Odpowiedź na interpelację w sprawie niewielkiej aktywności edukacyjnej dorosłych Polaków Odpowiedź na interpelację nr 3100 w sprawie niewielkiej aktywności edukacyjnej dorosłych Polaków Odpowiadający: sekretarz stanu w Ministerstwie Edukacji Narodowej Henryk Kiepura Warszawa, 25-06-2024 Szanowny Panie Marszałku, składam na Pana ręce odpowiedź na interpelację Posła na Sejm RP Pana Daniela Milewskiego w sprawie niewielkiej aktywności edukacyjnej dorosłych Polaków. Szanowny Panie Pośle, odpowiadając na Pana interpelację dotyczącą niewielkiej aktywności edukacyjnej dorosłych Polaków, uprzejmie wyjaśniam. I. Systemy edukacji państw członkowskich UE są istotnie zróżnicowane w wielu kluczowych aspektach: różnią się m.in. poziomami edukacyjnymi, w tym wiekiem rozpoczęcia i zakończenia obowiązkowej edukacji, modelem zarządzania i sposobami finansowania szkół, systemem egzaminacyjnym oraz statusem kadry nauczycielskiej. Unia Europejska pozostawia krajom członkowskim swobodę tworzenia własnych systemów edukacyjnych oraz kształtowania polityk oświatowych, zapewniając równocześnie forum współpracy oraz wymiany informacji i doświadczeń w kwestiach budzących wspólne zainteresowanie. Wyników analiz porównawczych prezentowanych w raportach tematycznych, publikowanych, m.in., przez sieć Eurydice, nie można zatem postrzegać w kategoriach wartościujących, bez uwzględnienia kontekstu związanego z całokształtem zjawisk i procesów typowych dla krajowych systemów edukacyjnych. W odniesieniu do zagadnień dotyczących „niewielkiej aktywności edukacyjnej dorosłych Polaków” należy przede wszystkim zauważyć, że Polska należy do czołówki państw europejskich pod względem poziomu wykształcenia mieszkańców: odsetek osób w wieku 25-64 lata, które ukończyły edukację na poziomie co najmniej średnim II stopnia (upper secondary)[1], w roku 2023 wyniósł 94,3% przy średniej 79,8% dla krajów Unii Europejskiej[2]. Co roku około 85% absolwentów szkół podstawowych w Polsce wybiera dalsze kształcenie w szkołach ponadpodstawowych zapewniających uzyskanie wykształcenia średniego[3] (liceum ogólnokształcące lub technikum), których ukończenie umożliwia dalsze kształcenie w szkołach wyższych. Ponadto, znacznie ograniczone zostało zjawisko wczesnego porzucania nauki – odsetek osób w wieku 18-24 lat, które wcześnie porzuciły naukę jest w Polsce ponad dwuipółkrotnie niższy niż w UE (odpowiednio 3,7% i 9,5%)[4]. Odsetek dorosłych Polaków z niepełnym wykształceniem podstawowym (tj. nieposiadających świadectwa ukończenia szkoły podstawowej) jest znikomy i obejmuje wyłącznie przypadki losowe wynikające z trudnej sytuacji życiowej. Potwierdzają to dane Systemu Informacji Oświatowej (SIO), z których wynika, że zdecydowaną większość słuchaczy szkoły podstawowej dla dorosłych stanowią osoby niepełnoletnie (przykładowo w roku szkolnym 2023/2024 ta grupa osób stanowiła prawie 68% ogółu słuchaczy tego typu szkoły)[5]. Z uwagi na wskazaną powyżej specyfikę pod względem poziomu wykształcenia społeczeństwa, kształcenie ustawiczne w Polsce jest ukierunkowane przede wszystkim na tworzenie możliwości zdobywania, uzupełniania lub zmiany kwalifikacji zawodowych i specjalistycznych. System kształcenia ustawicznego osób dorosłych na poziomie średnim jest uregulowany w sposób kompleksowy w przepisach ustawy Prawo oświatowe[6], ustawy o systemie oświaty[7] i stosownych aktów wykonawczych[8]. Organizacja tego systemu odzwierciedla normy zawarte w art. 70 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, który gwarantuje każdemu (a więc również osobom dorosłym) prawo do nauki i bezpłatną naukę w szkołach publicznych[9] oraz stanowi, że nauka jest obowiązkowa do 18. roku życia. Równocześnie na władze publiczne nakłada obowiązek zapewnienia obywatelom powszechnego i równego dostępu do wykształcenia. W obecnym stanie prawnym kształcenie ustawiczne w systemie oświaty zapewnia osobom dorosłym możliwość: kształcenia w szkołach dla dorosłych, tj. w szkole podstawowej dla dorosłych, albo w liceum ogólnokształcącym dla dorosłych oraz w branżowych szkołach II stopnia i szkołach policealnych; uzyskiwanie i uzupełnianie wiedzy, umiejętności i kwalifikacji zawodowych lub zmianę kwalifikacji zawodowych lub zmianę kwalifikacji zawodowych poprzez kształcenie w formach pozaszkolnych (kursowych) przez osoby, które spełniły obowiązek szkolny. Szczególną ścieżkę kształcenia przewidziano ponadto dla absolwentów branżowej szkoły I stopnia, którzy mogą kontynuować naukę w branżowej szkole II stopnia, w celu uzyskania wykształcenia średniego branżowego oraz dyplomu zawodowego w zawodzie nauczanym na poziomie technika, w którym wyodrębniono kwalifikację wspólną dla zawodu nauczanego w branżowej szkole I i II stopnia. Absolwenci branżowej szkoły I stopnia mogą także uzyskać wykształcenie średnie poprzez kształcenie w liceum ogólnokształcącym dla dorosłych poczynając od klasy drugiej[10]. Dostępność kształcenia ustawicznego jest zapewniona poprzez systemowe połączenie (od 2012 roku) szkolnictwa dzieci i młodzieży oraz kształcenia ustawicznego osób dorosłych w zakresie kształcenia zawodowego w formach pozaszkolnych (na kwalifikacyjnych kursach zawodowych, kursach umiejętności zawodowych, a od roku 2024 także na branżowych szkoleniach zawodowych). Istnieje również możliwość potwierdzania kwalifikacji uzyskanych na bazie doświadczenia zawodowego (eksternistyczne egzaminy zawodowe[11]). W celu przygotowania oferty kształcenia dostosowanej do rynku pracy, zgodnej z oczekiwaniami pracodawców, zorientowanej na kształcenie praktyczne w rzeczywistych warunkach pracy oraz zapewniającej szkolenia pracowników i osób poszukujących pracy, jednostki systemu oświaty powołane do prowadzenia kształcenia ustawicznego w formach pozaszkolnych[12] współpracują z urzędami pracy, pracodawcami i innymi podmiotami prowadzącymi działalność edukacyjno-szkoleniową[13]. W systemie oświaty przewidziano stosowne mechanizmy skłaniające szkoły i placówki do harmonizowania swojej działalności z rynkiem pracy: przed rozpoczęciem kształcenia szkoła jest obowiązana uzyskać opinię wojewódzkiej rady rynku pracy o zasadności kształcenia w danym zawodzie zgodnie z potrzebami rynku pracy[14]; programy nauczania realizowane w szkołach prowadzących kształcenie zawodowe powstają we współpracy szkół z firmami, ponieważ możliwość uruchomienia kształcenia w zawodzie jest uzależniona od nawiązania przez szkołę współpracy z pracodawcą (przedsiębiorstwem), których działalność jest związana z danym zawodem. Szczególne znaczenie ma ustanowienie prawnych ram współpracy między kształceniem zawodowym na poziomie szkolnictwa branżowego i szkolnictwa wyższego, a biznesem i pracodawcami, poprzez tworzenie sieci branżowych centrów umiejętności ukierunkowanych branżowo w zakresie wybranych dziedzin zawodowych, prowadzących działalność edukacyjno-szkoleniową, wspierającą realizację doradztwa zawodowego i aktywizację zawodową osób dorosłych, a także upowszechnianie wiedzy i umiejętności niezbędnych w aspekcie transformacji energetycznej, ekologicznej i cyfrowej. Kształcenie w szkołach publicznych oraz na kwalifikacyjnych kursach zawodowych jest bezpłatne[15]. Niepubliczne jednostki systemu oświaty oferujące szkolenia dla osób bezrobotnych i poszukujących pracy często nie pobierają opłat od kursantów lub pobierają je w minimalnej wysokości, ponieważ na prowadzenie tych szkoleń mogą uzyskać w urzędzie pracy zlecenie finansowane ze środków publicznych. Dostosowanie form i metod kształcenia do potrzeb i możliwości osób dorosłych stanowi kluczowy punkt odniesienia dla organizacji kształcenia ustawicznego i konstruowania zróżnicowanej oferty edukacyjnej, obejmującej naukę w szkole lub w systemie pozaszkolnym, w formach zdywersyfikowanych pod względem okresu nauczania i częstotliwości zajęć, a także z wykorzystaniem metod i technik kształcenia na odległość (e-learning). Rozwiązania organizacyjne w obszarze systemu oświaty umożliwiają także uwzględnienie możliwości osób dorosłych łączących naukę z opieką nad dziećmi, seniorami lub niepełnosprawnymi członkami rodziny. Zajęcia edukacyjne mogą odbywać się w formie dziennej (przez 5 lub 6 dni w tygodniu), stacjonarnej (przez 3 lub 4 dni w tygodniu) lub zaocznej (co 2 tygodnie przez 2 dni, a w uzasadnionych przypadkach co tydzień przez 2 dni)[16]. W przypadku nauki w formach pozaszkolnych (kursowych) jest możliwe uzyskanie zaliczenia treści lub efektów kształcenia zrealizowanych w toku dotychczasowej edukacji[17]. II. Kształcenie ustawiczne jest zdefiniowane w regulacjach dotyczących systemu oświaty oraz promocji zatrudnia i instytucji rynku pracy. Jako takie nie obejmuje całego zakresu edukacji dorosłych, w tym zwłaszcza edukacji pozaformalnej. Upowszechnienie edukacji dorosłych zależy zatem od działań wielu podmiotów i nie ogranicza się do działań ministra ds. oświaty oraz ministra ds. pracy. Ostatnie dane Eurostat z badania rynku pracy (Labour Force Survey, LFS) i dane GUS z Badania Aktywności Ekonomicznej Ludności (BAEL), skorelowanego z LFS, wskazują na zauważalny wzrost aktywności edukacyjnych dorosłych w Polsce. Od roku 2001, od którego są dostępne dane dla Polski i w którym zanotowano uczestnictwo dorosłych w Polsce w kształceniu i szkoleniu na poziomie 4,3%, do roku 2021, w którym zanotowano wynik 5,6%, trwała stagnacja w tym zakresie (najniższy wynik zanotowano w roku 2015 – 3,5%, a najwyższy w roku 2018 – 5,7%). Jednak od roku 2022 zaznaczyła się tendencja wzrostowa – 7,8% (2022) i 8,7% (2023)[18]. W kwartałach tego ostatniego roku także widać tendencję wzrostową z wynikiem 9,3% w ostatnim kwartale[19] (dane za I kwartał 2024 będą dostępne w końcu lipca br.). Aktywność edukacyjna dorosłych realizowana jest głównie w obszarze edukacji pozaformalnej, która organizowana instytucjonalnie, przez wiele podmiotów spoza systemu edukacji (oświaty i szkolnictwa wyższego), choć może być także organizowana w szkołach i uczelniach, ale poza programami kształcenia realizowanymi w ramach edukacji formalnej[20]. Wyniki ww. badania LFS pokazują, że od roku 2004 uczestnictwo dorosłych w UE w wieku 25-64 lata, w edukacji formalnej utrzymuje się wciąż na podobnym, niskim poziomie – od 2,7% (2004) do 3,3% (2023), a w Polsce od 3,1% (2004) do 1,3% (2023). Zarówno w UE, jak i w Polsce widać umiarkowany rozwój aktywności edukacyjnej dorosłych przede wszystkim w obszarze edukacji pozaformalnej – w UE od 5,3% (2004) do 10% (2023), a w Polsce odpowiednio od 2,7% do 7,8%. Stosunkowo niskie odsetki zarówno w UE, jak i w Polsce, są wynikiem obserwacji aktywności edukacyjnej ograniczonej w okresie do 4 tygodni przed badaniem w ramach badania LFS realizowanego w trybie ciągłym. W badaniu europejskim dedykowanym wprost edukacji dorosłych (Adult Education Survey, AES, realizowanym co 6 lat) stosuje się dłuższy okres obserwacji – 12 miesięcy. Sprzyja to bardziej identyfikacji aktywności w edukacji pozaformalnej, gdyż zwykle opiera się ona na krótszych cyklach działań niż edukacja formalna. W związku z tym, wyniki tego badania są znacząco wyższe. Według AES 2022 46,6% dorosłych w UE w wieku 25-64 lata uczestniczyło w kształceniu i szkoleniu 12 miesięcy przed badaniem, przy tym 6,3% w edukacji formalnej i 44,0% w edukacji pozaformalnej (w Polsce odpowiednio 24,3%, 3,5% i 21,5%[21]). Potrzebę zmiany podejścia do badania aktywności edukacyjnej dorosłych w Polsce dostrzegli eksperci Uniwersytetu Jagiellońskiego koordynujący we współpracy z PARP ogólnopolskie badanie Bilans Kapitału Ludzkiego (BKL). W pierwszej edycji tego badania w latach 2010-2014, w części dotyczącej edukacji dorosłych, uzyskiwali wyniki podobne do ww. badań europejskich w Polsce (LFS/BAEL i AES). Jednak po zmianie metod badania uczestnictwa dorosłych w edukacji pozaformalnej, polegającej, m.in., na eliminacji skojarzeń z edukacją formalną i skupieniu uwagi na różnych sposobach dbania o swoje umiejętności, w drugiej edycji w latach 2017-2021, uzyskali wyniki kilka razy wyższe od wyników LFS/BAEL z lat ich stagnacji i ponad dwa razy wyższe od wyników AES[22]. Przedstawiając powyższe wyjaśnienia, uprzejmie proszę o ich przyjęcie. Z upoważnienia Ministra Edukacji Henryk Kiepura Sekretarz Stanu [1] Poziomowi średniemu II stopnia odpowiada w statystyce międzynarodowej poziom naszego wykształcenia średniego, średniego branżowego, zasadniczego branżowego i zasadniczego zawodowego. [2] Eurostat, kod danych online: edat_lfse_0. [3] Coroczne publikacje GUS „Oświata i wychowanie” dostępne na stronie internetowej https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/edukacja/ [4] Eurostat, kod danych online: edat_lfse_14. [5] Informacja statystyczna – dane SIO https://intranet.men.gov.pl/space/post/10238 [6] Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. - Prawo oświatowe (Dz. U. z 2024 r. poz. 737, z późn. zm.) [7] Ustawa z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz. U. z 2024 r. poz. 750, z późn. zm.). [8] M.in. rozporządzenie Ministra Edukacji i Nauki z dnia 6 października 2023 r. w sprawie kształcenia ustawicznego w formach pozaszkolnych (Dz. U. poz. 2175). [9] Tylko w publicznych szkołach wyższych dopuszcza się świadczenie niektórych usług edukacyjnych za odpłatnością w przypadkach wskazanych ustawą. [10] Art. 19 ust. 2 pkt 4 i 5 ustawy Prawo oświatowe. [11] Art. 10 ust. 3 ustawy o systemie oświaty. [12] Placówki kształcenia ustawicznego, centra kształcenia zawodowego, branżowe centra umiejętności – art. 2 pkt 4 ustawy Prawo oświatowe. [13] § 6 rozporządzenia Ministra Edukacji i Nauki z dnia 6 października 2023 r. w sprawie kształcenia ustawicznego w formach pozaszkolnych. [14] Art. 68 ust. 7 pkt 1 i art. 168 ust. 5a ustawy Prawo oświatowe. [15] Art. 14 ust. 1 pkt 1 i art. 117 ust. 7 ustawy Prawo oświatowe. [16] Art. 4 pkt 29a, 29b i 29c ustawy Prawo oświatowe. [17] § 10 rozporządzenia Ministra Edukacji i Nauki z dnia 6 października 2023 r. w sprawie kształcenia ustawicznego w formach pozaszkolnych. [18] Eurostat, kod danych online: trng_lfse_01 [19] GUS, Aktywność ekonomiczna ludności Polski – 4 kwartał 2023, tablice XLSX, tablica 1.14 [20] W rozumieniu ustawy z dnia 22 grudnia 2015 r. o Zintegrowanym Systemie Kwalifikacji (Dz. U. z 2020 r. poz. 226, z późn. zm.) edukacja formalna oznacza kształcenie realizowane przez publiczne i niepubliczne szkoły oraz inne podmioty systemu oświaty, uczelnie oraz inne podmioty systemu szkolnictwa wyższego i nauki, w ramach programów, które prowadzą do uzyskania kwalifikacji pełnych, kwalifikacji nadawanych po ukończeniu studiów podyplomowych albo kwalifikacji wyodrębnionych w zawodach szkolnictwa branżowego, natomiast edukacja pozaformalna - kształcenie i szkolenie realizowane w ramach programów, które nie prowadzą do uzyskania ww. kwalifikacji pełnych lub kwalifikacji wyodrębnionych w zawodach szkolnictwa branżowego. [21] Eurostat/AES, kod danych online: trng_aes_100 [22] Bilans Kapitału Ludzkiego 2022/2021. Rozwój kompetencji – uczenie się dorosłych i sektor szkoleniowo-rozwojowy, https://www.parp.gov.pl/component/site/site/bilans-kapitalu-ludzkiego#wynikibadaniabkl