Odpowiedź na interpelację w sprawie niedopasowania struktury kształcenia do potrzeb rynku pracy Odpowiedź na interpelację nr 3104 w sprawie niedopasowania struktury kształcenia do potrzeb rynku pracy Odpowiadający: sekretarz stanu w Ministerstwie Edukacji Narodowej Henryk Kiepura Warszawa, 24-06-2024 Szanowny Panie Marszałku, składam na Pana ręce odpowiedź na interpelację Posła na Sejm RP, Pana Daniela Milewskiego, w sprawie niedopasowania struktury kształcenia do potrzeb rynku pracy. Szanowny Panie Pośle, odpowiadając na Pana interpelację poselską, uprzejmie przedstawiam następujące wyjaśnienia. W odniesieniu do pytania 1 dotyczącego działań podejmowanych w celu lepszego dostosowania struktury kształcenia do potrzeb rynku pracy, uprzejmie informuję, że w procesie kształcenia zawodowego są podejmowane działania wspomagające rozwój każdego uczącego się, stosownie do jego potrzeb i możliwości, ze szczególnym uwzględnieniem indywidualnych ścieżek edukacji i kariery, możliwości podnoszenia poziomu wykształcenia i kwalifikacji zawodowych oraz zapobiegania przedwczesnemu kończeniu nauki. Elastycznemu reagowaniu systemu kształcenia zawodowego na potrzeby rynku pracy, jego otwartości na uczenie się przez całe życie oraz mobilności edukacyjnej i zawodowej absolwentów ma służyć m.in. wyodrębnienie kwalifikacji w poszczególnych zawodach szkolnictwa branżowego oraz stworzenie uczniom warunków do uzyskiwania dodatkowych umiejętności zawodowych, dodatkowych uprawnień zawodowych lub kwalifikacji wolnorynkowych lub sektorowych funkcjonujących w Zintegrowanym Systemie Kwalifikacji[1]. Kształcenie zawodowe w zawodach szkolnictwa branżowego może być prowadzone w systemie szkolnym w: branżowej szkole I stopnia, branżowej szkole II stopnia, technikum i szkole policealnej oraz w systemie pozaszkolnym – na kwalifikacyjnych kursach zawodowych lub kursach umiejętności zawodowych w zakresie kwalifikacji wyodrębnionych w zawodach szkolnictwa branżowego. Ponadto w systemie oświaty funkcjonują placówki prowadzące kształcenie zawodowe, tj. centra kształcenia zawodowego, placówki kształcenia ustawicznego oraz, wprowadzone od 2023 r., ogólnopolskie branżowe centra umiejętności ukierunkowane branżowo w zakresie jednej z dziedzin zawodowych, które umożliwiają uzyskanie i uzupełnienie wiedzy, umiejętności i kwalifikacji zawodowych lub zmianę kwalifikacji zawodowych zarówno osobom dorosłym, jak również uczniom szkół ponadpodstawowych[2]. Ponadto należy zauważyć, że kształcenie zawodowe odbywa się w oparciu o podstawy programowe kształcenia w zawodach szkolnictwa branżowego, które zostały określone w rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej z dnia 16 maja 2019 r. w sprawie podstaw programowych kształcenia w zawodach szkolnictwa branżowego oraz dodatkowych umiejętności zawodowych w zakresie wybranych zawodów szkolnictwa branżowego[3]. Nauczyciel lub zespół nauczycieli prowadzących kształcenie zawodowe w danym zawodzie opracowują program nauczania zawodu, który do użytku szkoły dopuszcza jej dyrektor[4]. Program nauczania zawodu musi obejmować treści nauczania określone w podstawie programowej kształcenia w danym zawodzie, ale może również obejmować treści wykraczające poza zakres treści nauczania ustalonych dla danego zawodu w tej podstawie. Zgodnie z przepisami § 4 ust. 5 rozporządzenia w sprawie ramowych planów nauczania dla publicznych szkół[5], godziny stanowiące różnicę między sumą godzin obowiązkowych zajęć edukacyjnych z zakresu kształcenia zawodowego określoną w ramowym planie nauczania dla danego typu szkoły a minimalną liczbą godzin kształcenia zawodowego dla kwalifikacji wyodrębnionych w zawodzie, określoną w podstawie programowej kształcenia w zawodzie szkolnictwa branżowego, dyrektor szkoły może przeznaczyć na: przygotowanie uczniów do uzyskania dodatkowych umiejętności zawodowych związanych z nauczanym zawodem, lub przygotowanie do uzyskania kwalifikacji wolnorynkowej lub sektorowej funkcjonującej w Zintegrowanym Systemie Kwalifikacji, związanej z nauczanym zawodem, lub przygotowanie do uzyskania dodatkowych uprawnień zawodowych przydatnych do wykonywania nauczanego zawodu, lub na realizację zajęć uzgodnionych z pracodawcą. Godziny te można również przeznaczyć na realizację treści nauczania określonych w podstawie programowej kształcenia w danym zawodzie. W świetle powyższego, obecna struktura kształcenia zawodowego daje możliwość szybkiego reagowania na zmiany na rynku pracy, aby zwiększyć aktywność zawodową zarówno osób dorosłych, jak również ludzi młodych, będących jeszcze uczniami szkół ponadpodstawowych. W odniesieniu do pytań 2 i 6 dotyczących podejmowanych działań zmierzających do zmiany systemu finansowania kształcenia zawodowego, a także działań związanych z monitorowaniem i prognozowaniem zapotrzebowania rynku pracy w celu dostosowania programów kształcenia do przyszłych potrzeb gospodarki, uprzejmie informuję, że od 2019 roku corocznie do 1 lutego minister właściwy do spraw oświaty i wychowania ogłasza w drodze obwieszczenia prognozę zapotrzebowania na pracowników w zawodach szkolnictwa branżowego na krajowym i wojewódzkim rynku pracy[6]. Prognoza ma na celu dostarczenie dyrektorom szkół oraz organom prowadzącym przesłanek do adekwatnego kształtowania oferty szkolnictwa branżowego w odniesieniu do potrzeb krajowego i wojewódzkiego rynku pracy. W oparciu o wyniki corocznej prognozy zapotrzebowania na pracowników w zawodach szkolnictwa branżowego na krajowym i wojewódzkim rynku pracy, każdego roku następuje podział środków części oświatowej subwencji ogólnej, przeznaczonych na szkolnictwo branżowe. Szkoły kształcące w zawodach, na które zgodnie z prognozą jest wyższe zapotrzebowanie na rynku pracy otrzymują zwiększoną (o ok. 1 830 zł) subwencję oświatową. Uwzględnianie prognozy zapotrzebowania na lokalnym rynku pracy przy podziale subwencji co roku dotyczy wyłącznie uczniów klas pierwszych. Uczniowie klas pierwszych, którzy rozpoczynali kształcenie w zawodzie deficytowym będą do końca kształcenia traktowani przy podziale subwencji jako uczniowie kształcący się w zawodzie, na który występuje zwiększone zapotrzebowanie, nawet w przypadku zmiany ww. prognozy w kolejnych latach i wyłączenia tego zawodu z listy. Efektem takiego rozwiązania jest zapewnienie stabilności finansowej samorządów w kształceniu zawodowym i pewność, że decyzja o uruchomieniu kształcenia w zawodzie, na który jest zapotrzebowanie będzie przekładać się na wyższe finansowanie w ramach subwencji aż do zakończenia kształcenia w tym zawodzie. Ponadto pracodawcy kształcący młodocianych pracowników w zawodach ujętych w części krajowej prognozy mogą liczyć na wyższe dofinansowanie kosztów ich kształcenia ze środków Funduszu Pracy. Prognoza, zgodnie z przepisami ustawy – Prawo oświatowe, jest również narzędziem wykorzystywanym m.in. przez wojewódzkie rady rynku pracy w realizacji zadań nałożonych ustawą o promocji zatrudnienia, polegających na opiniowaniu zasadności kształcenia w danym zawodzie. Stanowi również punkt odniesienia dla samorządów województw do corocznego określania[8] wykazu zawodów, w których za przygotowanie zawodowe wypłacana będzie refundacja pracodawcom wynagrodzeń młodocianych pracowników. Ponadto uprzejmie informuję, że pracodawcy uczestniczący w procesie kształcenia zawodowego, mają wymierny wpływ na treści nauczania określone w programie nauczania, bowiem zgodnie z obowiązującymi przepisami program nauczania zawodu powinien być opracowywany w konsultacji z pracodawcami lub organizacjami pracodawców właściwymi dla danego zawodu[9]. W odniesieniu do pytań 3, 5 i 8 dotyczących planów wprowadzenia dualnego systemu kształcenia zawodowego w większej liczbie szkół, a także planowanego wsparcia zmierzającego do zwiększenia współpracy szkół prowadzących kształcenie zawodowe z pracodawcami oraz promocji tej współpracy, uprzejmie informuję, że jednym z priorytetowych kierunków realizacji polityki oświatowej państwa w roku szkolnym 2024/2025 jest wspieranie rozwoju umiejętności zawodowych oraz umiejętności uczenia się przez całe życie poprzez wzmocnienie współpracy szkół i placówek z pracodawcami oraz z instytucjami regionalnymi. Jednym z kluczowych rozwiązań prawnych projektowanych przez resort edukacji, mającym na celu zwiększenie zainteresowania pracodawców udziałem w dualnym systemie kształcenia, jest propozycja zmiany mechanizmu dofinansowania kosztów kształcenia młodocianych pracowników, o którym mowa w art. 122 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. – Prawo oświatowe[10]. Rozwiązanie polegałoby na tym, że wypłata pracodawcy kwoty dofinansowania kosztów kształcenia obejmowałaby wypłatę 50% kwoty dofinansowania za 36 miesięcy nauki zawodu u pracodawcy oraz przystąpienie do egzaminu przez młodocianego pracownika, a także 50% kwoty dofinansowania za efekt tego kształcenia w postaci zdanego egzaminu. Mechanizm ten, będący odpowiedzią na postulaty pracodawców, którzy obecnie nie mają przyznawanego dofinansowania kosztów kształcenia młodocianych pracowników w przypadku, w którym młodociany nie zda egzaminu zawodowego lub egzaminu czeladniczego, spowoduje, że dofinansowaniem tym zostaną w części objęci również i ci pracodawcy, których uczniowie-młodociani pracownicy nie zdali egzaminu. Ponadto, w latach 2024-2027 zaplanowano realizację projektu niekonkurencyjnego Ministerstwa Edukacji Narodowej pod nazwą „Porozumienie branżowe na rzecz kształcenia i szkolenia zawodowego. Zwiększanie udziału przedstawicieli i przedstawicielek branż w rozwoju kształcenia zawodowego i uczenia się w miejscu pracy” współfinansowanego z Europejskiego Funduszu Społecznego Plus w ramach Programu Fundusze Europejskie dla Rozwoju Społecznego 2021-2027. Celem tego projektu jest szersze włączenie przedstawicieli branż w działania służące doskonaleniu systemu kształcenia zawodowego oraz rozwojowi umiejętności w miejscu pracy. W projekcie zostaną m.in. podjęte działania mające na celu upowszechnienie możliwości współpracy pracodawców ze szkołami, w tym kształcenia w rzeczywistych warunkach pracy, jak również promocję kształcenia zawodowego. W odniesieniu do pytania 4, uprzejmie informuję, że w roku 2024 w zakresie części oświatowej subwencji ogólnej dla jednostek samorządu terytorialnego na szkolnictwo zawodowe oraz artystyczne naliczono algorytmem kwotę 17,2 mld zł. Kwota ta jest wyższa aż o 4,4 mld zł w stosunku do roku 2023 ( 12,8 mld zł), tj. o 34,4%. Jest to największy wzrost kwotowy jak i procentowy środków przeznaczonych dla szkolnictwa zawodowego od początku jego finansowania poprzez subwencję oświatową. Ponadto Ministerstwo Edukacji Narodowej wspiera jednostki samorządu terytorialnego poprzez dofinansowanie ze środków rezerwy części oświatowej subwencji ogólnej zgodnie z kryteriami podziału rezerwy tej części subwencji na dany rok budżetowy. Kryteria podziału rezerwy części oświatowej subwencji ogólnej są corocznie opracowywane przez Ministerstwo Edukacji Narodowej oraz opiniowane przez Zespół ds. Edukacji, Kultury i Sportu Komisji Wspólnej Rządu i Samorządu Terytorialnego[11]. W obecnym roku – wzorem lat ubiegłych – jednostki samorządu terytorialnego mogą ubiegać się o dodatkowe środki finansowe w ramach kryterium pn. „Dofinansowanie doposażenia pomieszczeń dla szkół rozpoczynających kształcenie w nowych zawodach”. W ramach tego kryterium można uzyskać dofinansowanie w zakresie zakupu sprzętu szkolnego i pomocy dydaktycznych do pomieszczeń do nauki w szkołach publicznych prowadzonych lub dotowanych przez jednostki samorządu terytorialnego, rozpoczynających kształcenie w zawodach, w których szkoły te dotychczas nie prowadziły kształcenia, w tym do przeprowadzania części praktycznej egzaminu zawodowego w szkołach rozpoczynających kształcenie w roku 2024. Termin składania wniosków z tego Kryterium został ustalony na 27 września br. Na dofinansowanie pomieszczeń dla szkół rozpoczynających kształcenia w nowych zawodach dotychczas przekazywano kwotę w maksymalnej wysokości 15 tys. zł na pomieszczenie. Poniżej przedstawiam informację o przekazanych środkach z ww. Kryterium w 2023 r. Liczba JST, które wnioskowały o środki Liczba szkół/placówek, które wnioskowały o środki Liczba pomieszczeń, na które JST złożyły wniosek Kwota przyznana (w złotych) 83 118 210 3 092 991 Odnosząc się do pytania 7 dotyczącego kwestii programów wsparcia oferowanych dla nauczycieli i instruktorów, w celu aktualizowania ich kwalifikacji zgodnie z wymaganiami nowoczesnego rynku pracy uprzejmie wyjaśniam, że zapewnienie i rozwój kadr dla kształcenia zawodowego jest jednym z 5 celów szczegółowych przyjętego przez Radę Ministrów w sierpniu 2022 r. „Planu działań w zakresie kształcenia i szkolenia zawodowego na lata 2022-2025”. Od 2019 r. nauczyciele teoretycznych przedmiotów zawodowych i nauczyciele praktycznej nauki zawodu, zatrudnieni w szkołach prowadzących kształcenie zawodowe, placówkach kształcenia ustawicznego i centrach kształcenia zawodowego, są zobowiązani doskonalić umiejętności i kwalifikacje zawodowe potrzebne do wykonywania pracy przez uczestniczenie w szkoleniach branżowych realizowanych w trzyletnich cyklach, w łącznym wymiarze 40 godzin w cyklu. W celu zapewnienia odpowiedniego przygotowania kadr do kształcenia zawodowego oraz doskonalenia nauczycieli zawodu, w ramach realizowanego z Funduszu Europejskiego dla Rozwoju Społecznego w okresie od września 2023 r. do czerwca 2025 r. projektu niekonkurencyjnego Instytutu Badań Edukacyjnych pn. „Przygotowanie rozwiązań wspierających proces kształcenia przyszłych i doskonalenia obecnych nauczycieli zawodu” zaplanowano wypracowanie rekomendacji dotyczących doskonalenia zawodowego nauczycieli zawodu, które będą mogły być podstawą do aktualizacji oferty doskonalenia nauczycieli prowadzonej między innymi w ramach placówek doskonalenia nauczycieli oraz uczelni. Ponadto w ramach ogólnokrajowych zadań z zakresu doskonalenia zawodowego nauczycieli, ze środków wyodrębnionych w budżecie MEN na 2024 r. zgodnie z art. 70a ust. 7 ustawy – Karta Nauczyciela, w bieżącym roku i w latach następnych zaplanowano dofinansowanie na organizację kwalifikacyjnych studiów podyplomowych w zakresie przygotowania merytorycznego i dydaktycznego nauczycieli kształcenia zawodowego do nauczania przedmiotów w zakresie elektromobilności oraz w zakresie gospodarki odpadami. Z wyrazami szacunku Z upoważnienia Ministra Edukacji Henryk Kiepura Sekretarz Stanu [1] Załącznik nr 1 do rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 15 lutego 2019 r. w sprawie ogólnych celów i zadań kształcenia w zawodach szkolnictwa branżowego oraz klasyfikacji zawodów szkolnictwa branżowego (Dz. U. z 2024 poz. 611). [2] Art. 2 pkt 4 ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. Prawo oświatowe (Dz. U. z 2024 r. poz. 737). [3] Dz. U. poz. 991, z późn. zm. [4] Art. 22a ust. 3 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz. U. z 2024 r. poz. 750). [5] Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 20 maja 2024 r. w sprawie ramowych planów nauczania (Dz. U. poz. 781). [6] Obwieszczenie Ministra Edukacji z dnia 24 stycznia 2024 r. w sprawie prognozy zapotrzebowania na pracowników w zawodach szkolnictwa branżowego na krajowym i wojewódzkim rynku pracy (M.P. z 2024, poz. 85). [7] Ustawa z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (Dz.U. z 2024 r. poz. 475). [8] Art. 8 ust. 1 pkt 15 ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy. [9] Załącznik nr 1 do rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 15 lutego 2019 r. w sprawie ogólnych celów i zadań kształcenia w zawodach szkolnictwa branżowego oraz klasyfikacji zawodów szkolnictwa branżowego (Dz. U. z 2024 r. poz. 611). [10] Dz. U. z 2024 r. poz. 737 [11] Link do kryteriów na 2024 r. - https://www.gov.pl/web/edukacja/kryteria-podzialu-rezerwy-czesci-oswiatowej-subwencji-ogolnej-na-rok-2024