1
Czesław Siekierski
Warszawa, 27 maja 2024 r.
znak sprawy: BM.zp.058.26.2024
Pan
Szymon Hołownia
Marszałek Sejmu RP
Dotyczy: odpowiedzi na interpelację nr 2572 w sprawie braku działań rządu wobec
trudnej sytuacji rolników.
Szanowny Panie Marszałku,
w odpowiedzi na interpelację nr 2572, złożoną przez Pana Posła na Sejm RP Macieja
Małeckiego, w sprawie braku działań rządu wobec trudnej sytuacji rolników, poniżej
przedstawiam następujące wyjaśnienia w głównych, pogrupowanych tematycznie,
kwestiach wskazanych w piśmie (z uwzględnieniem wsadów z Min. Klimatu i
Środowiska oraz Min. Finansów)i:
1. Czy rząd planuje zmiany w przepisach krajowych w zakresie systemu kontroli
produktów roślinnych lub zwierzęcych? Czy planowane jest podjęcie działań na
forum UE przez rząd w zakresie zmian dot. systemu bezpieczeństwa żywności na
terenie Unii Europejskiej? Jeśli tak, to jakie działania są planowane i na jakim są
etapie?
W zakresie kwestii realizacji szczegółowych kontroli fitosanitarnych
i weterynaryjnych na granicach, rolnicy często wskazują, że należy wzmocnić system
kontroli na granicy w taki sposób, aby zapewnić, że produkty, które nie zostały
wyprodukowane w ramach systemów tożsamych do wymaganych na terenie Unii
Europejskiej, nie powinny wjechać do Polski, bo nie powinny zostać wpuszczone na
teren UE.
W ostatnim okresie niewłaściwie używa się w przestrzeni publicznej terminu „kontrola
fitosanitarna” w odniesieniu do wszystkich kontroli, jakim poddaje się materiał
roślinny, a przede wszystkim w odniesieniu do kontroli sanitarnej (przeprowadzanej
pod kątem czynników niebezpiecznych dla konsumenta, takich jak pozostałości
środków ochrony roślin i innych substancji chemicznych, skażeń mikrobiologicznych)
wykonywanych przez organy Państwowej Inspekcji Sanitarnej.
Graniczna kontrola fitosanitarna towarów importowanych z państw trzecich,
przeprowadzana przez Państwową Inspekcję Ochrony Roślin i Nasiennictwa (PIORiN),

-- 1 of 23 --

2
zapobiega zawleczeniu na obszar kraju i szerzej – na obszar Unii Europejskiej
agrofagów (szkodników i sprawców chorób roślin), które mogą wywołać istotne
szkody gospodarcze w polskiej i w unijnej produkcji roślinnej.
Zasady przeprowadzania granicznej kontroli fitosanitarnej uregulowane zostały na
poziomie prawa unijnego: poprzez stosowane w sposób bezpośredni i jednolity we
wszystkich państwach członkowskich przepisy rozporządzeń Parlamentu
Europejskiego i Rady (UE) 2017/6251 oraz 2016/20312, a także rozporządzenie
wykonawcze Komisji (UE) 2019/20723.
Przesyłki objęte regulacjami fitosanitarnymi są poddawane kontroli dokumentacji,
kontroli identyfikacyjnej i bezpośredniej (zdrowotności) przeprowadzanej przez
inspektorów oddziałów granicznych PIORIN.
W przypadku importu z Ukrainy, granicznej kontroli fitosanitarnej podlegają świeże
owoce i warzywa, nasiona przeznaczone do siewu, w tym ziarno zbóż przeznaczone
do siewu, rośliny do sadzenia, części roślin – świeże, wybrane gatunki drewna oraz
używane maszyny rolnicze (nasiona zbóż przeznaczone do siewu – stwarzające
największe potencjalne ryzyko zawleczenia agrofagów, są kontrolowane w 100%).
Biorąc powyższe pod uwagę graniczna kontrola fitosanitarna przeprowadzana jest na
poziomie gwarantującym bezpieczeństwo fitosanitarne kraju oraz Unii Europejskiej i
obecnie nie są planowane zmiany tego systemu.
Organy Inspekcji Weterynaryjnej (IW), podległej ministrowi właściwemu do spraw
rolnictwa, kontrolują import przesyłek:
1) zwierząt;
2) produktów pochodzenia zwierzęcego przeznaczonych do spożycia przez
ludzi;
1 rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/625 z dnia 15 marca 2017 r. w sprawie
kontroli urzędowych i innych czynności urzędowych przeprowadzanych w celu zapewnienia stosowania
prawa żywnościowego i paszowego oraz zasad dotyczących zdrowia i dobrostanu zwierząt, zdrowia roślin
i środków ochrony roślin, zmieniające rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr
999/2001, (WE) nr 396/2005, (WE) nr 1069/2009, (WE) nr 1107/2009, (UE) nr 1151/2012, (UE) nr
652/2014, (UE) 2016/429 i (UE) 2016/2031, rozporządzenia Rady (WE) nr 1/2005 i (WE) nr 1099/2009
oraz dyrektywy Rady 98/58/WE, 1999/74/WE, 2007/43/WE, 2008/119/WE i 2008/120/WE, oraz
uchylające rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 854/2004 i (WE) nr 882/2004,
dyrektywy Rady 89/608/EWG, 89/662/ EWG, 90/425/EWG, 91/496/EWG, 96/23/WE, 96/93/WE i
97/78/WE oraz decyzję Rady 92/438/EWG (rozporządzenie w sprawie kontroli urzędowych);
2 rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/2031 z dnia 26 października 2016 r. w
sprawie środków ochronnych przeciwko agrofagom roślin, zmieniające rozporządzenia Parlamentu
Europejskiego i Rady (UE) nr 228/2013, (UE) nr 652/2014 i (UE) nr 1143/2014 oraz uchylające dyrektywy
Rady 69/464/EWG, 74/647/EWG, 93/85/EWG, 98/57/WE, 2000/29/WE, 2006/91/WE i
2007/33/WE;
3 rozporządzenie wykonawczego Komisji (UE) 2019/2072 z dnia 28 listopada 2019 r. ustanawiające
jednolite warunki wykonania rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/2031 w sprawie
środków ochronnych przeciwko agrofagom roślin i uchylające rozporządzenie Komisji (WE) nr 690/2008
oraz zmieniające rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2018/2019;

-- 2 of 23 --

3
3) produktów pochodzenia zwierzęcego nieprzeznaczonych do spożycia przez
ludzi (w tym pasz zawierających elementy pochodzenia zwierzęcego);
4) pasz niezawierających tkanek zwierząt - zbóż przeznaczonych na cele
paszowe oraz innych pasz pochodzenia roślinnego.
Graniczny lekarz weterynarii jest organem właściwym do prowadzenia urzędowej
kontroli, w punktach kontroli granicznej (BCP), przywożonych na terytorium UE
przesyłek, w oparciu o przepisy rozporządzenia (UE) nr 2017/6254, która obejmuje
kontrolę:
- dokumentów - weryfikację świadectw urzędowych, poświadczeń urzędowych
oraz innych dokumentów, w tym dokumentów o charakterze handlowym, które muszą
towarzyszyć przesyłce;
- identyfikacji - sprawdzenie, czy zawartość i oznakowanie przesyłki, plomby
i środki transportu odpowiadają informacjom zawartym w świadectwach urzędowych,
poświadczeniach urzędowych lub innych dokumentach towarzyszących przesyłce;
- bezpośrednią – inspekcję towarów oraz w stosownych przypadkach oględziny
opakowania, środków transportu, oznakowania i temperatury, a także pobieranie
próbek do analiz, badania lub diagnostyki oraz inne kontrole niezbędne do sprawdzenia
zgodności z przepisami prawa.
W odniesieniu do bezpieczeństwa zdrowotnego importowanej żywości,
w kompetencji organów IW leży nadzór wyłącznie nad żywnością pochodzenia
zwierzęcego oraz w określonych przypadkach nad tzw. żywnością złożoną, czyli
żywnością, która zawiera w swym składzie składniki pochodzenia zwierzęcego i
roślinnego. W pozostałych przypadkach kontrole żywności importowanej,
przeprowadzane są przez Państwową Inspekcję Sanitarną podległą Ministrowi
Zdrowia.
W ramach ww. kontroli, każda przesyłka produktów pochodzenia zwierzęcego
podlega kontroli dokumentacji - najczęściej jest to świadectwo zdrowia, w którym
poświadczone są określone warunki dla przywożonego towaru. Kontrola identyfikacji
i kontrola bezpośrednia prowadzone są z częstotliwością określoną w przepisach UE.
W ramach kontroli bezpośredniej pobierane są wyrywkowo próby do badań
laboratoryjnych, m.in. w kierunku zanieczyszczeń mikrobiologicznych, pozostałości
leków weterynaryjnych, pestycydów oraz skażeń radioaktywnych.
Urzędowa kontrola przywożonych z państw trzecich (w tym z Ukrainy) pasz
niezawierających tkanek zwierząt i zbóż przeznaczonych na cele paszowe
4 Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/625 z dnia 15 marca 2017 r. w sprawie
kontroli urzędowych i innych czynności urzędowych przeprowadzanych w celu zapewnienia stosowania
prawa żywnościowego i paszowego oraz zasad dotyczących zdrowia i dobrostanu zwierząt, zdrowia
roślin i środków ochrony roślin, zmieniające rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr
999/2001, (WE) nr 396/2005, (WE) nr 1069/2009, (WE) nr 1107/2009, (UE) nr 1151/2012, (UE) nr
652/2014, (UE) 2016/429 i (UE) 2016/2031, rozporządzenia Rady (WE) nr 1/2005 i (WE) nr 099/2009
oraz dyrektywy Rady 98/58/WE, 1999/74/WE, 2007/43/WE, 2008/119/WE i 2008/120/WE, oraz
uchylające rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 854/2004 i (WE) nr 882/2004,
dyrektywy Rady 89/608/EWG, 89/662/EWG, 90/425/EWG, 91/496/EWG, 96/23/WE, 96/93/WE i
97/78/WE oraz decyzję Rady 92/438/EWG (Dz. Urz. UE L 95 z 7.4.2017, str. 1-142, z późn.zm.);

-- 3 of 23 --

4
wykonywana jest w oparciu o przepisy krajowe – art. 46 ustawy o paszach5 (przepisy
unijne nie uwzględniają konieczności takiej kontroli) - każda przesyłka pasz, w tym zbóż
przeznaczonych na cele paszowe, poddawana kontroli urzędowej na granicy podlega
weryfikacji dokumentów towarzyszących przesyłce (świadectwo zdrowia nie jest
wymagane przepisami prawa), natomiast częstotliwość kontroli identyfikacji i kontroli
bezpośredniej wynika z przeprowadzanej przez Inspekcję Weterynaryjną analizy
ryzyka zgodnie z art. 44 rozporządzenia (UE) nr 2017/625.
Podczas urzędowej kontroli, graniczny lekarz weterynarii ma prawo pobrać próbki do
badań laboratoryjnych - zgodnie z Planem Urzędowej Kontroli Pasz (opracowanym
przez Głównego Lekarza Weterynarii) lub z tzw. „podejrzenia”, jeżeli ma wątpliwości
w stosunku do danej przesyłki.
Należy również mieć na uwadze, że powiatowi lekarze weterynarii pełnią nadzór nad
wszystkimi podmiotami sektora paszowego w kraju. W ramach nadzoru
sprawowanego nad podmiotami importującymi i/lub wprowadzającymi do obrotu
pasze, pobierane są próbki do urzędowych badań laboratoryjnych, zgodnie z art. 7 ust.
2 pkt 2 ustawy o paszach oraz art. 14 lit. h rozporządzenia (UE) 2017/625.
W przypadku uzyskania informacji o niezgodnym wyniku badań, powiatowy lekarz
weterynarii, zgodnie z art. 50 ust. 4 ustawy o paszach, niezwłocznie podejmuje
działania mające na celu niedopuszczenie do wykorzystania takiej paszy w żywieniu
zwierząt. Ponadto, powiatowy lekarz weterynarii, w zależności od poczynionych
ustaleń i zakresu nieprawidłowości, stosuje katalog działań przewidzianych w art. 138
rozporządzenia (UE) 2017/625 (m.in. wycofanie towaru lub jego zniszczenie).
W przypadku, gdy importowana przesyłka nie spełnia wymagań przywozowych
(stwierdzenie uchybień, nieprawidłowości, niezgodne wyniki badań laboratoryjnych,
błędne oznakowanie lub brak oznakowania produktu), organy urzędowej kontroli na
granicy podejmują działania mające na celu niedopuszczenie do wykorzystania,
w żywieniu ludzi lub zwierząt, zakwestionowanego produktu – nie zostaje wydana
decyzja zezwalająca na wwóz na terytorium UE, towar nie jest dopuszczony do obrotu,
a przesyłka podlega odesłaniu do państwa pochodzenia lub zniszczeniu.
Ponadto, w związku z trudnościami na rynkach rolnych państw graniczących
z Ukrainą, KE wprowadziła środki zapobiegawcze dotyczące niektórych produktów
pochodzących z Ukrainy. W świetle nieprzedłużenia przez KE ww. unijnych środków
ochronnych, został wprowadzony bezterminowy zakaz przywozu niektórych
produktów rolno-spożywczych pochodzących z Ukrainy do Polski6. Zakaz dotyczy
m.in. niektórych rodzajów zbóż, nasion oleistych, śrut czy makuchów. Z zakazu został
wyłączony tranzyt.
Podsumowując, kompetencje dla organów Inspekcji Weterynaryjnej do kontroli
nadzorowanych przez tę Inspekcję towarów są odpowiednie, kontrole urzędowe
odbywają się przede wszystkim w oparciu o przepisy UE (takie same dla wszystkich
5 Ustawa z dnia 22 lipca 2006 r. o paszach (Dz. U. z 2023 r. poz. 1149);
6 Rozporządzenie Ministra Rozwoju i Technologii z dnia 15 września 2023 r. w sprawie zakazu przywozu
z Ukrainy produktów rolnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1898).

-- 4 of 23 --

5
państw członkowskich UE), a w określonych przypadkach również w oparciu
o przepisy krajowe.
W odniesieniu do kwestii produkcji w państwach trzecich w warunkach tożsamych, jak
w UE, należy zauważyć, że zgodnie z przepisami UE dotyczącymi bezpieczeństwa
żywności i pasz, żywność i pasze przywożone na terytorium UE
(w tym terytorium RP) w celu wprowadzenia na rynek musi być zgodne z wymogami
unijnego prawa żywnościowego lub warunkami uznanymi przez Unię Europejską za
przynajmniej im odpowiadające, albo w przypadku gdy istnieją określone umowy
między Unią Europejską i państwem trzecim, być zgodna z wymogami zawartymi
w tych umowach.
Dodatkowo, przywóz żywności pochodzenia zwierzęcego możliwy jest wyłącznie z
państw trzecich lub jego regionów, lub kiedy właściwe, z zakładów
w państwach trzecich znajdujących się na listach ogłaszanych przez Komisję
Europejską. Państwo trzecie może zostać umieszczone na ww. listach wyłącznie, gdy
Komisja zatwierdzi przekazany jej przez dane państwo trzecie wniosek, któremu
towarzyszą stosowne dowody i gwarancje, że dane zwierzęta i towary
z przedmiotowego państwa trzeciego spełniają stosowne wymogi z zakresu przepisów
dotyczących bezpieczeństwa żywności.
Komisja podejmuje decyzję w sprawie ww. wniosku, uwzględniając m.in. następujące
kwestie:
a) prawodawstwo państwa trzeciego w danym sektorze;
b) strukturę i organizację właściwych organów państwa trzeciego oraz jego służb
kontroli, przyznane im kompetencje, gwarancje, jakie mogą być zapewnione
w odniesieniu do stosowania i egzekwowania prawodawstwa państwa trzeciego
mającego zastosowanie do danego sektora, oraz wiarygodność procedur urzędowej
certyfikacji;
c) przeprowadzanie przez właściwe organy państwa trzeciego właściwych
kontroli urzędowych oraz innych czynności, aby ocenić istnienie zagrożenia dla
zdrowia ludzi lub zwierząt;
d) regularność oraz szybkość dostarczania przez państwo trzecie informacji
dotyczących istnienia zagrożenia dla zdrowia ludzi lub zwierząt;
e) gwarancje udzielone przez państwo trzecie, że zakłady z których wywozi się
zwierzęta lub towary do Unii, spełniają wymogi równoważne z tymi, o których mowa
w przepisach UE oraz są poddawane regularnym i skutecznym kontrolom przez
właściwe organy państwa trzeciego;
f) ustalenia z kontroli przeprowadzanych przez Komisję w państwie trzecim;
g) wszelkie inne informacje lub dane dotyczące możliwości państwa trzeciego
w zakresie zapewnienia wprowadzania na terytorium Unii wyłącznie zwierząt lub
towarów zapewniających taki sam lub równoważny poziom ochrony.

-- 5 of 23 --

6
Komisja usuwa państwo trzecie lub region państwa trzeciego z wykazu, gdy przestają
być spełniane warunki uprawniające do umieszczenia w tym wykazie.
Podsumowując, żywność pochodzenia zwierzęcego i pasze przywożone
z państw trzecich muszą spełnić takie same lub tożsame wymagania w zakresie
bezpieczeństwa zdrowotnego jak te produkowane na terytorium UE, a kontrole
urzędowe przeprowadzane w punktach kontroli granicznej obejmują szeroki zakres
badań, również w kierunku pozostałości antybiotyków i innych środków
wykorzystywanych do leczenia zwierząt. W związku z powyższym, Ministerstwo nie
prowadzi prac w zakresie zmiany systemu bezpieczeństwa zdrowotnego żywności
pochodzenia zwierzęcego.
2. Czy Ministerstwo planuje wdrożenie programów pomocowych ze środków
krajowych, dla hodowców zwierząt, w szczególności trzody chlewnej? Jeśli tak, to
jakie wsparcie jest planowane i jakie będą zasady tych programów?
Aktualnie w Ministerstwie Rolnictwa i Rozwoju Wsi nie są prowadzone prace
legislacyjne, których celem byłoby wprowadzanie zakazu chowu i hodowli zwierząt
gospodarskich, w tym zwierząt futerkowych.
Produkcja zwierzęca, w tym kwestie związane z hodowlą zwierząt i wsparciem postępu
biologicznego, są traktowane jako nierozerwalny element rolnictwa w Polsce
niezbędny dla zapewnienia bezpieczeństwa żywnościowego.
Realizowane są przy tym zadania dotyczące określania zasad i kierunków
wykorzystania środków finansowych przeznaczonych na wspieranie postępu
biologicznego w produkcji zwierzęcej w zakresie hodowli i ochrony zasobów
genetycznych zwierząt gospodarskich. W ramach tych zadań pozostaje wsparcie
hodowli zwierząt gospodarskich, związane z udzielaną pośrednio pomocą dla
hodowców w formie subsydiowanych usług polegających na:
1) prowadzeniu ksiąg hodowlanych (pomoc o stawce do 100% kosztów
kwalifikujących się do objęcia dotacją),
2) prowadzeniu oceny wartości użytkowej lub hodowlanej zwierząt (pomoc o
stawce do 70% kosztów kwalifikujących się do objęcia dotacją).
Pomoc ta udzielana jest na zasadach określonych w rozporządzeniu w sprawie stawek
dotacji przedmiotowych dla różnych podmiotów wykonujących zadania na rzecz
rolnictwa7.
Termin składania wniosków na udzielenie dotacji upływa 30 czerwca 2024 r.
7 Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 29 lipca 2015 r. w sprawie stawek dotacji
przedmiotowych dla różnych podmiotów wykonujących zadania na rzecz rolnictwa (Dz. U. poz. 1170, z
późn. zm.) oraz Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 27 lipca 2023 r. zmieniające
rozporządzenie w sprawie stawek dotacji przedmiotowych dla różnych podmiotów wykonujących zadania
na rzecz rolnictwa (Dz. U. z 2023 r. poz. 1562);

-- 6 of 23 --

7
3. Czy w zakresie pomocy finansowej dla rolników, rząd planuje podjąć działania lub
ustanowić programy pomocowe? Jeśli tak, to jakie programy i działania, z jakim
budżetem oraz kto będzie uprawniony do korzystania z nich?
Zgodnie z przepisami rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 stycznia 2015 r. w
sprawie szczegółowego zakresu i sposobów realizacji niektórych zadań Agencji
Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (Dz. U. poz. 187, z późn. zm.)8 producenci
rolni, w tym producenci zajmujący się chowem i hodowlą zwierząt, mogą skorzystać
z następujących form wsparcia:
preferencyjne kredyty m.in. na realizację inwestycji w gospodarstwach
rolnych i działach specjalnych produkcji rolnej:
Kwota kredytu nie może przekroczyć:
a) 80% wartości nakładów inwestycyjnych i wynosić więcej niż 5 mln zł,
w przypadku inwestycji realizowanych w gospodarstwie rolnym,
b) 70% wartości nakładów inwestycyjnych i wynosić więcej niż 8 mln zł
w przypadku inwestycji realizowanych w dziale specjalnym produkcji rolnej. Kredyty
udzielane są przez banki współpracujące z Agencją Restrukturyzacji i Modernizacji
Rolnictwa.
Oprocentowanie kredytu na realizację inwestycji jest zmienne i nie może wynosić
więcej niż stopa referencyjna WIBOR 3M powiększona o nie więcej niż 2,5 punktu
procentowego. Oprocentowanie należne bankowi częściowo jest płacone przez
kredytobiorcę, a częściowo przez Agencję.
kredyty na utrzymanie płynności finansowej (linia UP) w celu poprawy
płynności finansowej w związku z ograniczeniami na rynku rolnym spowodowanymi
agresją Federacji Rosyjskiej wobec Ukrainy:
Kredyty te zgodnie z obwiązującymi przepisami mogą być udzielane nie później niż do
dnia 30 czerwca 2024 r.
Pomoc polega na stosowaniu dopłat do oprocentowania kredytów bankowych
udzielonych producentowi rolnemu na uregulowanie zobowiązań finansowych
związanych z prowadzeniem działalności rolniczej w gospodarstwie rolnym oraz
ponoszenie przez producentów rolnych bieżących nakładów przyczyniających się do
poprawy płynności finansowej.
Kwota kredytów udzielonych producentowi rolnemu nie może przekroczyć kwoty:
- 100 000 zł – gdy producent rolny prowadzi gospodarstwo rolne w rozumieniu
przepisów o podatku rolnym o powierzchni nie większej niż 50 ha użytków rolnych;
8 Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 27 stycznia 2015 r. w sprawie szczegółowego zakresu i
sposobów realizacji niektórych zadań Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (Dz. U. poz. 187,
z późn. zm.);

-- 7 of 23 --

8
- 200 000 zł – gdy producent rolny prowadzi gospodarstwo rolne w rozumieniu
przepisów o podatku rolnym o powierzchni powyżej 50 ha i nie większej niż 100 ha
użytków rolnych;
- 400 000 zł – gdy producent rolny prowadzi gospodarstwo rolne w rozumieniu
przepisów o podatku rolnym o powierzchni powyżej 100 ha użytków rolnych.
Oprocentowanie należne bankowi płacone przez kredytobiorcę wynosi 2% .
pomoc finansowa do zakupu buhaja:
Dotacja przysługuje producentowi rolnemu, który zakupił w roku złożenia wniosku o
udzielenie pomocy lub w roku poprzedzającym rok złożenia takiego wniosku co
najmniej jednego czystorasowego buhaja rasy mięsnej w wieku powyżej 13 miesięcy,
dla którego wystawiono świadectwo zootechniczne, o którym mowa
w art. 30 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/1012 z dnia
8 czerwca 2016 r. w sprawie zootechnicznych i genealogicznych warunków
dotyczących hodowli zwierząt hodowlanych czystorasowych i mieszańców świni,
handlu nimi i wprowadzania ich na terytorium Unii oraz handlu ich materiałem
biologicznym wykorzystywanym do rozrodu i jego wprowadzania na terytorium Unii
oraz zmieniającego rozporządzenie (UE) nr 652/2014, dyrektywy Rady 89/608/EWG
i 90/425/EWG i uchylającego niektóre akty w dziedzinie hodowli zwierząt (Dz. Urz.
UE L 171 z 29.06.2016, str. 66, z późn. zm.353).
Pomocą może zostać objęty zakup buhaja od 2024 r. Pomoc, ma charakter pomocy de
minimis w rolnictwie i udzielana będzie zgodnie z przepisami rozporządzenia nr
1408/2013 oraz przepisami o postępowaniu w sprawach dotyczących pomocy
publicznej.
Wysokość pomocy ustala się jako iloczyn kwoty 5000 zł i liczby zakupionych buhajów
nie większej niż iloraz średniej liczby krów w gospodarstwie i liczby 15.
Wniosek można złożyć w biurze powiatowym ARiMR najpóźniej do 30 listopada
danego roku, na właściwym formularzu udostępnionym przez Agencję na jej stronie
internetowej.
pomoc dla producentów trzody chlewnej na refundację 100% wydatków
poniesionych na działania związane z bioasekuracją:
Pomoc jest udzielana na:
- zakup mat dezynfekcyjnych;
- zakup sprzętu do wykonania zabiegów dezynfekcyjnych, dezynsekcyjnych lub
deratyzacyjnych oraz produktów biobójczych, środków dezynsekcyjnych lub
deratyzacyjnych;
- zakup odzieży ochronnej i obuwia ochronnego;
- zabezpieczenie budynków, w których są utrzymywane świnie, przed dostępem
zwierząt domowych;
- przebudowę lub remont pomieszczeń w celu utrzymywania świń
w gospodarstwie w odrębnych, zamkniętych pomieszczeniach mających oddzielne
wejścia oraz niemających bezpośredniego przejścia do innych pomieszczeń, w których

-- 8 of 23 --

9
są utrzymywane inne zwierzęta kopytne - w przypadku gospodarstwa, w którym
utrzymuje się średniorocznie nie więcej niż 50 sztuk świń.
Pomoc ma charakter pomocy de minimis w rolnictwie.
Termin składania wniosków w danym roku kalendarzowym minister właściwy do
spraw rolnictwa ogłasza na stronie internetowej urzędu obsługującego tego ministra
najpóźniej 14 dni przed dniem rozpoczęcia terminu składania tych wniosków.
pomoc na finansowanie lub dofinansowanie kosztów zbioru,
transportu i unieszkodliwiania padłych zwierząt gospodarskich z gatunku bydło,
owce, kozy, świnie lub konie, ponoszonych przez producenta rolnego prowadzącego
gospodarstwo rolne lub dział specjalny produkcji rolnej, będącego
mikroprzedsiębiorcą, małym albo średnim przedsiębiorcą w rozumieniu załącznika nr
1 do rozporządzenia 2022/2472:
Pomoc udzielana jest do wysokości:
- 100% kosztów zbioru i transportu każdej sztuki padłego zwierzęcia
gospodarskiego z gatunku bydło, owce, kozy, świnie lub konie;
- 100% kosztów unieszkodliwienia każdej sztuki padłego zwierzęcia
gospodarskiego z gatunku bydło, owce lub kozy, podlegającej badaniu w kierunku
zakaźnych encefalopatii zwierząt (TSE) zgodnie z przepisami rozporządzenia
Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 999/2001 z dnia 22 maja 2001 r.
ustanawiającego zasady dotyczące zapobiegania, kontroli i zwalczania niektórych
przenośnych gąbczastych encefalopatii (Dz.Urz. WE L 147 z 31.05.2001, str. 1, z późn.
zm.; Dz.Urz. UE Polskie wydanie specjalne, rozdz. 3, t. 32, str. 289);
- 75% kosztów unieszkodliwienia każdej sztuki padłego zwierzęcia
gospodarskiego z gatunku bydło, owce lub kozy, niepodlegającej badaniu w kierunku
zakaźnych encefalopatii zwierząt (TSE) zgodnie z przepisami rozporządzenia
wymienionego w pkt 2, lub z gatunku świnie lub konie.
Kwota jaką ewentualnie będą zobowiązani zapłacić rolnicy zależy od wieku
i gatunku padłego zwierzęcia. Pomoc udzielana jest za pośrednictwem podmiotów
utylizacyjnych.
pomoc suszowa:
Odnosząc się do kwestii pomocy suszowej, informuję, że producenci rolni,
w których gospodarstwach rolnych powstały szkody spowodowane wystąpieniem
w 2023 r. niekorzystnych zjawisk atmosferycznych, w tym suszy w wysokości powyżej
30% średniej rocznej produkcji roślinnej mogli składać wnioski o pomoc w Agencji
Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa od 29 lutego do 15 marca 2024 r.
Obecnie trwa wydawanie decyzji i wypłata pomocy dla producentów rolnych. Do 9
maja 2024 r. pomoc otrzymało ponad 66,6 tys. producentów rolnych na kwotę 499,5
mln zł.

-- 9 of 23 --

10
dopłaty do składek ubezpieczenia:
W ramach Planu Strategicznego Wspólnej Polityki Rolnej na lata 2023–2027
w ramach interwencji związanej z dopłatami do składek ubezpieczenia, zaplanowano
70% refundację kosztów zakupu ubezpieczenia zwierząt chorób zwalczanych zgodnie
z przepisami unijnymi.
Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 8 marca 2024 r.
w sprawie szczegółowych warunków i szczegółowego trybu przyznawania
i wypłaty pomocy w ramach narzędzi zarządzania ryzykiem w formie wkładów
finansowych na rzecz składek w ramach systemów ubezpieczeń w ramach Planu
Strategicznego dla Wspólnej Polityki Rolnej na lata 2023–2027 (Dz. U. poz. 355),
producenci świń, bydła, owiec, kóz, koni lub drobiu będą mogli wnioskować do Agencji
Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa o refundację 70% składki ubezpieczenia od
ryzyka strat w dochodach w produkcji świń, bydła, owiec, kóz, koni lub drobiu
spowodowanych wystąpieniem chorób zakaźnych zwierząt.
Dofinansowanie ma formę 70% dopłaty do opłaconej składki, pod warunkiem że z
umowy lub polisy wynika, że wypłata odszkodowania nastąpi w przypadku
wystąpienia szkód, które wyniosą ponad 20% dochodu albo średniej rocznej produkcji
zwierząt gatunków: świnia, bydło, owca, koza lub koń, lub drobiu z trzech ostatnich lat
poprzedzających rok, w którym została zawarta umowa ubezpieczenia, albo z trzech
lat w okresie pięcioletnim poprzedzającym rok, w którym została zawarta umowa
ubezpieczenia, z pominięciem roku o najwyższej i najniższej wartości dochodu albo
produkcji tych zwierząt, ustalanej na podstawie danych rachunkowych lub
dokumentów potwierdzających wartość prowadzonej produkcji zwierząt tych
gatunków albo produkcji tych zwierząt zadeklarowanej w umowie ubezpieczenia przez
rolnika – w przypadku gdy działalność rolnicza w zakresie produkcji tych zwierząt nie
była prowadzona w okresie poprzedzającym rok zawarcia umowy ubezpieczenia.
Pomoc będzie wypłacana przez Agencję w terminie 30 dni od dnia wydania przez
kierownika biura powiatowego Agencji decyzji o przyznaniu pomocy na rachunek
producenta rolnego wskazany przez niego w ewidencji producentów, o której mowa
w przepisach o krajowym systemie ewidencji producentów, ewidencji gospodarstw
rolnych oraz ewidencji wniosków o przyznanie płatności.
Terminy składania elektronicznych wniosków o przyznanie pomocy będą ogłaszane
przez Prezesa Agencji dwa razy w roku na 14 dni przed rozpoczęciem terminu
składania wniosków na stronie internetowej administrowanej przez Agencję, co
najmniej w jednym dzienniku o zasięgu krajowym oraz w siedzibie Agencji, oddziałów
regionalnych i biur powiatowych Agencji.
Pierwszy nabór dotyczący interwencji „Dopłaty do składek ubezpieczenia zwierząt
gospodarskich” w ramach wkładów finansowych na rzecz składek w ramach systemów
ubezpieczeń w ramach Planu Strategicznego dla Wspólnej Polityki Rolnej na lata
2023–2027, planowany jest w październiku 2024 r.

-- 10 of 23 --

11
4. Czy Ministerstwo planuje wdrożenie programów pomocowych ze środków
krajowych dla hodowców zwierząt, w szczególności trzody chlewnej? Jeśli tak, to
jakie wsparcie jest planowane i jakie będą zasady tych programów?
Dostrzegając szczególne trudności, których doświadczają rolnicy utrzymujący
zwierzęta, w Planie Strategicznym dla Wspólnej Polityki Rolnej na lata 2023-2027 (PS
WPR) - w ramach płatności bezpośrednich - przewidziane zostało wsparcie do
zwierząt we wszystkich dopuszczonych przepisami UE sektorach, tj. wołowiny
i cielęciny (płatności do bydła), mleka i przetworów mlecznych (płatności do krów),
mięso baranie i mięso kozie (płatności do owiec i płatności do kóz). Płatności te mają
charakter powszechny, są skierowane do wszystkich hodowców bydła, owiec i kóz
w całym kraju i do wszystkich ras.
płatności do bydła i płatności do krów:
W przypadku płatności do bydła i płatności do krów wprowadzone zostały pewne
zmiany w porównaniu do rozwiązań obowiązujących od 2022 r. Mianowicie,
z uwagi na specyficzne trudności, jakich doświadczają rolnicy z województw,
w których średnia wielkość gruntów rolnych jest niższa od średniej krajowej (tj.
lubelskiego, łódzkiej, małopolskiego, mazowieckiego, podkarpackiego, śląskiego
i świętokrzyskiego) mogę oni ubiegać się o wsparcie posiadając tylko 1 szt.
kwalifikujących się zwierząt ( w pozostałych województwach – tak jak do 2022 r., co
najmniej 3 szt.). Pozostałe warunki (maksymalna liczba sztuk zwierząt kwalifikujących
się do płatności – 20 szt. w przypadku obu płatności, wiek nieprzekraczający 24
miesięcy – w przypadku płatności do bydła wiek nie ponad 24 miesiące – w przypadku
płatności do krów) nie uległy zmianie.
płatności do owiec:
Wsparcie do owiec przysługuje rolnikom posiadającym co najmniej 10 maciorek
owczych w wieku co najmniej 12 miesięcy. Płatność ta przyznawana jest do wszystkich
kwalifikujących się zwierząt (maciorek owczych) w gospodarstwie (brak limitu).
płatności do kóz:
Natomiast wparcie do kóz przysługuje rolnikom posiadającym co najmniej
5 samic kozy w wieku co najmniej 12 miesięcy. Wsparcie wypłacane jest do wszystkich
kwalifikujących się zwierząt (samic kóz) w gospodarstwie.
Szczegółowe informacje dotyczące płatności do zwierząt w kampanii 2023 r. zostały
przedstawione w poniższej tabeli.
Tabela: Dane dotyczące płatności związanych z produkcją do zwierząt w kampanii
2023 r.*
Rodzaj płatności Liczba
wnioskujących
Wnioskowana
liczba szt.
Stawka
[PLN]
Koperta
finansowa

-- 11 of 23 --

12
[tys.] zwierząt [tys.] [mln
PLN]
Płatność do
bydła
196,4 2 300,4 343,46 787,3
Płatność do krów 151,6 1 604,5 439,41 703,9
Płatność do
owiec
3,6 194,0 116,44 21,5
Płatność do kóz 1,3 27,0 47,84 1,2
* Dane ARiMR do ustalenia stawek płatności bezpośrednich za 2023 r.
Ogółem w latach 2024-2027 na wparcie do zwierząt Polska zmierza przeznaczyć ok.
1,37 mld EUR (w tym ok. 714,3 mln EUR na płatności do bydła, ok. 631,7 mln EUR na
płatności do krów, ok. 19,4 mln EUR na płatności do owiec oraz ok. 1,1 mln EUR na
płatności do kóz).
5. Postulat zwiększenia pułapu DJP/gospodarstwo do jakiego rolnikom przysługuje
wsparcie do produkcji zwierzęcej do poziomu 450 DJP/gospodarstwo. Czy rząd
planuje działania w tym zakresie?
W przypadku wsparcia związanego z produkcją, realizowanego w ramach płatności
bezpośrednich, nie stosuje się pułapu DJP w przeliczeniu na gospodarstwo. Wsparcie
to przysługuje do każdej sztuki kwalifikującego się do płatności zwierzęcia.
Natomiast w ramach ekoschematu Dobrostan zwierząt, realizowanego w ramach PS
WPR, płatność dobrostanowa dla rolników przystępujących do ekoschematu
Dobrostan zwierząt przyznawana jest z zastosowaniem poniższych progów
degresywności:
• do 100 DJP - 100% płatności,
• powyżej 100 DJP do 150 DJP - 75% płatności,
• powyżej 150 DJP - brak płatności.
Ekoschemat Dobrostan zwierząt został skonstruowany w oparciu o zgłaszane przez
rolników postulaty, które zostały ujęte w zatwierdzonym w dniu 31 sierpnia 2022 r.
przez Komisję Europejską Planie Strategicznym WPR na lata 2023-2027. Na wniosek
organizacji reprezentujących m.in. producentów trzody chlewnej, bydła mięsnego,
bydła mlecznego czy drobiu, w celu ukierunkowania wsparcia na małe i średnie
gospodarstwa rolne, wprowadzono w ekoschemacie Dobrostan zwierząt
degresywność, według której płatność dobrostanowa w obrębie danej grupy
technologicznej zwierząt (np. lochy, tuczniki, krowy mleczne czy opasy) przyznawana
jest do 150 DJP/gospodarstwo.
Należy jednak zaznaczyć, że degresywność płatności dobrostanowej w ramach
obowiązującego PS WPR, nie dotyczy płatności do zwierząt utrzymywanych
w systemie rolnictwa ekologicznego oraz płatności do loch lub tuczników
utrzymywanych w ramach krajowego systemu jakości QAFP, jeżeli rolnik ubiega się
o te płatności na uproszczonych zasadach oraz płatności w ramach praktyki

-- 12 of 23 --

13
polegającej na utrzymywaniu zwierząt zgodnie z wymogami krajowych systemów
jakości QAFP i QMP.
W przypadku zwiększenia poziomu DJP należy mieć na uwadze, że budżet
ekoschematów, w tym ekoschematu Dobrostan zwierząt, jest ściśle określony,
a objęcie wsparciem większej liczby zwierząt wiąże się ze zwiększeniem
zapotrzebowania na środki. Budżet przeznaczony na ekoschematy stanowi minimum
25% kwoty płatności bezpośrednich/rok. Mając na uwadze wprowadzenie nowej
płatności w ramach ekoschematu Dobrostan zwierząt oraz planowany nowy
ekoschemat Grunty wyłączone z produkcji, a także większe zainteresowanie rolników
wnioskowaniem o ekoschemat Dobrostan zwierząt (w porównaniu do analogicznego
okresu ubiegłego roku rolnicy złożyli o ok. 30% więcej wniosków), należy szczegółowo
przeanalizować możliwości budżetowe dokonywania zmian w zakresie progów
degresywności. Ponadto wymagałoby to także akceptacji Komisji Europejskiej zmian
PS WPR w tym zakresie.
6. Rolnicy domagają się m.in. działań mających na celu ustanowienia taryfy
energetycznej dla rolnictwa. Czy w zakresie ww. propozycji rolników, rząd planuje
podjąć jakieś działania lub ustanowić programy pomocowe?
Zasady ustanawiania taryf w obrocie energią elektryczną reguluje rozporządzenie
Ministra Klimatu i Środowiska z dnia 29 listopada 2022 r. w sprawie sposobu
kształtowania i kalkulacji taryf oraz sposobu rozliczeń w obrocie energią elektryczną
(Dz. U. z 2022 poz. 2505, z późn. zm.).
Organem właściwym w tym zakresie jest Minister Klimatu i Środowiska, który zgodnie
z art. 7a ustawy z dnia 4 września 1997 r. o działach administracji rządowej (Dz. U. z
2022 r. poz. 2512, z późn. zm.) jest odpowiedzialny m.in. za kreowanie polityki
energetycznej państwa oraz sprawy związane z rynkami energii, surowców
energetycznych i paliw.
7. Czy rząd pracuje nad rozwiązaniami proponowanymi przez rolników w zakresie
obniżenia lub anulowania drugiej raty podatku rolnego za rok 2024 lub w skazania
magazynu, do którego rolnicy będą mogli opłacić równowartość podatku rolnego
w formie płodów rolnych, zgodnych z cennikiem GUS? Jeśli tak, to jakie działania
są planowane i kiedy oraz na jakich zasadach rolnicy będą mogli otrzymać pomoc?
Aktualnie przygotowywany jest na posiedzenie Stałego Komitetu Rady Ministrów
projekt ustawy o pomocy producentom rolnym w zapłacie części podatku rolnego za
2024 r., który był przedmiotem uzgodnień międzyresortowych i konsultacji
społecznych.
W projekcie ustawy proponuje się, że część zapłaty IV raty podatku rolnego za 2024
r. nastąpi ze środków budżetu państwa na podstawie wniosku o pomoc złożonego
przez producentów rolnych do urzędu gminy/miasta lub producenci rolni otrzymają
częściową refundację na rachunek bankowy, wskazany we wniosku

-- 13 of 23 --

14
o pomoc, w przypadku dokonania zapłaty w całości podatku rolnego za 2024 r. do dnia
złożenia wniosku o pomoc.
Resortem odpowiedzialnym za przygotowanie rozwiązania jest Ministerstwo
Finansów.
Odnosząc się do podniesionej kwestii umożliwienia producentom rolnym
dokonywania płatności z tytułu podatku rolnego na rzecz organów podatkowych
w formie płodów rolnych należy zauważyć, że zgodnie z ustawą z dnia 15 listopada
1984 r. o podatku rolnym9 oraz ustawą z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja
podatkowa10 uregulowanie zobowiązań (w tym zaległości) z tytułu podatku rolnego
może następować, co do zasady, wyłącznie w formie pieniężnej (gotówką lub
bezgotówkowo).
Wyjątkami od tej zasady są instytucja wygaśnięcia zobowiązania podatkowego w
wyniku przeniesienia własności rzeczy lub praw majątkowych na Skarb Państwa,
gminę, powiat czy województwo (w zależności czyjego budżetu podatek stanowił
dochód)11 oraz możliwość zaspokojenia roszczeń z tytułu niezapłaconych w terminie
podatków w drodze egzekucji z majątku podatnika (dłużnika).
Z uwagi na to, że podatek rolny stanowi dochód budżetu gminy, przeniesienie
własności rzeczy lub praw majątkowych mogące prowadzić do wygaśnięcia
zobowiązania podatkowego z tytułu tego podatku może nastąpić na wniosek dłużnika
na podstawie umowy zawartej na piśmie między podatnikiem a wójtem lub
burmistrzem (prezydentem miasta)12.
8. Rozwiązanie problemów nadmiernego importu towarów rolno-spożywczych
z Ukrainy i innych krajów pozaunijnych. Czy rząd wprowadzeni kontyngenty lub
system kaucyjny, a jeśli tak to na jakim etapie są działania rządu w tej sprawie?
W imporcie z Ukrainy do UE przed wybuchem wojny obowiązywały stawki celne
wynikające z Układu o stowarzyszeniu UE-Ukraina i będącej jego częścią umowy o
Pogłębionej i Kompleksowej Strefie Wolnego Handlu (DCFTA). Na mocy tej umowy
cła UE na większość towarów ukraińskich zostały zniesione z wyjątkiem niektórych
towarów rolnych, dla których liberalizacja ceł została ograniczona.
Ograniczenie to w większości polega na ustanowieniu bezcłowych kontyngentów
taryfowych (TRQ), po przekroczeniu których import nadal jest możliwy, ale podlega
unijnym stawkom celnym obowiązującym poza kontyngentami (erga omnes).
Obecnie wszelkie cła, które miały jeszcze zastosowanie zgodnie z Układem
o stowarzyszeniu, zostały jednostronnie i czasowo zawieszone po przyjęciu przez UE
w 2022 r. autonomicznych środków handlowych (ATM). Zawieszenie dotyczy również
TRQ i ceł, które obowiązywały po ich przekroczeniu.
9 Art. 6 i nast. ustawy z dnia 15 listopada 1984 r. o podatku rolnym (Dz. U. z 2020 r. poz. 333 oraz z 2023
r. poz. 1450), dalej: u.p.r.;
10 Art. 59 i nast. ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2023 r. poz. 2383, z
późn. zm.), dalej: u.O.p.;
11 o której mowa w art. 66 u.O.p.;
12 Art. 66 u.O.p.;

-- 14 of 23 --

15
MRiRW od kilku miesięcy zabiegało o modyfikację rozporządzenia Parlamentu
Europejskiego i Rady w sprawie ATM, aby wyłączyć z niego towary najbardziej
wrażliwe (tj. wrócić do kontyngentów taryfowych i ceł wynikających z umowy DCFTA)
oraz aby wzmocnić i przyspieszyć przepisy dotyczące możliwości wprowadzenia przez
Komisję Europejską (KE) środków ochronnych ograniczających bezcłowy import
z Ukrainy.
Nie wszystkie z naszych postulatów dotyczących rozporządzenia ATM zostały
uwzględnione. Jednak w wyniku naszej aktywności mają być przyjęte rozwiązania
wzmacniające ochronę sektora rolnego w porównaniu z obecnym stanem prawnym.
Dla najbardziej wrażliwych produktów takich jak cukier, jaja czy mięso drobiowe, a
także owies, niektóre przetwory zbożowe oraz miód, przewidziany jest automatyczny
mechanizm przywrócenia przez Komisję Europejską kontyngentów taryfowych (TRQ)
i ceł zgodnych z Układem o stowarzyszeniu UE-Ukraina, jeśli import Ukrainy
przekroczy średnią z okresu referencyjnego (II połowa 2021, całe lata 2022
i 2023). W przypadku wszystkich produktów objętych ATM (tj. nie w pełni
zliberalizowanych w umowie stowarzyszeniowej z Ukrainą), w razie gdyby import
powodował zakłócenia na rynku, kraje członkowskie będą mogły wnioskować do KE
o przywrócenie ceł lub przyjęcie innych środków ograniczających import.
Podkreślić należy, że w dalszym ciągu obowiązuje zakaz importu z Ukrainy kukurydzy,
pszenicy, rzepaku i słonecznika oraz niektórych produktów ich przetwórstwa
wprowadzony przez Polskę od 16 września 2023r. Polska wprowadziła ten zakaz po
tym, jak Komisja Europejska odmówiła przedłużenia podobnych unijnych środków
stosowanych wcześniej w imporcie z Ukrainy do Polski, Słowacji, Węgier, Rumunii i
Bułgarii. Decyzja Polski o jednostronnym przedłużeniu i rozszerzeniu zakresu
towarowego zakazu jest kwestionowana zarówno przez KE, jak i Ukrainę. Może się
wiązać z negatywnymi konsekwencjami w postaci wszczęcia wobec naszego kraju
postępowania naruszeniowego na wniosek KE lub podmiotu gospodarczego. Może też
prowadzić do działań odwetowych strony ukraińskiej w postaci barier w dostępie do
rynku ukraińskiego dla polskiego eksportu (Ukraina już zaskarżyła omawiany zakaz do
WTO).
W związku z tym, Polska prowadzi rozmowy z Ukrainą na temat wypracowania
dwustronnych zasad handlu, które byłyby akceptowalne dla Polski, dla KE i strony
ukraińskiej, a jednocześnie zapobiegałyby nadmiernemu przywozowi towarów rolnych
z Ukrainy i destabilizacji polskiego rynku rolnego. W celu usprawnienia i przyśpieszenia
rozmów do udziału w spotkaniach ministrów rolnictwa Polski i Ukrainy zaangażowane
zostały także organizacje rolnicze z obu krajów.
Obowiązujący od 15 kwietnia 2023 r. do chwili obecnej zakaz przywozu produktów
rolnych z Ukrainy (na początku pszenicy, kukurydzy, rzepaku i słonecznika, a obecnie
również produktów ich przetwórstwa) obowiązuje bezterminowo. Dozwolony jest
wyłącznie tranzyt tych produktów przez Polskę.

-- 15 of 23 --

16
MRiRW prowadzi intensywny dialog ze stroną ukraińską. Dialog nakierowany jest na
rozwiązanie bieżących problemów związanych z wymianą handlową produktami
rolnymi. W wyniku uzgodnień ze stroną ukraińską m.in.: doprowadzono do
sukcesywnego zmniejszania tranzytu najbardziej wrażliwych ukraińskich produktów
(pszenicy, kukurydzy i rzepaku) przez terytorium Polski, czego oczekiwali protestujący
rolnicy. W kwietniu br. tranzyt pszenicy, kukurydzy i rzepaku zmniejszył się 2-krotnie
w stosunku do tranzytu w II połowie 2023 r. i wyniósł ok. 160 tys. ton (spadek o ok.
30% w porównaniu do marca 2024 r). Ponadto w wyniku rozmów ze stroną ukraińską
Ukraina ograniczyła wywóz cukru na Polski rynek.
Nadzór nad tranzytem pełni Krajowa Administracja Skarbowa, która monitoruje
tranzyty w systemie NCTS2 (nowy skomputeryzowany system tranzytowy) oraz ma
wiedzę o terminie dostarczenia towarów do miejsca przeznaczenia czy też docelowym
urzędzie celnym, do którego przesyłka ma być dostarczona.
Na przesyłki zboża jadącego tranzytem na granicy, służby KAS nakładają szczelne
zamknięcia oraz plomby GPS. Kontroli podlega dokumentacja oraz towar. Towar może
być rozładowany jedynie poza Polską lub w portach nadbałtyckich.
W przypadku, gdy towar będzie przewożony tranzytem do innych p.cz. UE, zamknięcia
urzędowe są zdejmowane w licencjonowanych punktach składowania
zlokalizowanych w tych krajach docelowych. Wówczas zapis o przybyciu ładunku do
zadeklarowanego miejsca, celem zdjęcia plomby, jest dostępny w systemie NCTS2
monitorującym tranzyt.
Nie jest możliwe objęcie towaru „zakazowego” procedurą dopuszczenia do obrotu w
Polsce. Systemy informatyczne KAS odrzucają zgłoszenia celne dotyczące
wprowadzenia tych towarów na polski rynek. Od momentu wprowadzenia zakazu
przywozu do Polski niektórych produktów rolnych pochodzących z terytorium
Ukrainy, organy celne nie wyraziły zgody, aby towary te zostały dopuszczone do
obrotu na terytorium kraju.
Trzeba też pamiętać, że wprowadzenie kolejnych jednostronnych działań zakazowych
dotyczących importu z Ukrainy bez zgody Komisji Europejskiej wiąże się z ryzykiem
wszczęcia przez Komisję Europejską procedury naruszeniowej wobec Polski.
Poza tym wprowadzenie zakazu importu może również wywołać działania retaliacyjne
(formalne lub nieformalne) ze strony Ukrainy w postaci objęcia importu z Polski
restrykcjami. Retaliacje mogą dotyczyć towarów, które są istotne dla naszego eksportu
na Ukrainę (np. produkty mleczarskie). Dlatego też jak wspomnieliśmy powyżej
prowadzimy ze stroną ukraińską dialog mający na celu rozwiązywanie bieżących
problemów.
W ramach przedłużenia autonomicznych środków handlowych w imporcie
z Ukrainy do UE (ATM), które będą obowiązywały od 06.06.2024 r. do 05.06.2025 r.,
dzięki działaniom m.in. Polski, wzmocniono klauzule bezpieczeństwa. Np. dla
najbardziej wrażliwych produktów tj. cukier, jaja, mięso drobiowe, czy niektóre zboża
i produkty ich przetwórstwa, wprowadzono hamulec bezpieczeństwa - limit na
bezcłowy przywóz do UE z UA na poziomie średniego przywozu z okresu

-- 16 of 23 --

17
obejmującego II połowę 2021 r. oraz lata 2022 i 2023. Oznacza to, że po przekroczeniu
określonego limitu importu cukru, wprowadzone zostaną automatycznie ponownie cła
importowe.
Niezależnie od tego Polska zabiega na forum UE, aby Ukraina, chcąc eksportować
swoje produkty rolno-spożywcze do UE, dostosowała prawo ukraińskie do
standardów produkcji w Unii Europejskiej.
9. Jaki jest status procedowanych przez UE umów o wolnym handlu z państwami
trzecimi oraz jakie skuteczne działania Rząd RP zamierza podjąć na forum UE
w tym zakresie?
Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi monitoruje stan negocjacji umów
o wolnym handlu prowadzonych przez KE z krajami trzecimi. Zgłaszamy na bieżąco
postulaty wprowadzenia do umów zapisów służących interesom sektora rolnego. Są
to np. postulaty: ograniczenia liberalizacji ceł w przypadku towarów wrażliwych,
uwzględnienia zapisów wprowadzających możliwość stosowania środków ochronnych
na wypadek nadmiernego wzrostu importu, zagrażającego stabilności rynkowej,
uzależnienia preferencji w dostępie do rynku UE od spełnienia przez importowane
produkty unijnych standardów i wymogów produkcji rolnej, jak również eliminacji lub
przynajmniej ograniczenia barier w dostępie do rynków krajów trzecich, na które
napotyka polski eksport.
Te i inne postulaty zgłaszamy do wiodącego w sprawach handlu Ministerstwa Rozwoju
i Technologii, które następnie prezentuje je w dyskusjach na forum UE właściwych dla
Wspólnej Polityki Handlowej. Prezentujemy je również na forach właściwych dla
rolnictwa.
MRiRW nie popiera zawarcia umów, co do których mamy obawy o ich możliwy
negatywny wpływ na rolnictwo. Należy jednocześnie pamiętać, że za każdym razem
decyzja w sprawie konkretnej umowy zapada na podstawie jej całościowej oceny
i analizy bilansu zysków i strat. Umowy obejmują wiele sektorów gospodarki – nie tylko
handel towarami rolnymi, ale również przemysłowymi, rybołówstwa, liberalizację
rynku usług, zamówień publicznych i inne obszary.
Odnosząc się do projektu umowy z Mercosurem, informuję, że negocjacje umowy o
wolnym handlu UE-Mercosur zasadniczo zakończyły się w 2019 r. Jak dotąd KE nie
wystąpiła jednak z formalnym wnioskiem do Rady UE o zgodę na podpisanie tej
umowy. Jeśli KE wystąpi z takim wnioskiem, to wiodące w sprawach handlowych
Ministerstwo Rozwoju i Technologii przygotuje stanowisko Rządu, które będzie
uzgadniane międzyresortowo.
Zaznaczam jednak, że w okresie poprzedzającym zakończenie negocjacji dzięki
staraniom grupy krajów członkowskich, w tym Polski, koncesje taryfowe dla
Mercosuru na najbardziej wrażliwe towary rolne zostały ograniczone kontyngentami
taryfowymi (TRQ).

-- 17 of 23 --

18
Do projektowanej umowy wprowadzono również zapisy w sprawie klauzuli ochronnej,
umożliwiające czasowe wycofanie koncesji w przypadku wzrostu importu
powodującego szkodę dla produkcji UE. Niemniej jednak wciąż formułowane są
poważne wątpliwości co do możliwego negatywnego wpływu umowy z punktu
widzenia rynku rolnego UE oraz ochrony klimatu i środowiska w krajach Mercosur
i w skali globalnej. Dlatego MRiRW nie popiera szybkiej finalizacji prac nad zawarciem
tej umowy. Przed wystąpieniem przez KE z oficjalnym wnioskiem o podpisanie umowy
z Mercosurem należy wyjaśnić wszelkie wątpliwości.
Jeśli chodzi o inne negocjowane umowy handlowe wymienione w postulatach
rolników, informujemy, że negocjacje umowy o wolnym handlu (FTA) z Australią
zostały zawieszone, natomiast negocjacje z Indiami są na początkowym etapie. Rynek
indyjski jest chroniony wysokimi cłami, więc w wyniku tych negocjacji polscy
eksporterzy towarów rolnych mogliby również uzyskać istotne korzyści.
10. Czy wzorem niektórych państw bałtyckich możliwe jest wprowadzenie takich
ograniczeń przez Polskę? Czy rząd dysponuje analizami dotyczącymi możliwych
skutków wprowadzenia przez Polskę takiego embarga?
W wyniku działań Polski i innych krajów UE o podobnym stanowisku Komisja
Europejska zaproponowała 22 marca 2024 r. podniesienie ceł na przywóz do UE zbóż,
nasion oleistych i produktów pochodnych z Rosji i Białorusi, w tym pszenicy
kukurydzy, rzepaku. Realizacja tej propozycji będzie oznaczać wprowadzenie ceł
wobec Rosji i Białorusi znacznie wyższych niż cła stosowane wobec któregokolwiek
innego partnera handlowego UE (znacznie przekraczających poziom wynikający
z klauzuli najwyższego uprzywilejowania w WTO). KE jest zdania, że to działanie
sprawi, iż import objętych tą regulacją produktów z obu krajów na rynek UE stanie się
nieopłacalny, a więc będzie mieć efekt podobny do embarga. Projekt ten jest obecnie
przedmiotem dyskusji. Polska popiera politycznie propozycję KE.
11. Jakie jest stanowisko rządu w zakresie przepisów tzw. odtwarzania natury? Jakie
działania podjął rząd od momentu powołania w dniu 13 grudnia 2023 r. do dnia
dzisiejszego w tej sprawie? Jakie jest stanowisko Ministerstwa Rolnictwa
i Rozwoju Wsi, a jakie Ministerstwa Klimatu i Środowiska w tym zakresie?
22 czerwca 2022 r. Komisja Europejska przedstawiła wniosek dotyczący
rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie odbudowy zasobów
przyrodniczych (Nature Restoration Law) wraz z towarzyszącą mu oceną wpływu.
Wniosek powiązany jest z Europejskim Zielonym Ładem, tj. unijna strategia na rzecz
bioróżnorodności 2030 „Przywracanie przyrody do naszego życia”.
Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi (MRiRW) we współpracy
z Ministerstwem Klimatu i Środowiska (MKiŚ), które jest resortem wiodącym
i koordynującym wdrażanie przepisów projektu rozporządzenia na poziomie
krajowym, zgłaszało negatywne stanowisko do zaproponowanych przepisów oraz

-- 18 of 23 --

19
informowało o możliwych niekorzystnych dla rolników konsekwencjach wynikających
z konieczności realizacji celów dotyczących odtworzenia ekosystemów rolniczych,
w szczególności odtwarzania osuszonych torfowisk, zwiększenia liczebności ptaków
i motyli krajobrazu rolniczego oraz odsetka gruntów rolnych z elementami krajobrazu
o wysokiej różnorodności.
W wyniku uwag, m.in. Polski, złagodzono przepisy w zakresie ekosystemów rolnych i
zwiększono elastyczność dla państw członkowskich. Jednak nowe przepisy nadal
wskazują m.in. na potrzebę przywracania osuszonych torfowisk (co najmniej 30%
osuszonych torfowisk do 2030 r., z czego co najmniej 1/4 musi zostać nawodniona).
Dodano również zapisy zapewaniające dobrowolny charakter zobowiązań
z zakresu nawodnień względem rolników. W przypadku ponownego nawadniania
osuszonych torfowisk, umożliwiono obniżenie celów ze względu na znaczący
negatywny wpływ, np. na infrastrukturę lub interes publiczny.
Przepisy odnoszące się do odtwarzania przyrody są ściśle powiązane z unijną strategią
na rzecz bioróżnorodności 2030, która stanowi trzon ochrony przyrody w UE.
27 lutego 2024 roku Parlament Europejski przyjął rozporządzenie o odbudowie
zasobów przyrodniczych.
Odbudowa przyrody jest jednym z priorytetów unijnych i krajowych w związku ze stale
pogarszającym się stanem zasobów natury. Populacje różnych gatunków zwierząt i
roślin oraz obszary, na których żyją ulegają degradacji, co wiąże się
z poważnymi dalekosiężnymi konsekwencjami. Znaczenie różnorodności biologicznej
i jej wpływu na prawidłowe funkcjonowanie wszystkich ekosystemów oraz
bezpieczeństwo i rozwój społeczeństwa są niepodważalne i bezsporne. Ochrona
i odbudowa ekosystemów są kluczowe dla zapewnienia równowagi przyrodniczej oraz
zapewnienia zrównoważonego rozwoju.
Ministerstwo Klimatu i Środowiska zgadza się z potrzebą wprowadzenia skutecznych
środków ochrony i odbudowy zasobów przyrodniczych. Rada Ministrów 19 marca br.
zdecydowała, że projekt unijnego rozporządzenia nie sprostał oczekiwaniom
społecznym, w szczególności odnoszącym się do postulatów podnoszonych przez
rolników. Tym samym w swoich założeniach nie uchronił się przed rozbieżnościami
celów zgłaszanych przez różne państwa członkowskie mimo wprowadzenia bardzo
elastycznych regulacji odnoszących się m.in. do nawodniania torfowisk.
Uzasadnione wątpliwości związane z przyjęciem założeń projektu rozporządzenia
budziły również kwestie finansowania. Należy pamiętać, że stanowiska prezentowane
na Radzie UE nie są stanowiskami pojedynczego resortu, czy resortów, ale kraju i ich
zadaniem jest uwzględnienie szerokiej gamy potrzeb i uwarunkowań wszystkich grup
społecznych.
Ministerstwo Klimatu i Środowiska ma nadzieję, że prace nad projektem będą
podejmowane w celu osiągnięcia bardziej satysfakcjonującego kompromisu dla
wszystkich 27 państw i wprowadzenia takich regulacji, które pozwolą zrealizować
ambitne i społecznie akceptowane cele dotyczące odtwarzania natury, a zawarte

-- 19 of 23 --

20
w Strategii na rzecz bioróżnorodności 2030 r. - Przywracanie przyrody do naszego
życia.
Pomimo wprowadzonych uproszczeń, przepisy ww. rozporządzenia budzą nadal duże
obawy środowiska rolniczego, w szczególności w zakresie celu dotyczącego
ponownego odtworzenia osuszonych torfowisk, m.in. poprzez obowiązkowe
nawodnienia. Rolnicy sprzeciwiają się kolejnym ograniczeniom
w zakresie możliwości użytkowania przestrzeni rolnej i podkreślają podstawową
funkcję rolnictwa, jaką jest zapewnienie bezpieczeństwa żywnościowego obywateli.
Z tego względu na posiedzeniu Rady UE w dniu 25 marca 2024 r. Polska miała
zagłosować przeciwko przyjęciu tych przepisów. Jednak Prezydencja belgijska
odłożyła to głosowanie. Obecnie nie jest znany termin zakończenia prac nad tym
projektem rozporządzenia.
12. Postulat odejścia od pomysłu oparcia systemu decyzji kredytowych
i inwestycyjnych o wyliczany dla produktów wytwarzanych w gospodarstwach
ślad węglowy:
Pierwsze sformalizowane działania na rzecz zrównoważonego rozwoju na poziomie
globalnym zostały podjęte na forum Zgromadzenia Ogólnego ONZ, które 25 września
2015 r. przyjęło Agendę na rzecz zrównoważonego rozwoju 2030, której
podstawowym celem jest zrównoważony rozwój gospodarczy, społeczny
i środowiskowy. W ślad za Agendą 2030, zostało zawarte tzw. Porozumienie Paryskie,
zatwierdzone przez UE w dniu 5 października 2016 r., którego celem jest podjęcie
bardziej zdecydowanych działań w związku ze zmianą klimatu, między innymi przez
zapewnienie zgodności przepływów finansowych z dążeniem do niskiego poziomu
emisji gazów cieplarnianych i rozwoju odpornego na zmiany klimatu.
W zbliżonym czasie Komisja Europejska podjęła inicjatywę na rzecz zrównoważonego
finansowania, która zakłada między innymi zwiększenie zaangażowania rynku
finansowego w zrównoważony wzrost. Inicjatywa ta ma sprzyjać eliminacji
wykluczenia społecznego oraz pozwolić na uwzględnienie na rynku finansowym –
na przykład podczas podejmowania decyzji inwestycyjnych – czynników z zakresu
ochrony środowiska, polityki społecznej i ładu korporacyjnego (ang. Environmental,
Social and Governance; ESG). W kontekście polityki UE zrównoważone finansowanie
rozumiane jest jako finansowanie wspierające wzrost gospodarczy przy jednoczesnym
zmniejszeniu presji na środowisko oraz uwzględnieniu aspektów społecznych i tych
związanych z zarządzaniem.
W odpowiedzi na rosnące oczekiwania inwestorów dotyczące możliwości
uwzględniania aspektów środowiskowych w produktach inwestycyjnych oraz dążąc
do realizacji celów klimatycznych, na poziomie UE wprowadzono pakiety regulacyjne
z zakresu ESG. Pierwszym z nich był tzw. pakiet Sustainable Finance, którego
głównym celem jest zapewnienie, aby kwestie związane z czynnikami ESG stały się

-- 20 of 23 --

21
centralnymi elementami systemu finansowego, a gospodarka europejska została
przekształcona w bardziej ekologiczny i odporny na zmiany klimatu system o obiegu
zamkniętym. W kwestii raportowania niefinansowego firm inwestycyjnych,
obowiązującym aktem prawnym jest rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady
(UE) 2019/2088 z dnia 27 listopada 2019 r. w sprawie ujawniania informacji
związanych ze zrównoważonym rozwojem w sektorze usług finansowych (SFDR),
które ma na celu zwiększenie przejrzystości i odpowiedzialności w sektorze
finansowym poprzez umożliwienie uwzględnienia w decyzjach inwestycyjnych
kryteriów zrównoważonego rozwoju. Należy jednak zauważyć, że regulacje te mają
na celu wprowadzenie przedmiotowej możliwości, natomiast nie stanowią dla
inwestora obliga, gdyż ostateczne decyzje inwestycyjne mogą być oparte
o różnorodne czynniki, takie jak strategia inwestycyjna, profil ryzyka, czy cele
inwestycyjne.
Podobnie jeśli chodzi o banki, które udzielając kredytów zobowiązane
są do przestrzegania powszechnie obowiązujących przepisów prawa, a także
wydawanych przez Komisję Nadzoru Finansowego (KNF) rekomendacji
wystosowanych do tych podmiotów. Ogólne zasady udzielania kredytów przez banki
zostały uregulowane w ustawie z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe, która
tworzy ramy prawne dla funkcjonowania banków w Polsce. Prawo bankowe nie
zawiera szczegółowych regulacji odnoszących się do postępowania banków wobec
producentów rolnych.
Zgodnie z art. 70 Prawa bankowego bank uzależnia przyznanie kredytu od zdolności
kredytowej kredytobiorcy, przez zdolność kredytową rozumie się zdolność do spłaty
zaciągniętego kredytu wraz z odsetkami w terminach określonych w umowie.
Kredytobiorca jest obowiązany przedłożyć na żądanie banku dokumenty i informacje
niezbędne do dokonania oceny tej zdolności. Kredytobiorca ma również obowiązek
umożliwić podejmowanie przez bank czynności związanych z oceną sytuacji
finansowej i gospodarczej oraz kontrolę wykorzystania i spłaty kredytu.
Jednocześnie banki na wniosek kredytobiorcy ubiegającego się o kredyt przekazują,
w formie pisemnej, wyjaśnienie dotyczące dokonanej przez siebie oceny zdolności
kredytowej wnioskującego. Wyjaśnienie obejmuje informacje na temat czynników,
w tym danych osobowych wnioskującego, które miały wpływ na dokonaną ocenę
zdolności kredytowej. Kredytobiorca może złożyć ww. wniosek do banku w terminie
do roku od dnia otrzymania takiej oceny zdolności kredytowej. Odpowiedź
na wniosek powinna być udzielona niezwłocznie, nie później niż w terminie 30 dni
od dnia otrzymania wniosku (art. 70a Prawa bankowego). Banki zobowiązane są także
przestrzegać wydawanych przez KNF rekomendacji. Jedną z nich jest Rekomendacja
T dotycząca zbioru zasad dobrych praktyk w zakresie zarządzania ryzykiem
detalicznych ekspozycji kredytowych. Głównym celem Rekomendacji T jest
zachowanie wymogów stabilności i ostrożności przejawiających się między innymi
uwzględnieniem w polityce kredytowej długoterminowej perspektywy zarządzania

-- 21 of 23 --

22
ryzykiem wrażliwości na zmiany warunków otoczenia oraz oddziaływania na poziom
ryzyka kredytowego. W szczególności banki zobowiązane są zachować niezbędny
obiektywizm i konserwatyzm w zakresie parametrów przyjmowanych do oceny
zdolności kredytowej.
Bank dokonując oceny zdolności kredytowej konsumenta zobowiązany jest
do prawidłowej identyfikacji i pomiaru ryzyka oraz określenia poziomu
akceptowalnego ryzyka. Rekomendacja T stanowi także, że przy ustalaniu parametru
przyjmowanego do oceny zdolności kredytowej, bank powinien zadbać o ich
obiektywny charakter wykazując zasadność przyjęcia ich na danym poziomie poprzez
odniesienie się do potwierdzonych w analizach i badaniach wielkości. Dodatkowo,
z postanowień przywoływanej Rekomendacji wynika konieczność zapewnienia przez
bank wiarygodnych informacji na potrzeby procesu kredytowego jako składowych
wpływających bezpośrednio na jego jakość. Wiarygodność oceny wynika m.in.
z możliwości pozyskania przez bank obiektywnych danych, w tym ze źródeł
zewnętrznych, pozwalających na weryfikację deklaracji i oświadczeń składanych
przez kredytobiorcę.
Pomijając powyższe należy wskazać, że po stronie banków nie istnieje ustawowy
obowiązek udzielania kredytów. Bank samodzielnie dokonuje oceny zdolności
kredytowej, gdyż to bank ponosi ryzyko związane z oferowanymi produktami. Należy
także zauważyć, że banki udzielając kredytów kierują się oceną ryzyka kredytowego,
a tworząc modele scoringowe dla klientów banki określają różne parametry,
na podstawie których dokonują oceny zdolności kredytowej. Ocena ta dotyczy
transakcji na tle całego portfela kredytowego kredytodawcy i jego skutków dla
kredytodawcy jako całości. Możliwa jest zatem sytuacja, w wyniku której banki
prowadzące różną politykę kredytową wydadzą dla tego samego podmiotu różne
decyzje kredytowe.
Podsumowując, Ministerstwu Finansów nie są znane powszechnie obowiązujące
przepisy prawa, które uzależniałby udzielenie kredytu, czy podjęcia decyzji
inwestycyjnej od wyliczeń na podstawie śladu węglowego. W związku z tym, choć
emisje dwutlenku węgla/śladu węglowego mogą być uwzględniane w procesie
podejmowania decyzji finansowych, nie są one jedynym czynnikiem decyzyjnym.
Oznacza to, że mimo rosnącego znaczenia zrównoważonego rozwoju, decyzje
te w chwili obecnej nie są obciążone prawnym wymogiem uwzględniania śladu
węglowego kredyto/pożyczkobiorcy i pozostają do wyłącznej decyzji banku lub
inwestora.
13. Odpowiedni dobór kadr decydujących o kierunkach rozwoju produkcji rolnej w
Polsce. Czy rząd planuje podjąć w ww. zakresie jakieś działania?

-- 22 of 23 --

23
Jeśli chodzi o kadrę kierowniczą ministerstwa, ministra powołuje Prezes RM, zaś
wiceministrów powołuje Prezes RM na wniosek ministra.
Stosunek pracy osób zatrudnionych na kierowniczych stanowiskach w jednostkach
podległych lub nadzorowanych przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi nawiązuje się
na podstawie powołania w przypadkach określonych w odrębnych przepisach -
ustawach.
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, przed powołaniem kandydata, kieruje się
przepisami ustaw, które określają kryteria i wskazują wymogi jakie osoba powoływana
na dane stanowisko kierownicze powinna spełniać. Dotyczą one m.in. odpowiedniego
wykształcenia, stażu pracy (w tym stażu na stanowiskach kierowniczych), kompetencji
kierowniczych, doświadczenia zawodowego, a także wiedzy z zakresu zadań
realizowanych przez daną jednostkę.
Spełnienie wymaganych kryteriów formalnych oraz merytorycznych przez
kandydatów na dane stanowisko podlega weryfikacji i jest podstawą wyboru
najbardziej kompetentnych osób na stanowiska kierownicze.
Z wyrazami szacunku
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Czesław Siekierski
/podpisano elektronicznie/
Do wiadomości:
Kancelaria Prezesa Rady Ministrów – Departament Spraw Parlamentarnych

-- 23 of 23 --