roku jednemu więźniowi wydano 3 308 znaczków. Przyjęto, że pobyt w zakładzie karnym jest konsekwencją zachowania skazanego polegającego na popełnieniu przestępstwa lub przestępstw i że decydując się na podejmowanie niezgodnych z prawem zachowań godzi się jednocześnie z tym, że będzie musiał ponieść wynikające z tego konsekwencje. Argumentacja wskazana w uzasadnieniu sugeruje, że jeżeli ktoś został skazany za jedno przestępstwo, to sprawiedliwym jest mu utrudnić obronę w toku innego przestępstwa, a przynajmniej nie pomagać mu w takiej obronie. Gdyby oskarżony przebywał na wolności to mógłby samodzielnie zadbać o możliwość finansowania korespondencji. Jednakże jeżeli jest pozbawiony wolności, to na instytucjach państwa powinno ciążyć zapewnienie mu warunków, w których będzie mógł korzystać ze swoich konstytucyjnych praw, w tym prawa do obrony.
Argumentem, który można by wysuwać przeciwko twierdzeniu, że należy zapewnić skazanemu prawo do obrony jest to, że można starać się o prawo do uzyskania obrońcy z urzędu, jeżeli nie stać go na pokrycie kosztów pełnomocnika z wyboru. Pełnomocnik z urzędu mógłby występować do sądu z pismami w imieniu skazanego. Jednakże często zdarza się tak, że skazany przebywa w zakładzie karnym znajdującym się w bardzo dużym oddaleniu od siedziby sądu i kancelarii obrońcy, niejednokrotnie w innym województwie. W takiej sytuacji skazany także nie może wysyłać korespondencji do obrońcy na koszt zakładu karnego. Niezależnie jednak od posiadania obrońcy z urzędu to należy wskazać, że każda osoba ma prawo do osobistej obrony. Często jest tak, że sprawa jest skomplikowana, wielowątkowa i tylko oskarżony dokładnie może przytoczyć pewne fakty czy wnioski dowodowe. Przepisy prawa gwarantują oskarżonemu prawo do osobistej obrony w toku postępowania. Daje mu to gwarancję tego, że wszystko co chce przekazać sądowi zostanie mu przekazane w sposób dokładnie taki jak tego chciał skazany. Zgodnie z art. 42 ust. 2 Konstytucji RP – każdy przeciw komu prowadzone jest postępowanie karne, ma prawo do obrony we wszystkich stadiach postępowania. Zgodnie z art. 6 Kodeksu postępowania karnego – oskarżonemu przysługuje prawo do obrony. Zgodnie z art. 6 Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności – każdy oskarżony o popełnienie czynu zagrożonego karą ma co najmniej prawo do bronienia się osobiście.
W obecnym stanie prawnym sąd na prośbę oskarżonego może jedynie apelować do dyrekcji zakładu karnego o umożliwienie skazanemu korespondencji z sądem na koszt zakładu karnego. Jednak to dyrekcja decyduje, czy w danym przypadku występuje szczególnie uzasadniona potrzeba, w której skazany może otrzymać znaczek pocztowy. Istnieje niebezpieczeństwo, że jeżeli postępowanie sądowe będzie toczyło się w warunkach uniemożliwiających oskarżonemu samodzielną obronę, to na późniejszym etapie może zostać zakwestionowane, co poza innymi skutkami narazi budżet na dodatkowe koszty związane z koniecznością powtórzenia postępowania. Można sobie wyobrazić sytuację, że oskarżony dowiaduje się o treści wyroku skazującego go na wieloletnie więzienie lub o treści wyroku nakazowego i nie może skorzystać ze swojego prawa do wniesienia apelacji. Do tego momentu bronił się samodzielnie występując przed sądem, czując się niewinnym i wierząc, że sąd uzna jego rację. Nie został doprowadzony na ogłoszenie wyroku. Sąd dostarczył mu wyrok do zakładu karnego. Zgodnie z procedurą oskarżony ma prawo do apelacji po uprzednim złożeniu do sądu na piśmie wniosku o sporządzenie pisemnego uzasadnienia wyroku. Ma na tą czynność 7 dni.
Jednakże nie ma środków na wysłanie przesyłki do sądu, a administracja sądu odmawia mu przyznania znaczków na korespondencję. Skazany traci prawo do wniesienia apelacji. Uzależnienie od dyrekcji zakładu karnego prawa do czynności procesowych jest zbyt daleko idącym rozwiązaniem. Prawo do korespondencji nie powinno być wykorzystywane w ten sposób w jaki wskazane to było w uzasadnieniu projektu zmian, jednakże zaproponowane rozwiązanie spowodowało powstanie nowych problemów.
Proszę Pana Ministra o odpowiedź na następujące pytanie:
Czy jest możliwość uchylenia art. 105 § 6a Kodeksu karnego wykonawczego i powrót do poprzednich rozwiązań, przynajmniej do czasu wypracowania innych w tym zakresie?
Być może potrzebne jest wprowadzenie limitów miesięcznych pism do danej sprawy sądowej. Jednakże ograniczenie prawa do korespondencji powinno być poprzedzone dokładną analizą sytuacji, też w kontakcie z sądami, organizacjami pozarządowymi zajmującymi się pomocą osadzonym czy rzecznikiem praw obywatelskich.
Odpowiedź urzędowa
Podsekretarz stanu Maria Ejchart
Audyt odpowiedzi: Wskaźnik lania wody & konkretności
Bardzo konkretna
Automatyczna analiza lingwistyczno-statystyczna pisma resortu
Lanie wody
27%
Konkretność
73%
Odpowiedź wysoce rzeczowa – zawiera liczne dane twarde, kwoty, daty lub bezpośrednie odniesienie do zadanych pytań.
Twarde liczby / kwoty
1 kwot, 0 %
Precyzyjne daty
8
Odpowiedź na punkty
Brak podziału
Gęstość faktów
3.6 / 1k zn.
- Zawiera 1 wskazania konkretnych kwot finansowych
- Wymienia precyzyjne daty lub terminy (8)
Urzędowe załączniki i odpowiedzi:
Pełna treść wyekstrahowana z załącznika PDF (odpowiedź urzędowa)
11751 znaków
+48 22 52 12 888 Al. Ujazdowskie 11
kontakt@ms.gov.pl 00-950 Warszawa P-33
www.gov.pl/sprawiedliwosc
Podsekretarz Stanu
Maria Ejchart
BK-VII.0520.196.2024
Warszawa, 03 września 2024 r.
Pan
Szymon Hołownia
Marszałek Sejmu
Rzeczypospolitej Polskiej
Szanowny Panie Marszałku,
w odpowiedzi na interpelację nr 3648 złożoną do Ministra Sprawiedliwości przez Pana
posła Kamila Wnuka oraz Pana posła Łukasza Osmalaka w sprawie problemu ograniczania
dostępu do prawa osobistego korespondowania skazanych z sądami, uprzejmie
przedstawiam następujące informacje.
Wskazać należy, że kierownictwo Ministerstwa Sprawiedliwości z dużą uwagą podchodzi
do ustawowego obowiązku nałożonego na Służbę Więzienną, realizowanego przez
dyrektorów aresztów śledczych i zakładów karnych dotyczącego zapewnienia
prawidłowego i praworządnego wykonania kary pozbawienia wolności
czy tymczasowego aresztowania. Praworządne wykonanie kary to takie, które zapewnia
skazanym realizację ich podstawowych praw i wolności, jakimi pozostają: prawo do
obrony oraz korzystanie z pomocy profesjonalnych pełnomocników w innych
postępowaniach. Przedmiotowy standard praworządności wynika z przepisów rangi
ustawowej i konstytucyjnej polskiego porządku prawnego oraz aktów prawa
międzynarodowego.
W myśl art. 102 ustawy Kodeks karny wykonawczy (dalej: k.k.w.) z dnia 6 czerwca 1997 r.
(Dz. U. Nr 90, poz. 557) skazany jest uprawniony m.in. do składania wniosków, skarg,
próśb, prowadzenia korespondencji z organami państwowymi, organami samorządu
terytorialnego, Rzecznikiem Praw Obywatelskich, Rzecznikiem Praw Dziecka oraz
organami powołanymi na podstawie ratyfikowanych przez Rzeczpospolitą Polską umów
międzynarodowych dotyczących ochrony praw człowieka. Osobie pozbawionej wolności
należy umożliwić realizację tych praw m. in. poprzez korespondencję (art. 105 k.k.w.).
Natomiast ustawą z dnia 5 sierpnia 2022 r. o zmianie ustawy kodeks karny wykonawczy
oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2022 r., poz. 1855) do art. 105 k.k.w. dodano
§ 6a w brzmieniu: „skazany ponosi koszty prowadzenia korespondencji, w tym
korespondencji urzędowej. W szczególnie uzasadnionych wypadkach skazany, który nie
posiada środków pieniężnych, może otrzymać od administracji zakładu karnego znaczki
pocztowe na korespondencję”.
-- 1 of 4 --
W uzasadnieniu projektu w/w ustawy wskazano, że zmiana została podyktowana
potrzebą ograniczenia nadużywania tego uprawnienia przez osoby pozbawione wolności
i wykorzystywania go niezgodnie z celem (www.orka.sejm.gov.pl). Ustawodawca
wprowadzając przedmiotowe rozwiązanie wskazał w uzasadnieniu do projektu ustawy,
że dotychczasowe doświadczenia Służby Więziennej wskazują, że uprawnienia skazanych
w tym zakresie, wynikające z obowiązujących regulacji, były często nadużywane
i wykorzystywane niezgodnie z ich celem, wprowadzając zarazem poczucie
niesprawiedliwości społecznej przez zapewnienie osobom pozbawionym wolności
finansowania, z którego nie mogą korzystać osoby wolne. Podkreślono, że pobyt
w zakładzie karnym jest konsekwencją zachowania skazanego polegającego
na popełnieniu przestępstwa lub przestępstw, który decydując się na podejmowanie
niezgodnych z prawem zachowań, godzi się jednocześnie z tym, że będzie musiał ponieść
wynikające z tego konsekwencje, także w postaci pobytu w zakładzie karnym i związanych
z tym ograniczeń.
Przed wejściem w życie nowelizacji (tj. przed 1 stycznia 2023 r.) udostępnianie skazanemu
środków na korespondencję uregulowane było w Rozdziale 5 Rozporządzenia Ministra
Sprawiedliwości z dnia 21 grudnia 2016 r. w sprawie regulaminu organizacyjno-
porządkowego wykonywania kary pozbawienia wolności (Dz. U. 2016 r., poz. 2231).
Poprzedni stan prawny gwarantował skazanemu, nieposiadającemu środków pieniężnych
pewne minimum tj. otrzymywanie od administracji zakładu karnego papieru, kopert oraz
znaczków pocztowych na dwie przesyłki listowe ekonomiczne w miesiącu o masie do 20g
(§ 18).
Podkreślić należy, że po wejściu w życie zmian art. 105 k.k.w. tj. od 1 stycznia 2023 r.
skazani mają zagwarantowaną praktyczną realizację przysługujących im praw, w tym
prawa do obrony. Regulacje prawne wynikające z Konstytucji RP, aktów prawa
międzynarodowego czy przepisów powszechnie obowiązujących, które dotyczą
praktycznych aspektów realizacji prawa do obrony (w tym do porozumiewania się
za pośrednictwem korespondencji) nie są i nie były nigdy kwestionowane przez Służbę
Więzienną. Zwrócić bowiem należy uwagę, że w szczególnie uzasadnionych wypadkach
skazany, który nie posiada środków pieniężnych może otrzymać od administracji zakładu
karnego znaczki pocztowe na korespondencję (a także papier i koperty – vide § 22
rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 23 grudnia 2022 r. w sprawie regulaminu
organizacyjno-porządkowego wykonywania kary pozbawienia wolności). Norma
ta ma szczególne znaczenie w sytuacji osadzonych nieposiadających środków
finansowych, pozbawionych wsparcia, czy takich, których sytuacja osobista wskazuje na
utrudnioną możliwość prowadzenia korespondencji na zasadach ogólnych. Decyzje w tym
zakresie powinny być podejmowane przy uwzględnieniu jednej z naczelnych zasad
postępowania karnego wykonawczego tj. zasady indywidualizacji, z rozważeniem
właściwości osobistych osoby wnioskującej o możliwość otrzymania znaczków
pocztowych. Przypomnieć wymaga, że rozstrzygnięcie w tym zakresie jest decyzją, o której
mowa w art. 7 Kodeksu karnego wykonawczego, co oznacza, że ewentualne niekorzystne
rozstrzygnięcie organu postepowania karnego wykonawczego podlegać może zaskarżeniu
do właściwego Sądu penitencjarnego z powodu jej niezgodności z prawem.
-- 2 of 4 --
Niezależnie od powyższego, należy również zaznaczyć, że naczelna zasada regulująca
prawo do obrony w postępowaniu karnym wykonawczym uregulowana została w art.
8 Kodeksu karnego wykonawczego, który stanowi, że w postępowaniu wykonawczym
skazany może korzystać z pomocy obrońcy ustanowionego w tym postępowaniu. Zgodnie
z przyjętymi przez Sejm RP rozwiązaniami, każdy skazany pozbawiony wolności ma
możliwość korzystania co najmniej raz w tygodniu, w terminach ustalonych w porządku
wewnętrznym obowiązującym w zakładzie karnym lub areszcie śledczym,
z samoinkasującego aparatu telefonicznego do kontaktu ze swoim obrońcą,
pełnomocnikiem będącym adwokatem lub radcą prawnym oraz przedstawicielem
niebędącym adwokatem ani radcą prawnym, który został zaaprobowany przez
Przewodniczącego Izby Europejskiego Trybunału Praw Człowieka do reprezentowania
skazanego przed tym Trybunałem. Co istotne, w szczególnie uzasadnionych wypadkach,
jeżeli wyznaczone terminy czynności procesowych wskazują na konieczność
niezwłocznego skorzystania z samoinkasującego aparatu telefonicznego, dyrektor zakładu
karnego lub aresztu śledczego udziela zgody na kontakt poza terminami ustalonymi
w porządku wewnętrznym obowiązującym w zakładzie karnym lub areszcie śledczym.
Przyjęcie takiego rozwiązania z jednej strony zobowiązuje administrację jednostek
penitencjarnych do zapewnienia podstawowego (gwarantowanego ustawą) prawa
kontaktowania się z obrońcą za pośrednictwem samoinkasującego aparatu
telefonicznego, z drugiej strony umożliwia dyrektorom zakładów karnych i aresztów
śledczych zwiększenie częstotliwości tych rozmów przy uwzględnieniu specyfiki jednostki.
Wprowadzenie minimalnej częstotliwości rozmów telefonicznych z obrońcą gwarantuje
każdemu z osadzonych podstawowe prawo do kontaktu z obrońcą, niezależnie od
warunków panujących w danej jednostce penitencjarnej. Nowelizacja brzmienia art.
8 Kodeksu karnego wykonawczego zakłada także „szczególnie uzasadnione wypadki”,
gdzie ze względu na terminy procesowe, osadzony będzie mógł skorzystać
z samoinkasującego aparatu telefonicznego, w terminach innych niż ustalone porządkiem
wewnętrznym. Powyższe czyni normę pragmatyczną i kompletną także dla sytuacji ad hoc,
które będą istotne dla kontaktu osadzonego z obrońcą w postępowaniu przed sądem.
W kontekście możliwości utrzymywania stałego i bezpośredniego kontaktu z obrońcą (czy
to w postępowaniu karnym, czy postępowaniu wykonawczym) zwrócić należy również
uwagę, że skazani pozbawieni wolności mają prawo osobistego porozumiewania się ze
swoim obrońcą lub pełnomocnikiem będącym adwokatem lub radcą prawnym, podczas
nieobecności innych osób. Warto tutaj dodać, że ze stanowiska przedstawicieli doktryny1
wynika, że chodzi nie tylko o obrońcę czy pełnomocnika, który reprezentuje skazanego
pozbawionego wolności w postępowaniu wykonawczym, ale również o takiego obrońcę
lub pełnomocnika, który występuje w jego imieniu w innym postępowaniu. Rozmowy
z tymi podmiotami nie podlegają kontroli. Oznacza to, że oprócz możliwości utrzymywania
kontaktu za pośrednictwem korespondencji i telefonicznie, każdy skazany pozbawiony
wolności ma możliwość osobistego spotkania ze swoim obrońcą i pełnomocnikiem.
1 J. Lachowski (red.), Kodeks karny wykonawczy. Komentarz. Wyd. 5, Warszawa 2023.
-- 3 of 4 --
Konkludując, kwestia poruszona przez Panów posłów w treści przedmiotowej interpelacji
pozostaje w stałym zainteresowaniu Ministerstwa Sprawiedliwości. Odnosząc się do
pytania postawionego w interpelacji o możliwość uchylenia art. 105 § 6a k.k.w. i powrotu
do poprzednich rozwiązań, należy uznać, że szeroko rozumiane prawo osób
pozbawionych wolności do obrony (w tym do kontaktu korespondencyjnego z obrońcą
wybranym przez siebie lub przyznanym z urzędu) jest respektowane przez administrację
więzienną. Aktualnie obowiązujące przepisy z jednej strony nakładają obowiązek na osoby
przebywające w warunkach izolacji ponoszenia kosztów prowadzenia swojej
korespondencji – zrównując ich sytuację z osobami przebywającymi na wolności –
z drugiej zaś wprowadzają mechanizmy umożliwiające prowadzenia tego rodzaju
korespondencji na koszt jednostki penitencjarnej w indywidualnie określonych
przypadkach uwzględniających osobiste właściwości skazanego. Osoby przebywające
w warunkach izolacji mają zatem zagwarantowane prawo do korespondowania z wybraną
przez siebie osobą, prawo do osobistych spotkań z obrońcą, a także prawo do korzystania
z samoinkasującego aparatu telefonicznego. Decyzje w tym zakresie podejmowane są po
przeprowadzeniu szczególnie pogłębionej analizy sytuacji wnioskodawcy i podlegają one
kontroli przez uprawnione do tego organy w trybie nadzorczym opisanym m. in. w art. 7
i art. 78 § 2 Kodeksu karnego wykonawczego.
Pragnę również zwrócić uwagę na fakt, że kluczowa w tym zakresie wydaje się praktyka
administracji jednostek penitencjarnych w zakresie realizowania prawa skazanych do
kontaktów ze światem zewnętrznym, w tym z obrońcami i organami państwa, w tym z
sądami. Praktyka jest obecnie przedmiotem naszej analizy.
Jednocześnie dostrzegając potrzebę częstszych kontaktów telefonicznych osób
pozbawionych wolności, kierownictwo Ministerstwa Sprawiedliwości poleciło
wprowadzić do realizacji w wewnętrznych regulaminach ZK i AŚ umożliwienie kontaktu
telefonicznego osób skazanych co najmniej 2 razy w tygodniu.
Ponadto Ministerstwo Sprawiedliwości prowadzi obecnie szczegółową analizę
obowiązujących przepisów prawa karnego wykonawczego i problemów pojawiających się
w praktyce jego stosowania. Minister Sprawiedliwości 4 kwietnia 2024 roku powołał
Komisję Kodyfikacyjną Prawa Karnego. W kompetencjach Komisji jest opracowanie
regulacji z zakresu szeroko rozumianego prawa karnego materialnego, procesowego i
wykonawczego, jak również liczne ustawy okołokodeksowe dotyczące spraw
karnoprawnych. Równocześnie Komisji zgłoszone zostaną postulaty legislacyjne osób
pozbawianych wolności, ich obrońców, jak również te poruszone w przedmiotowej
interpelacji i innych interpelacjach wnoszonych do Ministerstwa Sprawiedliwości.
Z wyrazami szacunku
Maria Ejchart
Podsekretarz Stanu
/podpisano elektronicznie/
-- 4 of 4 --
kontakt@ms.gov.pl 00-950 Warszawa P-33
www.gov.pl/sprawiedliwosc
Podsekretarz Stanu
Maria Ejchart
BK-VII.0520.196.2024
Warszawa, 03 września 2024 r.
Pan
Szymon Hołownia
Marszałek Sejmu
Rzeczypospolitej Polskiej
Szanowny Panie Marszałku,
w odpowiedzi na interpelację nr 3648 złożoną do Ministra Sprawiedliwości przez Pana
posła Kamila Wnuka oraz Pana posła Łukasza Osmalaka w sprawie problemu ograniczania
dostępu do prawa osobistego korespondowania skazanych z sądami, uprzejmie
przedstawiam następujące informacje.
Wskazać należy, że kierownictwo Ministerstwa Sprawiedliwości z dużą uwagą podchodzi
do ustawowego obowiązku nałożonego na Służbę Więzienną, realizowanego przez
dyrektorów aresztów śledczych i zakładów karnych dotyczącego zapewnienia
prawidłowego i praworządnego wykonania kary pozbawienia wolności
czy tymczasowego aresztowania. Praworządne wykonanie kary to takie, które zapewnia
skazanym realizację ich podstawowych praw i wolności, jakimi pozostają: prawo do
obrony oraz korzystanie z pomocy profesjonalnych pełnomocników w innych
postępowaniach. Przedmiotowy standard praworządności wynika z przepisów rangi
ustawowej i konstytucyjnej polskiego porządku prawnego oraz aktów prawa
międzynarodowego.
W myśl art. 102 ustawy Kodeks karny wykonawczy (dalej: k.k.w.) z dnia 6 czerwca 1997 r.
(Dz. U. Nr 90, poz. 557) skazany jest uprawniony m.in. do składania wniosków, skarg,
próśb, prowadzenia korespondencji z organami państwowymi, organami samorządu
terytorialnego, Rzecznikiem Praw Obywatelskich, Rzecznikiem Praw Dziecka oraz
organami powołanymi na podstawie ratyfikowanych przez Rzeczpospolitą Polską umów
międzynarodowych dotyczących ochrony praw człowieka. Osobie pozbawionej wolności
należy umożliwić realizację tych praw m. in. poprzez korespondencję (art. 105 k.k.w.).
Natomiast ustawą z dnia 5 sierpnia 2022 r. o zmianie ustawy kodeks karny wykonawczy
oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2022 r., poz. 1855) do art. 105 k.k.w. dodano
§ 6a w brzmieniu: „skazany ponosi koszty prowadzenia korespondencji, w tym
korespondencji urzędowej. W szczególnie uzasadnionych wypadkach skazany, który nie
posiada środków pieniężnych, może otrzymać od administracji zakładu karnego znaczki
pocztowe na korespondencję”.
-- 1 of 4 --
W uzasadnieniu projektu w/w ustawy wskazano, że zmiana została podyktowana
potrzebą ograniczenia nadużywania tego uprawnienia przez osoby pozbawione wolności
i wykorzystywania go niezgodnie z celem (www.orka.sejm.gov.pl). Ustawodawca
wprowadzając przedmiotowe rozwiązanie wskazał w uzasadnieniu do projektu ustawy,
że dotychczasowe doświadczenia Służby Więziennej wskazują, że uprawnienia skazanych
w tym zakresie, wynikające z obowiązujących regulacji, były często nadużywane
i wykorzystywane niezgodnie z ich celem, wprowadzając zarazem poczucie
niesprawiedliwości społecznej przez zapewnienie osobom pozbawionym wolności
finansowania, z którego nie mogą korzystać osoby wolne. Podkreślono, że pobyt
w zakładzie karnym jest konsekwencją zachowania skazanego polegającego
na popełnieniu przestępstwa lub przestępstw, który decydując się na podejmowanie
niezgodnych z prawem zachowań, godzi się jednocześnie z tym, że będzie musiał ponieść
wynikające z tego konsekwencje, także w postaci pobytu w zakładzie karnym i związanych
z tym ograniczeń.
Przed wejściem w życie nowelizacji (tj. przed 1 stycznia 2023 r.) udostępnianie skazanemu
środków na korespondencję uregulowane było w Rozdziale 5 Rozporządzenia Ministra
Sprawiedliwości z dnia 21 grudnia 2016 r. w sprawie regulaminu organizacyjno-
porządkowego wykonywania kary pozbawienia wolności (Dz. U. 2016 r., poz. 2231).
Poprzedni stan prawny gwarantował skazanemu, nieposiadającemu środków pieniężnych
pewne minimum tj. otrzymywanie od administracji zakładu karnego papieru, kopert oraz
znaczków pocztowych na dwie przesyłki listowe ekonomiczne w miesiącu o masie do 20g
(§ 18).
Podkreślić należy, że po wejściu w życie zmian art. 105 k.k.w. tj. od 1 stycznia 2023 r.
skazani mają zagwarantowaną praktyczną realizację przysługujących im praw, w tym
prawa do obrony. Regulacje prawne wynikające z Konstytucji RP, aktów prawa
międzynarodowego czy przepisów powszechnie obowiązujących, które dotyczą
praktycznych aspektów realizacji prawa do obrony (w tym do porozumiewania się
za pośrednictwem korespondencji) nie są i nie były nigdy kwestionowane przez Służbę
Więzienną. Zwrócić bowiem należy uwagę, że w szczególnie uzasadnionych wypadkach
skazany, który nie posiada środków pieniężnych może otrzymać od administracji zakładu
karnego znaczki pocztowe na korespondencję (a także papier i koperty – vide § 22
rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 23 grudnia 2022 r. w sprawie regulaminu
organizacyjno-porządkowego wykonywania kary pozbawienia wolności). Norma
ta ma szczególne znaczenie w sytuacji osadzonych nieposiadających środków
finansowych, pozbawionych wsparcia, czy takich, których sytuacja osobista wskazuje na
utrudnioną możliwość prowadzenia korespondencji na zasadach ogólnych. Decyzje w tym
zakresie powinny być podejmowane przy uwzględnieniu jednej z naczelnych zasad
postępowania karnego wykonawczego tj. zasady indywidualizacji, z rozważeniem
właściwości osobistych osoby wnioskującej o możliwość otrzymania znaczków
pocztowych. Przypomnieć wymaga, że rozstrzygnięcie w tym zakresie jest decyzją, o której
mowa w art. 7 Kodeksu karnego wykonawczego, co oznacza, że ewentualne niekorzystne
rozstrzygnięcie organu postepowania karnego wykonawczego podlegać może zaskarżeniu
do właściwego Sądu penitencjarnego z powodu jej niezgodności z prawem.
-- 2 of 4 --
Niezależnie od powyższego, należy również zaznaczyć, że naczelna zasada regulująca
prawo do obrony w postępowaniu karnym wykonawczym uregulowana została w art.
8 Kodeksu karnego wykonawczego, który stanowi, że w postępowaniu wykonawczym
skazany może korzystać z pomocy obrońcy ustanowionego w tym postępowaniu. Zgodnie
z przyjętymi przez Sejm RP rozwiązaniami, każdy skazany pozbawiony wolności ma
możliwość korzystania co najmniej raz w tygodniu, w terminach ustalonych w porządku
wewnętrznym obowiązującym w zakładzie karnym lub areszcie śledczym,
z samoinkasującego aparatu telefonicznego do kontaktu ze swoim obrońcą,
pełnomocnikiem będącym adwokatem lub radcą prawnym oraz przedstawicielem
niebędącym adwokatem ani radcą prawnym, który został zaaprobowany przez
Przewodniczącego Izby Europejskiego Trybunału Praw Człowieka do reprezentowania
skazanego przed tym Trybunałem. Co istotne, w szczególnie uzasadnionych wypadkach,
jeżeli wyznaczone terminy czynności procesowych wskazują na konieczność
niezwłocznego skorzystania z samoinkasującego aparatu telefonicznego, dyrektor zakładu
karnego lub aresztu śledczego udziela zgody na kontakt poza terminami ustalonymi
w porządku wewnętrznym obowiązującym w zakładzie karnym lub areszcie śledczym.
Przyjęcie takiego rozwiązania z jednej strony zobowiązuje administrację jednostek
penitencjarnych do zapewnienia podstawowego (gwarantowanego ustawą) prawa
kontaktowania się z obrońcą za pośrednictwem samoinkasującego aparatu
telefonicznego, z drugiej strony umożliwia dyrektorom zakładów karnych i aresztów
śledczych zwiększenie częstotliwości tych rozmów przy uwzględnieniu specyfiki jednostki.
Wprowadzenie minimalnej częstotliwości rozmów telefonicznych z obrońcą gwarantuje
każdemu z osadzonych podstawowe prawo do kontaktu z obrońcą, niezależnie od
warunków panujących w danej jednostce penitencjarnej. Nowelizacja brzmienia art.
8 Kodeksu karnego wykonawczego zakłada także „szczególnie uzasadnione wypadki”,
gdzie ze względu na terminy procesowe, osadzony będzie mógł skorzystać
z samoinkasującego aparatu telefonicznego, w terminach innych niż ustalone porządkiem
wewnętrznym. Powyższe czyni normę pragmatyczną i kompletną także dla sytuacji ad hoc,
które będą istotne dla kontaktu osadzonego z obrońcą w postępowaniu przed sądem.
W kontekście możliwości utrzymywania stałego i bezpośredniego kontaktu z obrońcą (czy
to w postępowaniu karnym, czy postępowaniu wykonawczym) zwrócić należy również
uwagę, że skazani pozbawieni wolności mają prawo osobistego porozumiewania się ze
swoim obrońcą lub pełnomocnikiem będącym adwokatem lub radcą prawnym, podczas
nieobecności innych osób. Warto tutaj dodać, że ze stanowiska przedstawicieli doktryny1
wynika, że chodzi nie tylko o obrońcę czy pełnomocnika, który reprezentuje skazanego
pozbawionego wolności w postępowaniu wykonawczym, ale również o takiego obrońcę
lub pełnomocnika, który występuje w jego imieniu w innym postępowaniu. Rozmowy
z tymi podmiotami nie podlegają kontroli. Oznacza to, że oprócz możliwości utrzymywania
kontaktu za pośrednictwem korespondencji i telefonicznie, każdy skazany pozbawiony
wolności ma możliwość osobistego spotkania ze swoim obrońcą i pełnomocnikiem.
1 J. Lachowski (red.), Kodeks karny wykonawczy. Komentarz. Wyd. 5, Warszawa 2023.
-- 3 of 4 --
Konkludując, kwestia poruszona przez Panów posłów w treści przedmiotowej interpelacji
pozostaje w stałym zainteresowaniu Ministerstwa Sprawiedliwości. Odnosząc się do
pytania postawionego w interpelacji o możliwość uchylenia art. 105 § 6a k.k.w. i powrotu
do poprzednich rozwiązań, należy uznać, że szeroko rozumiane prawo osób
pozbawionych wolności do obrony (w tym do kontaktu korespondencyjnego z obrońcą
wybranym przez siebie lub przyznanym z urzędu) jest respektowane przez administrację
więzienną. Aktualnie obowiązujące przepisy z jednej strony nakładają obowiązek na osoby
przebywające w warunkach izolacji ponoszenia kosztów prowadzenia swojej
korespondencji – zrównując ich sytuację z osobami przebywającymi na wolności –
z drugiej zaś wprowadzają mechanizmy umożliwiające prowadzenia tego rodzaju
korespondencji na koszt jednostki penitencjarnej w indywidualnie określonych
przypadkach uwzględniających osobiste właściwości skazanego. Osoby przebywające
w warunkach izolacji mają zatem zagwarantowane prawo do korespondowania z wybraną
przez siebie osobą, prawo do osobistych spotkań z obrońcą, a także prawo do korzystania
z samoinkasującego aparatu telefonicznego. Decyzje w tym zakresie podejmowane są po
przeprowadzeniu szczególnie pogłębionej analizy sytuacji wnioskodawcy i podlegają one
kontroli przez uprawnione do tego organy w trybie nadzorczym opisanym m. in. w art. 7
i art. 78 § 2 Kodeksu karnego wykonawczego.
Pragnę również zwrócić uwagę na fakt, że kluczowa w tym zakresie wydaje się praktyka
administracji jednostek penitencjarnych w zakresie realizowania prawa skazanych do
kontaktów ze światem zewnętrznym, w tym z obrońcami i organami państwa, w tym z
sądami. Praktyka jest obecnie przedmiotem naszej analizy.
Jednocześnie dostrzegając potrzebę częstszych kontaktów telefonicznych osób
pozbawionych wolności, kierownictwo Ministerstwa Sprawiedliwości poleciło
wprowadzić do realizacji w wewnętrznych regulaminach ZK i AŚ umożliwienie kontaktu
telefonicznego osób skazanych co najmniej 2 razy w tygodniu.
Ponadto Ministerstwo Sprawiedliwości prowadzi obecnie szczegółową analizę
obowiązujących przepisów prawa karnego wykonawczego i problemów pojawiających się
w praktyce jego stosowania. Minister Sprawiedliwości 4 kwietnia 2024 roku powołał
Komisję Kodyfikacyjną Prawa Karnego. W kompetencjach Komisji jest opracowanie
regulacji z zakresu szeroko rozumianego prawa karnego materialnego, procesowego i
wykonawczego, jak również liczne ustawy okołokodeksowe dotyczące spraw
karnoprawnych. Równocześnie Komisji zgłoszone zostaną postulaty legislacyjne osób
pozbawianych wolności, ich obrońców, jak również te poruszone w przedmiotowej
interpelacji i innych interpelacjach wnoszonych do Ministerstwa Sprawiedliwości.
Z wyrazami szacunku
Maria Ejchart
Podsekretarz Stanu
/podpisano elektronicznie/
-- 4 of 4 --