Odpowiedź na interpelację w sprawie transformacji systemu edukacji i kształtowania kompetencji przyszłości Odpowiedź na interpelację nr 3169 w sprawie transformacji systemu edukacji i kształtowania kompetencji przyszłości Odpowiadający: podsekretarz stanu w Ministerstwie Nauki i Szkolnictwa Wyższego Maria Mrówczyńska Warszawa, 26-06-2024 Szanowny Panie Pośle, na wstępie pragnę zaznaczyć, że problematyka interpelacji odnosząca się do teorii modeli edukacji, także w kontekście rozwoju kompetencji przyszłości, dotyczy sfery kształcenia uczniów, tj. kształcenia podstawowego i ponadpodstawowego[1], pozostaje zatem w zakresie działań Ministra Edukacji. Założenia, które zostały podniesione we wprowadzeniu do pytań zawartych w interpelacji dotyczą kształcenia uczniów (a więc systemu oświaty) ujętych, jako działanie II.1.4. Edukacja uczniów dla innowacji – kształtowanie kompetencji proinnowacyjnych i kompetencji kluczowych „Strategii produktywności 2030”, opracowanej przez Ministerstwo Rozwoju i Technologii, a przyjętej uchwałą Nr 154 Rady Ministrów z dnia 12 lipca 2022 r. w sprawie przyjęcia "Strategii produktywności 2030" (M.P. poz. 926). Uprzejmie wskazuję, że „Strategia produktywności do 2030 r.” przewiduje osobne działania w odniesieniu do systemu szkolnictwa wyższego i nauki, np. działanie V.1.2. Poprawa funkcjonowania systemu szkolnictwa wyższego i nauki w Polsce poprzez zmiany w obszarach organizacji i zarządzania; działania te są realizowane w sposób bieżący przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego. W momencie przyjmowania ww. Strategii, MNiSW oraz Ministerstwo Edukacji Narodowej były połączone w jedno Ministerstwo Edukacji i Nauki, jako urząd obsługujący ministra właściwego do spraw oświaty i wychowania oraz ministra właściwego do spraw szkolnictwa wyższego i nauki, dlatego też w przedmiotowym dokumencie jako podmioty odpowiedzialne za działanie II.1.4. Edukacja uczniów dla innowacji – kształtowanie kompetencji proinnowacyjnych i kompetencji kluczowych, zostały wskazane MEiN, obok MRiT. Niemniej aktualnie właściwość do koordynacji przedmiotowego obszaru (tj. oświaty) pozostaje we właściwości Ministerstwa Edukacji Narodowej. Konsekwentnie, we właściwości Ministra Edukacji (jako nadzorującego oświatę) są także kwestie dotyczące środków finansowych, jakie są przeznaczone na rozwój innowacyjnych metod nauczania oraz promowanie modelu relacyjnego w edukacji, jak również kwestie dotyczące prowadzenia badań lub monitorowania efektów wprowadzanych zmian w systemie edukacji pod kątem ich wpływu na rozwój kompetencji przyszłości u uczniów i absolwentów (Projekt informatyczny: Rozwój systemu monitoringu karier absolwentów i absolwentek szkół ponadpodstawowych – wnioskodawca: Minister Edukacji beneficjent: Instytut Badań Edukacyjnych)[2]. Natomiast odnosząc się do pytania dotyczącego wprowadzenia programów wspierających edukację międzypokoleniową, które umożliwią przekazywanie doświadczeń i wiedzy między różnymi grupami wiekowymi uprzejmie informuję, że w 2022 r. MEiN realizowało program „Międzypokoleniowe Centra Edukacyjne – wsparcie integracji międzypokoleniowej” – Komunikat z dnia 26 sierpnia 2022 r. o ustanowieniu programu pn. „Międzypokoleniowe Centra Edukacyjne – wsparcie integracji międzypokoleniowej”. Program ten miał na celu wsparcie organizacji pozarządowych, w tym organizacji harcerskich, a także podmiotów prowadzących statutową działalność w zakresie oświaty i wychowania, w zakresie realizacji działań wspierających system oświaty i wychowania skierowanych do podmiotów, wpisujących się w założenia koncepcji: 1. edukacji międzypokoleniowej rozumianej jako wymiana zasobów wiedzy, doświadczeń i umiejętności między młodszymi i starszymi generacjami oraz budowanie wzajemnego zrozumienia i solidarności międzypokoleniowej między młodszym a starszym pokoleniem; 2. lifelong learning – uczenia się przez całe życie rozumianej jako wszelkie działania związane z uczeniem się przez całe życie, zmierzające do poprawy poziomu wiedzy, umiejętności i kompetencji w perspektywie osobistej, obywatelskiej, społecznej i/lub związanej z zatrudnieniem. Cele programu były następujące: 1. budowanie integracji międzypokoleniowej poprzez zawiązanie na drodze formalnych i intencjonalnych działań łączności między generacjami; 2. budowanie więzi społecznych i rozwijanie współpracy międzypokoleniowej; 3. promocja społeczeństwa doceniającego wartości i zasoby każdej generacji oraz jednostki, rolę młodych i starszych w ich rodzinach i społecznościach; 4. podnoszenie zrozumienia i widoczności wspólnoty interesów między pokoleniami; 5. budowanie społeczeństwa wiedzy; 6. rozszerzenie oferty edukacji pozalekcyjnej oraz pozaszkolnej; 7. wspieranie rozwoju nauki języka polskiego i oświaty polskiej w Polsce i zagranicą. Druga edycja „Programu Wsparcia Edukacji” obejmująca m.in. „Międzypokoleniowe Centra Edukacyjne – wsparcie integracji międzypokoleniowej” została ogłoszona już przez MEN w roku 2023[3]. Niezależnie od powyższego, poniżej przedstawiam informacje w odniesieniu do kształcenia na poziomie wyższym realizowanego przez uczelnie, będące podmiotami systemu szkolnictwa wyższego i nauki, nad którym nadzór sprawuje minister właściwy do spraw szkolnictwa wyższego i nauki – Minister Nauki. Obowiązujące przepisy ustawy z dnia 20 lipca 2018 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (Dz. U. z 2023 r. poz. 742, z późn. zm.), dalej „ustawa PSWN”, stwarzają uczelniom różnorodne możliwości kształtowania oferty dydaktycznej i dostosowywania jej do aktualnych potrzeb otoczenia społeczno-gospodarczego, organizacji procesu kształcenia, w tym doboru właściwych metod dydaktycznych (co obejmuje również wdrażanie innowacji w dydaktyce), jak również nawiązywania współpracy z otoczeniem społeczno-gospodarczym. Przede wszystkim jednak należy wskazać, że uczelnie kształcą zgodnie z zasadą autonomii programowej. Samodzielnie kreują kierunki studiów, programy studiów, dokonują doboru kadry dydaktycznej oraz podejmują współpracę z otoczeniem społeczno-gospodarczym. Uczelnie korzystają z przewidzianych w ustawie PSWN rozwiązań mających na celu zapewnienie wysokiej jakości kształcenia przy jednoczesnym umożliwieniu właściwego reagowania na zmiany zachodzące w otoczeniu społeczno-gospodarczym. Tworząc studia, wskazują na potrzeby tego otoczenia i na zgodność efektów uczenia się z tymi potrzebami. Inicjatywy dotyczące tworzenia studiów na określonym kierunku pozostają w gestii uczelni i są autonomiczną decyzją jej władz. Podjęcie przez władze uczelni decyzji w sprawie utworzenia/istnienia danego kierunku studiów jest poprzedzone przede wszystkim stosowną analizą kosztów, rozpoznaniem możliwości uczelni, w tym w zakresie kadry i infrastruktury, oceną zapotrzebowania otoczenia społeczno-gospodarczego oraz zainteresowania kandydatów na kształcenie na danym kierunku studiów. Do kompetencji uczelni należy również kształtowanie i modyfikowanie programów studiów (obejmujące m.in. koncepcję kształcenia i uwzględnianie w treściach kształcenia najbardziej aktualnego stanu wiedzy w danej dziedzinie), a także dobór właściwych form i metod kształcenia z uwzględnieniem charakteru kierunku i uzyskiwanych kompetencji zawodowych (wykłady, ćwiczenia, warsztaty, projekty badawcze, zajęcia praktyczne, zajęcia terenowe itd.), czy rozwoju narzędzi technologicznych. Uczelnie mają także obowiązek doskonalenia programów studiów. Uwzględniają przy tym wnioski z analizy zgodności efektów uczenia się z potrzebami rynku pracy oraz wnioski z analizy wyników monitoringu karier absolwentów studiów, a także mogą dokonywać w nim zmian, m.in. w doborze treści kształcenia przekazywanych studentom w ramach zajęć, uwzględniających najnowsze osiągnięcia naukowe lub związane z działalnością zawodową. W świetle ustawy PSWN minister właściwy do spraw szkolnictwa wyższego i nauki nie ma kompetencji do wprowadzania konkretnych treści czy przedmiotów do programów studiów na kierunkach realizowanych przez uczelnie, jak również nie może nakazać uczelniom tworzenia określonych kierunków studiów czy doboru form i metod kształcenia. Uczelnie samodzielnie realizują swoje zadania w zakresie działalności dydaktycznej oraz naukowej, uczestniczą w rozwoju społecznym oraz tworzeniu gospodarki opartej na innowacjach, zgodnie z przyznaną im konstytucyjną zasadą autonomii. System szkolnictwa wyższego i nauki daje uczelniom wiele narzędzi, z których mogą, a niekiedy muszą, skorzystać, aby dostosować prowadzoną działalność dydaktyczną do rozwoju nowych technologii, potrzeb rozwoju gospodarczego i zmieniających się wymagań współczesnego rynku pracy. Rozwiązania przyjęte w ustawie PSWN kładą duży nacisk na promowanie współpracy uczelni z otoczeniem społeczno-gospodarczym, szczególnie w zakresie kształcenia na tych kierunkach studiów, na które istnieje realne zapotrzebowanie na rynku pracy. W celu wzmocnienia kształcenia praktycznego umożliwiającego skuteczny rozwój umiejętności studentów na kierunkach studiów o profilu praktycznym ponad połowa punktów ECTS jest przypisana zajęciom kształtującym umiejętności praktyczne. Zajęcia te mają być prowadzone w sposób umożliwiający wykonywanie czynności praktycznych przez studentów, w warunkach właściwych dla danego zakresu działalności zawodowej. Ponadto na studiach o profilu praktycznym istnieje obowiązek organizowania praktyk zawodowych w wymiarze co najmniej 6 miesięcy – na studiach pierwszego stopnia i jednolitych studiach magisterskich, zaś w przypadku studiów drugiego stopnia – w wymiarze co najmniej 3 miesięcy. Celem praktyk jest uzupełnienie wiedzy zdobywanej na studiach i przygotowanie do przyszłej pracy zawodowej. Studenci w trakcie studiów kształcą umiejętności i kompetencje, które ułatwią im późniejsze uzyskanie zatrudnienia oraz zdobędą wiedzę na temat wymagań stawianych absolwentom przez pracodawców. Uczelnie mają także możliwość prowadzenia studiów z udziałem pracodawców, tj. studiów dualnych (przemienna forma zajęć i praktyk) oraz studiów we współpracy z organem nadającym uprawnienie do wykonywania określonego zawodu, organem przeprowadzającym postępowanie egzaminacyjne w ramach uzyskiwania uprawnień do wykonywania zawodu, organem samorządu zawodowego, organizacją gospodarczą lub organem rejestrowym. Pracodawcy mogą współtworzyć programy studiów, wspólnie z uczelnią organizować praktyki, prowadzić zajęcia teoretyczne i praktyczne dla studentów, a także opiniować jej kierunek rozwoju na przyszłość. Podczas studiów studenci uzyskują nie tylko wiedzę i umiejętności zawodowe, ale również kompetencje interpersonalne i społeczne, aby mogli sprawnie rozpocząć aktywność zawodową niezależnie od kierunku ukończonych studiów, a także planować własny rozwój. Dynamiczny rozwój gospodarki opartej na wiedzy i zmieniające się potrzeby rynku pracy wymagają stałego podnoszenia kompetencji i kwalifikacji pracowników. Absolwenci studiów powinni uzyskiwać efekty uczenia się stanowiące podstawę do dostosowywania swojej ścieżki rozwoju zawodowego do dynamicznych zmian na rynku pracy i efektywnego jej planowania, w tym zarówno podnoszenia swoich kwalifikacji/ umiejętności zawodowych, jak i przekwalifikowania się/ zdobywania nowych umiejętności zawodowych. W takie zapotrzebowanie wpisują się m.in. prowadzone przez uczelnie studia podyplomowe i inne formy kształcenia (np. kursy, szkolenia). Ponadto kształcenie specjalistyczne, które mogą prowadzić uczelnie zawodowe, ma stanowić pomost pomiędzy edukacją prowadzoną w systemie oświaty a edukacją w systemie szkolnictwa wyższego i nauki. Umożliwia ono przygotowanie (w krótkim czasie) wyspecjalizowanych pracowników w różnych dziedzinach. Prowadzone przez uczelnie konsultacje z otoczeniem społeczno-gospodarczym wykazały duże zainteresowanie pozyskaniem przez pracodawców specjalistów, którzy ukończyliby taką formę kształcenia. Tym samym może to być etap kształcenia, który przyczyni się do zmniejszenia niedopasowania kompetencyjnego, a jednocześnie w krótkim czasie pozwoli przygotować wyspecjalizowanych pracowników do podjęcia nowych wyzwań zawodowych. Z wyrazami szacunku Z upoważnienia Ministra Nauki Maria Mrówczyńska Podsekretarz Stanu [1] Przedmiotowe zagadnienie jest odnoszone do obecnie obowiązującej podstawy programowej nauczania ogólnego, jak również (za autorem) częstej praktyki dydaktycznej opartej są na transmisji wiedzy oraz narzucaniu gotowych interpretacji tekstów, zjawisk i faktów; Krzysztof Biedrzycki, Cel edukacji – nadążyć za wyzwaniami Cywilizacji, Polonistyka. Innowacje Numer 15, 2022 DOI: 10.14746/pi.2022.15.1; str. 2. [2] https://ibe.edu.pl/pl/opis-projektu-rozwoj-monitoringu-karier; https://www.gov.pl/web/krmc/rozwoj-systemu-monitoringu-karier-absolwentow-i-absolwentek-szkol-ponadpodstawowych [3] https://www.gov.pl/web/edukacja/rusza-druga-edycja-programu-wsparcia-edukacji