Informacja dotycząca zasad przetwarzania danych osobowych przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz praw osób,
których dane są przetwarzane została zamieszczona na stronie http://bip.mkidn.gov.pl w zakładce ochrona danych osobowych.
+48 22 42 10 100 Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego
esp@kultura.gov.pl ul. Krakowskie Przedmieście 15
www.gov.pl/kultura 00-071 Warszawa
Hanna Wróblewska
Pan
Szymon Hołownia
Marszałek Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej
Szanowny Panie Marszałku,
odpowiadając na interpelację nr 2923 Pana Posła Artura Jarosława Łąckiego z 10 czerwca
2024 roku w sprawie Pomników Historii w woj. zachodniopomorskim, uprzejmie proszę
o przyjęcie następujących wyjaśnień.
W roku bieżącym przypada 30. rocznica ustanowienia pierwszych Pomników Historii. Idea
tej formy ochrony związana jest z potrzebą objęcia szczególną troską najcenniejszych
obiektów i miejsc. Na liście Pomników znajdują się dzieła o pierwszorzędnym znaczeniu
artystycznym i historycznym oraz silnym oddziaływaniu na świadomość społeczną. Obiekty
te są wizytówką naszego dziedzictwa, wzbudzają poczucie dumy jako świadectwa dokonań
ich twórców, oddziaływają zarówno w wymiarze materialnym i niematerialnym.
„Zabytek […] o szczególnej wartości dla kultury” to ogólna formuła określająca ideę Pomnika
Historii, zawarta w ustawie z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad
zabytkami.
Na liście Pomników Historii znajduje się obecnie 129 zabytkowych obiektów/miejsc, a wśród
nich trzy z województwa zachodniopomorskiego:
1) Kamień Pomorski – zespół katedralny,
2) Kołbacz – zespół dawnego opactwa cystersów,
3) Stargard Szczeciński – zespół kościoła pod wezwaniem Najświętszej Maryi Panny
Królowej Świata oraz średniowieczne mury obronne miasta.
Natomiast wśród procedowanych wniosków znajdują się cztery zlokalizowane na Pomorzu
Zachodnim:
1) Chwarszczany – kościół filialny pw. św. Stanisława Kostki, dawna kaplica zakonna
templariuszy i joannitów,
2) Szczecin – Cmentarz Centralny,
3) Szczecin – budynek administracyjno–socjalno–produkcyjny wraz z dawną świetlicą
Stoczni Szczecińskiej w Szczecinie,
4) Trzebiatów – zespół staromiejski.
Co zaś tyczy się uznania za Pomnik Historii Wałów Chrobrego w Szczecinie, wpisanych
do rejestru zabytków decyzją Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Szczecinie,
z 18 grudnia 1996 roku pod nr. rej. A-1326, obecnie A-851 (zawiadomienie z 12 kwietnia
2011 r. sygn. DZ-5130.67.201 l.IW ), jako
zespół tarasów widokowych na Wałach Chrobrego
/dawne Tarasy Hakena/ w Szczecinie, wskazać należy, że procedowanie wniosku zostało
zakończone w 2006 r., o czym Generalny Konserwator Zabytków pismem z 9 października
2006 roku sygn. DOZ-MFW-pomniki historii-3975/06, poinformował wnioskodawcę –
Prezydenta Miasta Szczecina. W przedmiotowym piśmie wskazano, że wniosek ten nie
uzyskał rekomendacji Rady Ochrony Zabytków działającej przy Ministrze Kultury
i Dziedzictwa Narodowego. Podejmując decyzję, członkowie Rady odwołali się do kryteriów
uznawania obiektów za Pomnik Historii, które określają, że wyróżniony tym mianem może

-- 1 of 5 --

+48 22 42 10 100 Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego
esp@kultura.gov.pl ul. Krakowskie Przedmieście 15
www.gov.pl/kultura 00-071 Warszawa
być zabytek o znaczeniu ponadregionalnym. Zdaniem Rady Zespół Wałów Chrobrego
stanowi niewątpliwie dzieło o wybitnych walorach urbanistyczno-architektonicznych,
ale o znaczeniu lokalnym.
W miejscu tym pragnę wskazać, że Pomorze Zachodnie to region, w którym wyróżniają się
zabytki o metryce średniowiecznej, w tym XIII-wieczne kościoły w pasie nadodrzańskim oraz
gotyckie, monumentalne fary miejskie: kościoły halowe (np. w Szczecinie, Stargardzie,
Trzebiatowie) lub bazylikowe (np. w Koszalinie, Drawsku, Białogardzie). Występują tam
również liczne pozostałości po zespołach klasztornych: cystersów (np. w Kołbaczu,
Bierzwniku), templariuszy (w Chwarszczanach, Rurce), dominikanów (np. w Myśliborzu)
i augustianów (np. w Jasienicy). W krajobrazie województwa wyróżniają się również
średniowieczne zespoły zabudowy obronnej oraz zamki z historycznymi nawarstwieniami,
jak również znaczna liczba obiektów przemysłowych. Wyróżnikiem regionu jest także
architektura szkieletowa (ryglowa), która charakteryzuje się bogactwem form i typów
zabudowy. W rejestrze zabytków znajduje się natomiast ponad 6 tyś. zabytków
nieruchomych różnego typu i o różnej wartości historycznej, artystycznej i naukowej.
Procedurę uznawania zabytku za Pomnik Historii inicjuje wniosek o charakterze wstępnym,
skierowany do Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego (lub do Generalnego
Konserwatora Zabytków). Wniosek podpisuje właściciel/użytkownik zabytku i przesyła go
do Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków (dalej: WKZ). Następnie WKZ, dołączając
do wniosku wstępnego swoją opinię, przekazuje cały materiał do adresata wniosku (Ministra
lub GKZ).
Przyjęta i stosowana jest następująca procedura uznania zabytku za Pomnik Historii:
 obiekt, zespół, układ przestrzenny lub obszar proponowany do uznania za Pomnik
Historii musi być wpisany do rejestru zabytków lub objęty statusem parku kulturowego.
Dla układów przestrzennych i obszarów winny być opracowane (i uchwalone)
miejscowe plany zagospodarowania przestrzennego;
 propozycję objęcia obiektu wyższą formą ochrony − uznanie za Pomnik Historii − wraz
z właściwą dokumentacją (według obowiązującego wzoru) zgłaszający składa do
Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego za pośrednictwem Wojewódzkiego
Konserwatora Zabytków i po zaopiniowaniu przez niego;
 Departament Ochrony Zabytków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego
kieruje zgłoszenie do Narodowego Instytutu Dziedzictwa w Warszawie w celu
zweryfikowania danych zawartych w dokumentacji i wydania opinii co do zasadności
propozycji uznania obiektu za Pomnik Historii;
 zaopiniowane przez NID zgłoszenie Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego
przedkłada Radzie Ochrony Zabytków (zgodnie z jej kompetencjami, określonymi
w art. 97 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami);
 po wyrażeniu pozytywnej opinii przez Radę Ochrony Zabytków Departament Ochrony
Zabytków przekazuje dokumentację zgłoszenia do NID, który przygotowuje projekt
rozporządzenia Prezydenta RP wraz z uzasadnieniem i załącznikiem graficznym;
 po dokonaniu analizy projekt rozporządzenia Prezydenta RP Departament Ochrony
Zabytków przekazuje Ministrowi Kultury i Dziedzictwa Narodowego do ostatecznej
akceptacji;
 Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego kieruje wniosek o uznanie obiektu za
Pomnik Historii (wraz z dołączoną dokumentacją) do Prezydenta RP;
 jeżeli wniosek Ministra Kultury i Dziedzictwa Kultury uzyska akceptację, Prezydent RP
w drodze rozporządzenia uznaje obiekt za Pomnik Historii, określając jego granice;
 rozporządzenie Prezydenta RP jest ogłaszane w „Dzienniku Ustaw”.

-- 2 of 5 --

+48 22 42 10 100 Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego
esp@kultura.gov.pl ul. Krakowskie Przedmieście 15
www.gov.pl/kultura 00-071 Warszawa
Odnosząc się wprost do każdego z pytań, uprzejmie proszę o przyjęcie następujących
wyjaśnień.
Ad 1.
Proces rozpatrywania wniosków o uznanie za Pomnik Historii odbywa się na podstawie
wskazań ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami oraz w zgodzie
z harmonogramem procedowania wyznaczanym przez Radę Ochrony Zabytków przy
Ministrze Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Sama procedura uznawania jest
wieloetapowa, a w jej przebiegu mają swój udział urząd Wojewódzkiego Konserwatora
Zabytków, Departament Ochrony Zabytków MKiDN, Narodowy Instytut Dziedzictwa, Rada
Ochrony Zabytków przy MKiDN, Rządowe Centrum Legislacji oraz Kancelaria Prezydenta
RP. Rozstrzygnięcie w sprawie wniosku o uznanie za Pomnik Historii Wałów Chrobrego
w Szczecinie nastąpiło w 2006 r.
Ad 2.
23 kwietnia 2024 r. miały miejsce powtórne oględziny tego zabytku w związku
z rozpatrywaniem wniosku o uznanie za Pomnik Historii. Zapoznano się z bieżącym stanem
zachowania substancji zabytkowej założenia. Narodowy Instytut Dziedzictwa zadeklarował,
że przekaże Departamentowi Ochrony Zabytków MKiDN wyniki swoich analiz do września
2024 r.
Ad 3.
Narodowy Instytut Dziedzictwa zobowiązany jest do szczegółowej analizy każdego
obiektu/obszaru, bazując na stosownych kryteriach wyboru, bowiem tą szczególną formą
ochrony mogą zostać objęte obiekty, które:
 zachowały pierwotną kompozycję przestrzenną lub uległy nieznacznym
przekształceniom,
 są jednorodne stylowo lub o czytelnych i zharmonizowanych ze sobą nawarstwieniach,
 są należycie wyeksponowane w przestrzeni miejskiej lub krajobrazie i zachowały
pierwotne relacje z otoczeniem,
 są dziełami wybitnych twórców, np. architektów, planistów, architektów krajobrazu,
ogrodników,
 są dobrze zachowane lub w stanie pozwalającym na ich rewaloryzację,
 są przedmiotem troski konserwatorskiej.
Nadto, mając na uwadze kryteria wyboru, Narodowy Instytut Dziedzictwa powinien ocenić
i potwierdzić w sposób szczegółowy i dokładny, czy dany obiekt przedstawia szczególne
wartości, nierzadko przeprowadzając kwerendę zbiorów archiwalnych. Poniżej
przedstawiam kryteria wyboru w podziale na rodzaj zabytku.
Krajobrazy kulturowe, układy urbanistyczne, ruralistyczne i zespoły budowlane, które:
 tworzą zespół zabudowy o jednorodnym stylowo i artystycznie charakterze (zmiany
i przekształcenia nie wpływają w sposób istotny na kompozycję i dyspozycję zespołu),
 zachowały pierwotne funkcje użytkowe,
 stanowią świadectwo ciągłości tradycji.
Dzieła architektury i budownictwa lub zespoły tych dzieł o wspólnych cechach stylowych,
użytkowych lub konstrukcyjnych, które:
 prezentują wybitne walory architektoniczne,
 stanowią przykład nowatorskich bądź unikatowych rozwiązań budowlanych
i inżynierskich,
 są jednorodne stylowo lub o czytelnych i zharmonizowanych ze sobą nawarstwieniach,

-- 3 of 5 --

+48 22 42 10 100 Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego
esp@kultura.gov.pl ul. Krakowskie Przedmieście 15
www.gov.pl/kultura 00-071 Warszawa
 zawierają wybitny artystycznie wystrój i elementy wyposażenia związane historycznie
z obiektem.
Dzieła budownictwa obronnego, które:
 reprezentują wybitne przykłady „architektury militaris” i inżynierii wojskowej
o zdefiniowanym systemie obronnym,
 wiążą się z ważnymi wydarzeniami w dziejach Polski,
 prezentują wybitne walory kompozycyjne, przestrzenne i krajobrazowe.
Obiekty dziedzictwa przemysłowego, inżynierii lądowej i wodnej, które:
 reprezentują tradycyjne lub unikalne dziedziny przemysłu zakorzenione w kulturze
przemysłowej ziem polskich,
 stanowią zespoły zabudowy przemysłowej i robotniczej o czytelnym układzie
urbanistycznym,
 posiadają zachowane dawne urządzenia produkcyjne (linie technologiczne, maszyny)
pozwalające na odtworzenie tradycyjnych sposobów wytwarzania,
 stanowią dzieła inżynierskie z zachowanymi urządzeniami technicznymi
w historycznym układzie przestrzennym i krajobrazowym.
Parki i ogrody, które:
 są założeniami o wybitnych walorach kompozycyjnych, krajobrazowych
i przyrodniczych,
 tworzą wraz z zabudową rezydencjonalną i gospodarczą oraz małą architekturą
założenia architektoniczno-parkowe o wybitnych walorach kompozycyjnych,
architektonicznych i artystycznych,
 posiadają urozmaiconą szatę roślinną, w tym wartościowy drzewostan o charakterze
pomnikowym (pomniki przyrody),
 zachowały historyczny lub możliwy do odtworzenia układ kompozycyjny i szatę
roślinną.
Cmentarze, które:
 zachowały historyczny układ przestrzenny,
 zawierają dzieła sztuki sepulkralnej o dużych wartościach artystycznych lub będące
przejawem miejscowej tradycji kamieniarskiej,
 kryją prochy wybitnych Polaków,
 są świadectwem ważnych wydarzeń historycznych,
 posiadają wartościowy drzewostan.
Miejsca upamiętniające wydarzenia historyczne bądź związane z działalnością wybitnych
osobistości lub instytucji, które:
 stanowią materialne świadectwo przenikania kultur, religii i postaw patriotycznych,
 są związane z ideami, symbolami, wierzeniami lub żywymi tradycjami artystycznymi,
 wiążą się z ważnymi wydarzeniami historycznymi lub działalnością wybitnych postaci
historycznych i instytucji,
 zachowały historyczny układ przestrzenny (nawiązujący do wydarzeń, które te miejsca
upamiętniają).
Zabytki archeologiczne takie jak pozostałości terenowe pradziejowego i historycznego
osadnictwa, cmentarzyska, kurhany, relikty działalności gospodarczej, religijnej
i artystycznej, które:
 stanowią trwały ślad egzystencji lub działalności człowieka,

-- 4 of 5 --

+48 22 42 10 100 Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego
esp@kultura.gov.pl ul. Krakowskie Przedmieście 15
www.gov.pl/kultura 00-071 Warszawa
 zawierają czytelne nawarstwienia kulturowe,
 zawierają wartościowe wytwory kultury materialnej.
Z poważaniem
z up. MINISTRA KULTURY
I DZIEDZICTWA NARODOWEGO
SEKRETARZ STANU
Bożena Żelazowska

-- 5 of 5 --