Odpowiedź na interpelację w sprawie funkcjonowania Karty Polaka Odpowiedź na interpelację nr 2562 w sprawie funkcjonowania Karty Polaka Odpowiadający: sekretarz stanu w Ministerstwie Spraw Zagranicznych Władysław Teofil Bartoszewski Warszawa, 11-06-2024 Szanowny Panie Marszałku, w nawiązaniu do interpelacji nr 2562 pana posła D. Mateckiego w sprawie funkcjonowania Karty Polaka przesyłam odpowiedzi na pytania zawarte w ww. interpelacji. 1. Ile Kart Polaka wydano? Zgodnie z danymi z Centralnego Rejestru Przyznanych i Unieważnionych Kart Polaka na dzień 29 maja 2024 roku liczba pozytywnych decyzji o przyznaniu KP wynosi 206 184. 2. Jakie były koszty wprowadzenia KP w rozbiciu na poszczególne prawa związane z posiadaniem Karty Polaka? Ustawa z dnia 15 listopada 2016 r. o zmianie ustawy o Karcie Polaka oraz ustawy o cudzoziemcach[1] wprowadziła nową formę pomocy dla osób osiedlających się w Polsce. Cudzoziemcom posiadającym ważną Kartę Polaka i zamierzającym osiedlić się na stałe w Polsce, w celu ułatwienia adaptacji w nowym środowisku, umożliwiono otrzymanie pomocy finansowej na pokrycie kosztów związanych z zagospodarowaniem i bieżącym utrzymaniem w pierwszych miesiącach po przyjeździe do Rzeczypospolitej Polskiej. Przepisy prawa w powyższym zakresie obowiązują od 1 stycznia 2017 r. Przedmiotowe świadczenie pieniężne przyznaje w drodze decyzji wojewoda właściwy do przyjęcia wniosku o przyznanie świadczenia (na okres do 9 miesięcy). Wysokość świadczenia pieniężnego jest ustalana w relacji do minimalnego wynagrodzenia za pracę, obowiązującego w roku złożenia wniosku o przyznanie świadczenia pieniężnego (art. 8c ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o Karcie Polaka[2]). Zgodnie z przepisami UKP minister właściwy do spraw wewnętrznych jest dysponentem rezerwy celowej budżetu państwa, z której jest finansowana wypłata świadczenia pieniężnego (art. 24a ust. 2 ustawy) oraz jest organem wyższego stopnia w stosunku do wojewody w rozumieniu ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego[3] – w sprawach o przyznanie świadczenia pieniężnego (art. 8b ust. 4 ustawy). Wysokość rezerwy celowej budżetu państwa pn. „Środki na realizację zadań wynikających z ustawy o Karcie Polaka“ oraz poziom wykorzystania przedmiotowej rezerwy w poszczególnych latach przedstawiono w poniższej tabeli. Rok Wysokość rezerwy celowej Poziom wykorzystania rezerwy celowej 2017 30 000 000 zł 27 157 774 zł 2018 30 000 000 zł 26 685 420 zł 2019 55 000 000 zł 42 767 068 zł 2020 50 500 000 zł 41 420 650 zł 2021 47 258 000 zł 45 497 914 zł 2022 40 828 000 zł 39 631 516 zł 2023 40 828 000 zł 39 674 517 zł Natomiast liczba osób zainteresowanych uzyskaniem świadczenia pieniężnego w poszczególnych latach, we wszystkich urzędach wojewódzkich, przedstawia się następująco: Rok 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 Łączna liczba pierwszych wniosków o przyznanie świadczenia pieniężnego 7146 7049 6787 6204 8419 12734 10796 Łączna liczba wydanych decyzji przyznających świadczenie pieniężne 4407 3819 5535 5210 4746 3736 3708 Łączna liczba osób objętych decyzjami przyznającymi świadczenie pieniężne 5922 5540 7460 6749 5953 4748 4657 Należy przy tym zaznaczyć, że skala zainteresowania cudzoziemców uzyskaniem pomocy finansowej we wskazanej formie jest zróżnicowana w poszczególnych województwach. W związku z uwarunkowaniami budżetowymi we wszystkich województwach występują opóźnienia w rozpoznawaniu wniosków o przyznanie przedmiotowego świadczenia. Ponadto zwiększenie liczby osób zainteresowanych uzyskaniem świadczenia pieniężnego oraz wzrost płacy minimalnej, który wpływa bezpośrednio na wysokość kwoty świadczenia pieniężnego powodują, iż pula środków znajdująca się w rezerwie celowej budżetu państwa jest niewystarczająca na pokrycie zapotrzebowania wynikającego ze wszystkich złożonych wniosków o przyznanie świadczenia pieniężnego. Jednocześnie wraz ze wzrostem liczby składanych wniosków wojewodowie wskazują również na konieczność zwiększenia liczby etatów obsługujących zadania związane z realizacją świadczeń pieniężnych dla posiadaczy Karty Polaka. W tym miejscu należy podkreślić, że na poziom wykorzystania rezerwy celowej składają się dwa elementy: środki faktycznie wypłacone przez starostów beneficjentom pomocy oraz kwota przekazana przez wojewodów starostom na obsługę zadania związanego z realizacją wypłat świadczeń pieniężnych. Dla przykładu niewykorzystana kwota rezerwy celowej w latach 2021-2023 obejmuje w przeważającej części kwoty świadczeń pieniężnych niepodjętych przez beneficjentów do końca roku budżetowego, będące efektem braku kontaktu ze strony osób uprawnionych z organem realizującym wypłatę środków. Jednocześnie należy wskazać, że w oparciu o dotychczasowe doświadczenia w funkcjonowaniu procesu przyznawania świadczeń pieniężnych Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji prowadzi wstępne prace mające na celu określenie kierunku zmian legislacyjnych w zakresie przyznawania ww. świadczenia posiadaczom Karty Polaka. Głównym celem przedmiotowych prac jest przyspieszenie, a także zwiększenie efektywności prowadzonych przez wojewodów postępowań administracyjnych w omawianym obszarze oraz uproszczenie procesu dystrybucji środków z rezerwy celowej budżetu państwa przeznaczonej na powyższy cel. 3. Jakie były/są największe problemy w funkcjonowaniu KP? Do głównych wyzwań w realizacji przepisów UKP należą przede wszystkim: weryfikacja autentyczności dokumentów potwierdzających polskie pochodzenie (art. 13. ust. 3 pkt 1-6 UKP) przedstawianych przez wnioskodawców oraz ocena wiarygodności zaświadczeń organizacji polskiej lub polonijnej potwierdzającej aktywne zaangażowanie w działalność na rzecz języka i kultury polskiej lub polskiej mniejszości narodowej przez okres co najmniej ostatnich trzech lat (art. 2 ust. 1 pkt 3 UKP). Wiele kontrowersji budzi od samego początku art. 13 ust. 6 UKP stwarzający możliwość przyznania Karty Polaka osobie szczególnie zasłużonej dla RP bez konieczności przedstawiania dokumentów potwierdzających polskie pochodzenie. Istotnym problemem był brak ujednoliconego kryterium oceny stopnia znajomości języka polskiego przez wnioskodawców, jednak z uwagi na różne pochodzenie tych osób, różne uwarunkowania historyczne, kulturowe, religijne i społeczne nie było możliwe wypracowanie jednolitych rozwiązań. Najlepszym wyjściem było i jest nadal pozostawienie tej oceny w ręku konsula, który ma najpełniejszą wiedzę o sytuacji bieżącej, kontekście historycznym i innych okolicznościach niezbędnych do oceny stopnia znajomości języka wnioskodawcy. 4. Czy planowane są zmiany w Karcie Polaka? Dynamicznie zmieniające się otoczenie międzynarodowe Polski, nowe wyzwania wynikłe wskutek pełnoskalowej agresji Rosji na Ukrainę oraz kumulacja dotychczasowych, wieloletnich doświadczeń związanych z realizacją UKP spowodowały pojawienie się sugestii i sygnałów wskazujących na zasadność rozpoczęcia prac nad nowelizacją UKP. MSZ od dwóch lat prowadzi na wybranych placówkach zagranicznych monitoringi z zakresu realizacji UKP, a także konsultuje z konsulami, jako osobami na co dzień i bezpośrednio stykającymi się z problematyką KP, kwestie ewentualnego zakresu przyszłych zmian. W opinii MSZ działania te powinny być możliwie najpełniej skorelowane z nowelizacją innych ustaw dotyczących kwestii migracyjnych, co wymagać będzie współdziałania kilku resortów i innych instytucji. 5. Czy polskie służby dyplomatyczne badały przypadki uzyskiwania Karty Polaka w sposób nielegalny, np. przy skorumpowaniu wschodnich urzędników wystawiających fałszywe dokumenty? Placówki konsularne i dyplomatyczne otrzymują, a w części przypadków same identyfikują, nieprawidłowości dotyczące procesu ubiegania się o Kartę Polaka. Sprawa dotyczy głównie różnego rodzaju usług obejmujących całe spektrum elementów od „przygotowania do rozmowy“ z konsulem (głównie komercyjne kursy języka polskiego i szkolenia dotyczące bezpośredniego przygotowania do rozmowy) do „przygotowania dokumentów do wniosku“ (cały wachlarz form komercyjnej pomocy świadczonej osobom zainteresowanym uzyskaniem Karty Polaka – od pomocy w wypełnieniu wniosku, aż po wydobycie z odpowiednich urzędów dokumentów niezbędnych do złożenia tegoż wniosku). W ostatnich latach do polskich placówek konsularnych na wschodzie napływały sygnały o pojawiających się nieprawidłowościach lub podejrzeniach popełnienia przestępstwa przez różne podmioty zaangażowane we wspomniany wyżej proces. Szereg takich „firm“ i „przedsiębiorców“ reklamuje swoje „usługi“ w mediach społecznościowych oraz w internecie. Znane są przypadki podejrzenia o fałszerstwa dokonywane przez pracowników lokalnych archiwów lub sądów, jednak z uwagi na brak właściwości konsulów do samodzielnego badania tych spraw, wszelkie powzięte informacje o tego typu potencjalnych nieprawidłowościach lub przestępstwach przekazywane były na bieżąco właściwym organom państw przyjmujących w celu prowadzenia dalszego postępowania, zgodnie z przepisami prawa miejscowego. Proces weryfikacji dokumentów pod kątem ich autentyczności w placówkach jest zasadniczo staranny i właściwy, co potwierdzają realizowane przez MSZ monitoringi urzędów konsularnych. Wynikająca z różnych czynników dynamika migracyjna obywateli Białorusi, Ukrainy oraz Federacji Rosyjskiej spowodowała w ostatnich latach pojawienie się w wielu placówkach na świecie dokumentów (głównie aktów stanu cywilnego) wydawanych w tych państwach lub jeszcze w Związku Sowieckim, co generowało określone, przejściowe trudności w pogłębionej weryfikacji tych dokumentów przez placówki. Wydane w marcu 2024 r. przez MSZ wytyczne dla konsulów nakreśliły właściwy modus operandi w przypadku pracy z dokumentami budzącymi wątpliwości co do ich autentyczności. Zbyt krótki czas, który upłynął od wydania tych wewnętrznych zaleceń, nie pozwala na sformułowanie pełnoprawnych wniosków, jednak spadek liczby zapytań i nadsyłanej przez placówki korespondencji w tych sprawach wskazywać może na skuteczność przyjętych rozwiązań. Z wyrazami szacunku z up. Władysław Teofil Bartoszewski Sekretarz Stanu [1] Dz. U. 2016 poz. 2066. [2] Dz. U. 2023 poz. 192, dalej: UKP. [3] Dz. U. 2024 poz. 572.