Interpelacja w sprawie niemożliwości otwarcia rachunku płatniczego przez niektóre spółki cywilne

Interpelacja nr 3581

do ministra finansów

w sprawie niemożliwości otwarcia rachunku płatniczego przez niektóre spółki cywilne

Zgłaszający: Sławomir Mentzen

Data wpływu: 28-06-2024

Szanowny Panie Ministrze,

w aktualnym stanie prawnym każdy przedsiębiorca zobowiązany jest do posiadania rachunku płatniczego. Obowiązek taki wynika chociażby z art. 19 Prawa przedsiębiorców, który nakazuje przyjmowanie znacznej części płatności związanych z wykonywaną działalnością gospodarczą za pośrednictwem rachunku płatniczego. Numery takich rachunków wykazuje się na tzw. białej liście prowadzonej dla czynnych podatników VAT (art. 96b ust. 3 pkt 13 ustawy o podatku do towarów i usług).

Nieposiadanie rachunku płatniczego (a co za tym idzie brak tego rachunku na białej liście) powoduje daleko idące konsekwencje dla kontrahentów przedsiębiorcy. W takiej sytuacji nabywca towaru lub usługi może być pozbawiony prawa do zaliczenia takiego wydatku do kosztów uzyskania przychodu (art. 15d ust. 1 ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych i art. 22p ust. 1 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych). Zapłata poza rachunkiem płatniczym z białej listy może też skutkować odpowiedzialnością solidarną nabywcy za VAT, zgodnie z art. 105a ustawy o podatku do towarów i usług. Jest zatem oczywiste, że żaden działający zgodnie z prawem i racjonalny przedsiębiorca nie będzie współpracował z podmiotem, który nie posiada rachunku płatniczego (powyżej limitów określonych w ww. przepisach).

Podatnikiem VAT może być także spółka cywilna. Jest to specyficzna forma organizacyjna, która nie posiada zdolności prawnej ani zdolności do czynności prawnych, jak też jest transparentna podatkowo na gruncie podatków dochodowych. Można powiedzieć, że na gruncie prawa cywilnego czy podatków dochodowych spółka cywilna nie jest “podmiotem”, a jedynie stanowi umowę zawartą przez dwa lub więcej takich “podmiotów” (czyli wspólników spółki cywilnej). Tym niemniej, jeżeli spółka cywilna spełnia definicję z art. 15 ustawy o podatku do towarów i usług, to sama spółka cywilna (a nie jej wspólnicy) jest podatnikiem VAT.

W polskiej praktyce gospodarczej większość spółek cywilnych zawiązywana jest przez osoby fizyczne. Nie zmienia to jednak faktu, że taka spółka może być zawiązana przez dowolne podmioty, w tym także przez osoby prawne, jak np. spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością. Takie spółki cywilne (choć rzadziej) również powstają i napotykają bardzo istotny problem już na początku swojej działalności, gdy banki odmawiają tym spółkom otwarcia rachunku płatniczego.

Jak już wskazano, na gruncie prawa cywilnego spółka cywilna nie posiada jakiejkolwiek podmiotowości prawnej. Co za tym idzie, taka spółka nie może otworzyć własnego rachunku płatniczego. Dlatego podstawą do otwarcia takiego rachunku jest art. 51 Prawa bankowego, który reguluje tzw. rachunek wspólny.

Zgodnie z tym przepisem, rachunek bankowy może być prowadzony dla kilku osób fizycznych, kilku jednostek samorządu terytorialnego, stron umowy o współpracy w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. Prawo geologiczne i górnicze albo kilku dobrowolnych funduszy emerytalnych będących funduszami zdefiniowanej daty w rozumieniu ustawy z dnia 4 października 2018 r. o pracowniczych planach kapitałowych zarządzanymi przez jedno powszechne towarzystwo emerytalne. Zdaniem większości polskich banków, wskazany przepis zawiera zamknięty katalog podmiotów, dla których można otworzyć rachunek wspólny. A ponieważ przepis ten nie wymienia osób prawnych (czy też precyzyjniej spółek handlowych), to zdaniem banków otwarcie rachunku wspólnego dla wspólników spółki cywilnej, w której co najmniej jeden wspólnik jest spółką, jest prawnie niemożliwe.

W konsekwencji, spółka cywilna z udziałem osób prawnych (czy też jej wspólnicy) nie jest w stanie posiadać rachunku płatniczego. Z drugiej strony, jest do tego zobowiązana, a brak rachunku płatniczego uniemożliwia prowadzenie działalności gospodarczej w ramach takiej spółki cywilnej. Jest to poważny absurd prawny, który wymaga pilnego naprawienia.

Zgodnie z art. 12 ustawy o działach administracji rządowej sprawy funkcjonowania rynku finansowego, w tym sprawy banków, zakładów ubezpieczeń, funduszy inwestycyjnych i innych instytucji wykonujących działalność na tym rynku należą do działu “instytucje finansowe”. Zgodnie z rozporządzeniem Prezesa Rady Ministrów z dnia 18 grudnia 2023 r. w sprawie szczegółowego zakresu działania Ministra Finansów dział ten podlega ministrowi finansów.

W związku z tym proszę o odpowiedź na poniższe pytania:

Czy Ministerstwu Finansów znany jest opisany w niniejszej interpelacji problem?

Czy podjął Pan jakiekolwiek działania mające na celu zmianę praktyki banków w tym zakresie?

Czy w Ministerstwie Finansów trwają jakiekolwiek prace nad projektem zmiany art. 51 Prawa bankowego?

Z wyrazami szacunku

Sławomir Mentzen