Odpowiedź na interpelację w sprawie rozwoju kadr w kontekście transformacji strukturalnej gospodarki Odpowiedź na interpelację nr 3165 w sprawie rozwoju kadr w kontekście transformacji strukturalnej gospodarki Odpowiadający: minister nauki Dariusz Wieczorek Warszawa, 01-07-2024 Szanowny Panie Marszałku, przedkładam odpowiedź na interpelację nr 3165 w sprawie rozwoju kadr w kontekście transformacji strukturalnej gospodarki wniesioną przez Posła na Sejm RP Daniela Milewskiego. Szanowny Panie Pośle, odpowiadając na pytania zawarte w interpelacji, przedstawiam następujące informacje: Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego (MNiSW), w ramach programu Fundusze Europejskie dla Rozwoju Społecznego 2021-2027 (FERS), przygotowuje i realizuje projekty współfinansowane ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego Plus. Celem szczegółowym FERS jest m.in. poprawa jakości, poziomu włączenia społecznego i skuteczności systemów kształcenia i szkolenia oraz ich powiązania z rynkiem pracy – w tym przez walidację uczenia się pozaformalnego i nieformalnego, w celu wspierania nabywania kompetencji kluczowych, w tym umiejętności w zakresie przedsiębiorczości i kompetencji cyfrowych, oraz przez wspieranie wprowadzania dualnych systemów szkolenia i przygotowania zawodowego (EFS+). W ramach FERS, MNiSW realizuje m.in. projekt pn. Wzmacnianie kompetencji merytorycznych i zarządczych kadry instytucji przedstawicielskich środowiska szkolnictwa wyższego i nauki, którego głównym celem jest podniesienie kompetencji i umiejętności zarządczych i przekrojowych oraz merytorycznych przedstawicieli oraz osób bezpośrednio zaangażowanych w prace instytucji przedstawicielskich środowiska szkolnictwa wyższego i nauki. Przewidziana w projekcie forma wsparcia to szkolenia i wizyty w zagranicznych uczelniach/instytucjach przedstawicielskich środowiska szkolnictwa wyższego i nauki. Ponadto, MNiSW w ramach programu FERS przewiduje realizację dwóch projektów wspierających przygotowanie kursów typu MOOC udostępnionych za pośrednictwem platformy NAVOICA: - wsparcie procesów dydaktycznych za pośrednictwem platformy NAVOICA; Celem projektu jest dostosowanie oferty podmiotów systemu szkolnictwa wyższego do potrzeb rozwoju gospodarki oraz zielonej i cyfrowej transformacji poprzez przygotowanie i udostępnienie na platformie NAVOICA kursów typu MOOC do wdrożenia na studiach I/II stopnia, jednolitych studiach magisterskich. Ich tematyka będzie obejmować włączenie do programów kształcenia treści zgodnych ze zdiagnozowanymi potrzebami pracodawców i gospodarki, przede wszystkim obejmujących zagadnienia związane z zieloną i cyfrową transformacją, w tym dotyczące m.in. zmian klimatycznych, aspektów środowiskowych, energii odnawialnej i zrównoważonego rozwoju oraz dostępności (w tym projektowania uniwersalnego). Zakładane jest przygotowanie kursów, które zostaną udostępnione całemu społeczeństwu w ramach polityki otwartego dostępu bezpłatnie, w trybie asynchronicznym, bez limitu liczby uczestników. - wsparcie oferty uczelni w zakresie rozwoju kompetencji osób dorosłych za pośrednictwem platformy NAVOICA; Celem projektu jest wsparcie rozwoju kompetencji osób dorosłych oraz idei uczenia się przez całe życie poprzez przygotowanie przez uczelnie bezpłatnych kursów typu MOOC i udostępnienie ich całemu społeczeństwu. W ramach projektu zostaną przygotowane i udostępnione kursy typu MOOC, z których można będzie skorzystać w procesie np. przekwalifikowania się, uzupełnienia kompetencji lub wypełnienia luk w umiejętnościach i wiedzy. Kursy będą dostępne bezpłatnie przez minimum 24 miesiące od daty publikacji, bez limitu liczby uczestników. Tematyka kursów będzie odpowiadać potrzebom osób dorosłych oraz obejmować treści zgodne ze zdiagnozowanymi potrzebami pracodawców i rynku pracy, które koncentrują się na wsparciu przez uczelnie idei uczenia się przez całe życie i dostosowaniu do potrzeb rozwoju gospodarki oraz kształcenia kadr na potrzeby zielonej i cyfrowej gospodarki. Kursy w ramach obydwu wyżej wymienionych projektów zostaną opracowane przez uczelnie we współpracy z pracodawcami i partnerami z otoczenia społeczno-gospodarczego oraz z metodykami e-learningu z uwzględnieniem wyzwań rozwojowych oraz potrzeb regionalnych rynków pracy. Zasadne jest także w odniesieniu do zakresu przedmiotowego interpelacji szczegółowe podniesienie zagadnień w zakresie dotyczącym tworzenia studiów przez uczelnie, doskonalenia programów studiów i uwzględniania w nich aktualnych potrzeb rynku pracy i otoczenia społeczno-gospodarczego. Obowiązujące przepisy ustawy z dnia 20 lipca 2018 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (Dz. U. z 2023 r. poz. 742, z późn. zm.), dalej „ustawa PSWN”, stwarzają uczelniom szerokie spektrum możliwości kształtowania oferty dydaktycznej i dostosowywania jej do aktualnych potrzeb otoczenia społeczno-gospodarczego. Przede wszystkim należy wskazać, że uczelnie kształcą zgodnie z zasadą autonomii programowej. Oznacza to, że samodzielnie kreują kierunki studiów, określają ich nazwy, dokonują doboru kadry oraz podejmują współpracę z otoczeniem społeczno-gospodarczym. Są jednocześnie odpowiedzialne za jakość prowadzonych studiów, która podlega cyklicznej ocenie Polskiej Komisji Akredytacyjnej. Inicjatywy dotyczące tworzenia studiów na określonym kierunku, a także studiów podyplomowych czy innych form kształcenia, pozostają w gestii uczelni i są autonomiczną decyzją jej władz. Uruchomienie danego kierunku studiów, studiów podyplomowych czy też innych form kształcenia, jest poprzedzone stosowną analizą kosztów, rozpoznaniem możliwości uczelni, w tym w zakresie kadry i infrastruktury, oceną zapotrzebowania otoczenia społeczno-gospodarczego oraz zainteresowania kandydatów na kształcenie. Tworząc studia, uczelnie wskazują na potrzeby rynku pracy i na zgodność efektów uczenia się z tymi potrzebami. Do kompetencji uczelni należy również kształtowanie i modyfikowanie programów studiów (obejmujące m.in. koncepcję kształcenia i uwzględnianie w treściach kształcenia najbardziej aktualnego stanu wiedzy w danej dziedzinie). Uczelnie mają obowiązek doskonalenia programów studiów. Zgodnie z przepisami uwzględniają przy tym m. in. wnioski z analizy zgodności efektów uczenia się z potrzebami rynku pracy oraz wnioski z analizy wyników monitoringu karier absolwentów. Mogą dokonywać w programach zmian, m.in. w doborze treści kształcenia przekazywanych studentom w ramach zajęć, uwzględniających najnowsze osiągnięcia naukowe lub związane z działalnością zawodową. Obowiązujące w tym zakresie przepisy umożliwiają uczelniom właściwe reagowanie na zmieniające się potrzeby społeczne i gospodarcze regionu, w którym funkcjonują. W świetle ustawy PSWN minister właściwy do spraw szkolnictwa wyższego i nauki nie ma kompetencji do wprowadzania konkretnych treści czy przedmiotów do programów studiów na kierunkach realizowanych przez uczelnie, jak również nie może nakazać uczelniom tworzenia określonych kierunków studiów. Uczelnie samodzielnie realizują swoje zadania w zakresie działalności dydaktycznej oraz naukowej, uczestniczą w rozwoju społecznym oraz tworzeniu gospodarki opartej na innowacjach, zgodnie z przyznaną im zasadą autonomii. Należy równocześnie podnieść, że obecne regulacje stwarzają członkom wspólnoty akademickiej możliwość wpływu na określone rozstrzygnięcia podejmowane w uczelniach zarówno w obszarze naukowym, dydaktycznym jak i organizacyjnym czy administracyjnym. Zgodnie z nadrzędną zasadą autonomii uczelni pracowniczki i pracownicy uczelni, doktoranci oraz doktorantki, a także studentki i studenci, przez swoich przedstawicieli i przedstawicielki w poszczególnych gremiach, decydują o kształcie rozwiązań i organizacji uczelni. System szkolnictwa wyższego i nauki daje uczelniom wiele narzędzi, z których mogą, a niekiedy muszą, skorzystać, aby dostosować prowadzoną działalność dydaktyczną do potrzeb rozwoju gospodarczego i zmieniających się wymagań współczesnego rynku pracy. Rozwiązania przyjęte w ustawie PSWN kładą duży nacisk na promowanie współpracy uczelni z otoczeniem społeczno-gospodarczym, szczególnie w zakresie kształcenia na tych kierunkach studiów, na które istnieje zapotrzebowanie na lokalnych rynkach pracy. Szczególne zadanie zostało powierzone uczelniom zawodowym, które kształcą na kierunkach o profilu praktycznym, co stanowi bardzo istotny składnik dostosowywania kształcenia do potrzeb określonych przez rynek pracy. Uczelnie te prowadzą studia pierwszego stopnia oraz mogą prowadzić studia drugiego stopnia i jednolite studia magisterskie oraz kształcenie specjalistyczne. Uczelnie zawodowe mają możliwość wykorzystywania swojego położenia i bliskich kontaktów z otoczeniem społeczno-gospodarczym w celu aktywnego uczestniczenia w rozwoju gospodarczym regionu i kraju. Poprzez odpowiednie kształtowanie oferty dydaktycznej mogą szybko i elastycznie reagować na potrzeby rozwoju gospodarczego i rynku pracy, przy uwzględnieniu założeń strategii rozwoju regionu. W programie studiów o profilu praktycznym ponad połowa punktów ECTS jest przypisana zajęciom kształtującym umiejętności praktyczne. Zajęcia te mają być prowadzone w sposób umożliwiający wykonywanie czynności praktycznych przez studentów, w warunkach właściwych dla danego zakresu działalności zawodowej. W celu wzmocnienia kształcenia praktycznego umożliwiającego skuteczny rozwój umiejętności studentów na kierunkach studiów o profilu praktycznym istnieje obowiązek organizowania praktyk zawodowych w wymiarze co najmniej 6 miesięcy – na studiach pierwszego stopnia i jednolitych studiach magisterskich, zaś w przypadku studiów drugiego stopnia – w wymiarze co najmniej 3 miesięcy. Celem praktyk jest uzupełnienie wiedzy zdobywanej na studiach i przygotowanie do przyszłej pracy zawodowej. Studenci w trakcie studiów kształcą umiejętności i kompetencje, które ułatwią im późniejsze uzyskanie zatrudnienia oraz zdobędą wiedzę na temat wymagań stawianych absolwentom przez pracodawców. Ponadto, ustawa PSWN dopuszcza możliwość prowadzenia zajęć nie tylko przez nauczycieli akademickich, ale również przez inne osoby posiadające kompetencje i doświadczenie pozwalające na prawidłową realizację zajęć. Udział praktyków w procesie kształcenia na studiach o profilu praktycznym jest bardzo ważny zwłaszcza przy realizacji zajęć kształtujących umiejętności praktyczne. Uczelnie mają także możliwość prowadzenia studiów z udziałem pracodawców tj. studiów dualnych i studiów we współpracy z organem nadającym uprawnienie do wykonywania zawodu, organem przeprowadzającym postępowanie egzaminacyjne w ramach uzyskiwania uprawnień do wykonywania zawodu, organem samorządu zawodowego, organizacją gospodarczą lub organem rejestrowym. Pracodawcy mogą współtworzyć programy studiów, wspólnie z uczelnią organizować praktyki, prowadzić zajęcia teoretyczne i praktyczne dla studentów, a także opiniować jej kierunek rozwoju na przyszłość. Podczas studiów studenci uzyskują nie tylko wiedzę i umiejętności zawodowe, ale również kompetencje interpersonalne i społeczne, aby mogli sprawnie rozpocząć aktywność zawodową niezależnie od kierunku ukończonych studiów, a także planować własny rozwój. Dynamiczny rozwój gospodarki opartej na wiedzy i zmieniające się potrzeby rynku pracy wymagają stałego podnoszenia kompetencji i kwalifikacji pracowników. Absolwenci studiów powinni uzyskiwać efekty uczenia się stanowiące podstawę do dostosowywania swojej ścieżki rozwoju zawodowego do dynamicznych zmian na rynku pracy i efektywnego jej planowania, w tym zarówno podnoszenia swoich kwalifikacji/ umiejętności zawodowych, jak i przekwalifikowania się/ zdobywania nowych umiejętności zawodowych. W takie zapotrzebowanie wpisują się m.in. prowadzone przez uczelnie studia podyplomowe i inne formy kształcenia (np. kursy, szkolenia, warsztaty; szczególnie we współpracy z pracodawcami, czy na zamówienie pracodawców). Kształcenie specjalistyczne, które mogą prowadzić uczelnie zawodowe, stanowić ma pomost pomiędzy edukacją prowadzoną w systemie oświaty a edukacją w systemie szkolnictwa wyższego i nauki. Umożliwia ono przygotowanie (w krótkim czasie) wyspecjalizowanych pracowników w różnych dziedzinach. Prowadzone przez uczelnie konsultacje z otoczeniem społeczno-gospodarczym wykazały duże zainteresowanie pozyskaniem przez pracodawców specjalistów, którzy ukończyliby taką formę kształcenia. Tym samym może to być etap kształcenia, który przyczyni się do zmniejszenia niedopasowania kompetencyjnego, a jednocześnie w krótkim czasie pozwoli przygotować wyspecjalizowanych pracowników do podjęcia nowych wyzwań zawodowych. Minister właściwy ds. szkolnictwa wyższego i nauki prowadzi monitoring Ekonomicznych Losów Absolwentów (ELA). System ELA dostarcza wiarygodnych informacji o sytuacji absolwentów polskich uczelni na rynku pracy. Swoje ustalenia opiera na danych z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dane o zatrudnieniu, bezrobociu, wynagrodzeniach) i z Zintegrowanego Systemu Informacji o Szkolnictwie Wyższym i Nauce POL-on, czyli obszernego repozytorium danych o polskim szkolnictwie wyższym i nauce. Dzięki systemowi ELA, każdy może sprawdzić, po jakich studiach zarabia się najlepiej, a także dowiedzieć się, który kierunek gwarantuje największą szansę zatrudnienia. W ELA dostępne są m.in. dane dotyczące osób ze stopniem doktora oraz studentów łączących pracę ze studiami. System ELA zawiera raporty tematyczne poświęcone różnorodnym aspektom losów absolwentów: 1. Praca i bezrobocie, który zawiera informacje na temat czasu poszukiwania pracy przez absolwentów oraz form i stabilności zatrudnienia; 2. Wynagrodzenia, który zawiera informacje o osiąganych wynagrodzeniach ze wszystkich źródeł oraz z pracy etatowej; 3. Doświadczenie pracy, który zawiera porównanie wynagrodzeń, czasu poszukiwania pracy i ryzyka bezrobocia absolwentów z doświadczeniem i bez doświadczenia pracy przed dyplomem; 4. Praca a miejsce zamieszkania, który zawiera porównanie wynagrodzeń, czasu poszukiwania pracy i ryzyka bezrobocia absolwentów w zależności od ich miejsca zamieszkania; 5. Praca a dalsze studia, który zawiera informacje dotyczące doświadczenia studiowania przez absolwentów, w szczególności nauki na studiach doktoranckich lub w szkole doktorskiej; 6. Porównanie roczników, który przedstawia syntetyczne zestawienia wskaźników charakteryzujących sytuacje absolwentów z lat 2014-2021 w analogicznych okresach po ukończeniu studiów. Powyższe raporty są dostępne na trzech poziomach: kierunku studiów, szkoły wyższej i ogólnopolskim. Poza wymienionymi raportami tematycznymi na poziomie uczelni tworzony jest raport z zestawieniem wskaźników opisujących sytuację absolwentów poszczególnych dziedzin kształcenia oraz prowadzonych kierunków studiów. Na poziomie ogólnokrajowym tworzony jest analogiczny raport zestawiający wskaźniki opisujące sytuację absolwentów poszczególnych dziedzin i uczelni. Podstawowym poziomem analizy jest program studiów. Dostarczenie opinii publicznej informacji na temat losów zawodowych absolwentów poszczególnych programów studiów jest zasadniczym celem systemu ELA. Raporty na poziomie szkół wyższych i całego kraju stanowią jedynie uzupełnienie informacji charakteryzujących poszczególne programy studiów. Do kluczowych odbiorców wyników prezentowanych w ramach systemu monitorowania ELA należą władze uczelni. Informacje o pozycji na rynku pracy osób, które osiągają poszczególne etapy kariery edukacyjnej jest ważną składową analiz znaczenia efektów kształcenia. Informacje udostępniane w systemie ELA są dedykowane wszystkim władzom uczelni i jednostek dydaktycznych (wydziałów itp.), które mogą wykorzystać otrzymane wyniki w swojej działalności zarządczej. Dane z systemu ELA są także cennym źródłem informacji dla kandydatów na studia oraz studentów, którzy dzięki wynikom ELA mogą bardziej racjonalnie kształtować swoje decyzje edukacyjne i kariery zawodowe. Pragnę dodatkowo nadmienić, że mając na względzie, że część regulacji ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce wymaga ponownej weryfikacji po sześciu latach stosowania, Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego aktualnie zbiera inicjatywy oraz postulaty ze środowiska akademickiego, a także propozycje dotyczące nowelizacji ustawy – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce, które będą podlegały dalszym szczegółowym analizom po to, żeby architektura prawna systemu szkolnictwa wyższego i nauki jak najpełniej odpowiadała optymalizacji systemu szkolnictwa wyższego i nauki. Liczę na to, że przekazane szczegółowe wyjaśnienia zostaną przyjęte jako wyczerpujące w zakresie przedłożonej przez Pana Posła interpelacji. Z poważaniem Dariusz Wieczorek Minister Nauki