Odpowiedź na interpelację w sprawie wsparcia psychologicznego dla uczniów w każdej szkole Odpowiedź na interpelację nr 2231 w sprawie wsparcia psychologicznego dla uczniów w każdej szkole Odpowiadający: podsekretarz stanu w Ministerstwie Edukacji Narodowej Izabela Ziętka Warszawa, 16-04-2024 Szanowny Panie Marszałku, składam na Pana ręce odpowiedź na interpelację Posła na Sejm RP Pana Daniela Milewskiego w sprawie wsparcia psychologicznego dla uczniów w każdej szkole. Szanowny Panie Pośle, realizacja zajęć z zakresu pomocy psychologiczno-pedagogicznej jest jedną z podstawowych form działalności dydaktyczno-wychowawczej przedszkola, szkoły i placówki. Przepisy w tym zakresie reguluje rozporządzenie w sprawie zasad organizacji i udzielania pomocy psychologiczno-pedagogicznej w publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach[1]. Pomoc psychologiczno-pedagogiczna jest udzielana nieodpłatnie i na zasadzie dobrowolności oraz polega na: rozpoznawaniu indywidualnych potrzeb rozwojowych i edukacyjnych oraz możliwości psychofizycznych dzieci i uczniów, jak również czynników środowiskowych wpływających na ich funkcjonowanie w przedszkolu, szkole i placówce; zaspokajaniu potrzeb rozwojowych i edukacyjnych uczniów, w celu wspierania potencjału rozwojowego i stwarzania warunków do jego aktywnego i pełnego uczestnictwa w życiu przedszkola, szkoły i placówki oraz w środowisku społecznym. Ad 1. Począwszy od 2019 r. do podziału części oświatowej subwencji ogólnej wprowadzono dwie dodatkowe wagi na realizację działań z zakresu pomocy psychologiczno-pedagogicznej – o wartości odpowiednio w roku 2024: 0,025 dla szkół podstawowych dla dzieci i młodzieży, ogólnokształcących szkół muzycznych I stopnia oraz dotychczasowych gimnazjów dla dzieci i młodzieży (waga P57), 0,012 dla szkół ponadgimnazjalnych dla dzieci i młodzieży oraz szkół ponadpodstawowych dla dzieci i młodzieży (waga P58). Wagą objęto wszystkich uczniów z kategorii dzieci i młodzież, a nie tylko objętych pomocą w szkołach ogólnodostępnych realizujących obowiązek szkolny lub nauki. Od 1 marca do grudnia 2022 r. publiczne i niepubliczne szkoły podstawowe, ponadpodstawowe i szkoły artystyczne realizujące kształcenie ogólne w zakresie szkoły podstawowej i liceum ogólnokształcącego, realizowały zajęcia specjalistyczne z zakresu pomocy psychologiczno-pedagogicznej w dodatkowym wymiarze godzin[2]. MEN zabezpieczyło na ten cel dodatkowe środki finansowe w kwocie 180 mln zł. W latach 2019 – 2024, w ramach wag na realizację działań z zakresu pomocy psychologiczno-pedagogicznej przekazano jednostkom samorządu terytorialnego środki - naliczone w subwencji oświatowe - w łącznej wysokości (tys. zł): Subwencja oświatowa naliczana wagami na pomoc psychologiczno-pedagogiczną 2024 2023 2022 2021 2020 2019 waga dla uczniów szkół podstawowych dla dzieci i młodzieży, ogólnokształcących szkół muzycznych I stopnia oraz dotychczasowych gimnazjów dla dzieci i młodzieży 673 327 518 563 473 632 474 596 458 480 477 298 waga dla uczniów szkół ponadgimnazjalnych dla dzieci i młodzieży oraz szkół ponadpodstawowych dla dzieci i młodzieży 181 857 136 478 108 642 107 958 104 970 74 689 Suma 855 184 655 041 582 275 582 554 563 450 551 987 Kwota wsparcia z tytułu pomocy psychologiczno-pedagogicznej w roku 2024 wyniosła 855 mln zł, a w roku 2023 - 655 mln zł -wzrost rok do roku o 200 mln zł, tj. o 30%. Od 1 września 2022 r. w przedszkolach i szkołach ogólnodostępnych i integracyjnych oraz zespołach tych przedszkoli i szkół wprowadzono standardy zatrudnienia nauczycieli specjalistów: pedagogów, pedagogów specjalnych, psychologów, logopedów lub terapeutów pedagogicznych. W 2022 r. - w okresie 4 miesięcy - w subwencji oświatowej przekazano jednostkom samorządu terytorialnego 515 mln zł na realizację tego zadania. W ramach subwencji oświatowej na rok 2023 naliczono na to zadanie środki w wysokości około 1,864 mld zł. W roku 2024 z tego tytułu łącznie naliczono środki w ramach subwencji oświatowej w kwocie 2,984 mld zł na ten cel, co stanowi rok do roku wzrost o prawie 1,12 mld zł, tj. o 60%. W ramach środków subwencji oświatowej naliczonych na zadania pozaszkolne na 2023 r. naliczono kwotę 1,5 mld zł, a w 2024 r. - kwotę 2,2 mld zł - wzrost o 741 mln zł, tj. o 49% w stosunku do roku poprzedniego. Zadania pozaszkolne w dużym stopniu dotyczą prowadzenia poradni psychologiczno - pedagogicznych. Łącznie na pomoc psychologiczno-pedagogiczną na 2024 r. naliczono w ramach subwencji oświatowej środki w wysokości ponad 6 mld zł. Jednocześnie informuję, że subwencja oświatowa naliczana jest dla jednostki samorządu terytorialnego na cały rok budżetowy. Dane, na podstawie których naliczana jest ta subwencja pochodzą z systemu informacji oświatowej według stanu na dzień 30 września poprzedniego roku. Podziału kwoty części oświatowej subwencji ogólnej pomiędzy poszczególne jednostki samorządu terytorialnego dokonuje się według kryteriów ustalonych przez ministra właściwego ds. oświaty i wychowania, zgodnie z zasadami przyjmowanymi w rozporządzeniu w sprawie sposobu podziału części oświatowej subwencji ogólnej dla jednostek samorządu terytorialnego w danym roku. Rozporządzenie uzależnia wysokość części oświatowej subwencji ogólnej dla poszczególnych jednostek samorządu terytorialnego od: liczby uczniów przeliczeniowych otrzymanej przez zastosowanie zróżnicowanych wag dla wybranych kategorii uczniów i określonych typów i rodzajów szkół - wagi te są addytywne, tj. jeżeli uczeń zalicza się do kilku wag, to są one sumowane - oraz wskaźnika korygującego, uwzględniającego stopnie awansu zawodowego nauczycieli; wysokości finansowego standardu A (kwota części oświatowej subwencji ogólnej dzielona algorytmem przypadająca na jednego ucznia przeliczeniowego). Algorytm, stanowiący załącznik do ww. rozporządzenia, określa sposób podziału subwencji oświatowej pomiędzy jednostki samorządu terytorialnego. Nie dzieli on natomiast subwencji bezpośrednio pomiędzy poszczególne szkoły, placówki oświatowe czy uczniów. O przeznaczeniu środków otrzymanych z tytułu subwencji ogólnej, w tym części oświatowej decyduje - zgodnie z art. 7 ust. 3 ustawy z dnia 13 listopada 2003 r. o dochodach jednostek samorządu terytorialnego[3] – organ stanowiący jednostki samorządu terytorialnego, tj. rada gminy, rada powiatu lub sejmik wojewódzki. Podział części oświatowej dokonywany jest z uwzględnieniem m.in. finansowania wydatków bieżących - w tym wynagrodzeń pracowników wraz z pochodnymi - szkół i placówek, prowadzonych przez jednostki samorządu terytorialnego. Ad 2. Zapewnienie wysokiej jakości świadczonych usług przez nauczycieli specjalistów, w tym psychologów zatrudnionych w szkołach i placówkach oświatowych jest związana z ich przygotowaniem zawodowym do pełnienia tej roli. Szczegółowe kwalifikacje wymagane od nauczycieli specjalistów, m.in. psychologów w zakresie poziomu wykształcenia w odniesieniu do poszczególnych typów szkół i rodzajów placówek, reguluje rozporządzenie w sprawie szczegółowych kwalifikacji wymaganych od nauczycieli[4]. Zgodnie z § 29 ww. rozporządzenia, kwalifikacje do zajmowania stanowiska nauczyciela psychologa w przedszkolach, szkołach i placówkach, posiada osoba, która ukończyła studia pierwszego i drugiego stopnia lub jednolite studia magisterskie prowadzone zgodnie z: z nowym standardem kształcenia na kierunku psychologia w zakresie odpowiadającym prowadzonym zajęciom i posiadająca przygotowanie pedagogiczne lub przepisami obowiązującymi przed dniem 3 sierpnia 2019 r. na kierunku psychologia w specjalności odpowiadającej prowadzonym zajęciom i posiada przygotowanie pedagogiczne lub spełnia warunki określone w art. 63 ust. 1 ustawy o zawodzie psychologa i samorządzie zawodowym psychologów i posiada przygotowanie pedagogiczne[5]. Nauczyciele specjaliści realizują m.in. zadanie, jakim jest kreowanie dostępnego środowiska przedszkolnego/szkolnego w szkołach i przedszkolach ogólnodostępnych we współpracy z nauczycielami prowadzącymi zajęcia edukacyjne. Specjaliści, wspólnie z innymi nauczycielami, realizują także pomoc psychologiczno-pedagogiczną dla dzieci i młodzieży w trakcie bieżącej pracy z uczniami oraz – adekwatnie do potrzeb uczniów - w formach określonych w przepisach. Ważną rolą specjalistów jest wspieranie innych nauczycieli i rodziców w formie doradztwa, mentoringu, ale również bezpośrednie świadczenie pomocy psychologiczno – pedagogicznej dzieciom i uczniom. Jakość pracy nauczycieli specjalistów, poza przygotowaniem do wykonywania zawodu, zależy także od dostępności ich usług. Do zwiększenia tej dostępności przyczyniły się wprowadzone od 1 września 2022 r. przepisy, które wprowadziły obowiązek zatrudniania nauczycieli specjalistów. Przez 2 lata szkolne obowiązują przepisy przejściowe dotyczące liczby etatów nauczycieli[6]. Natomiast od 1 września 2024 r. wymagane będzie stosowanie docelowych limitów zatrudnienia specjalistów w szkołach i placówkach oświatowych, określonych w ustawie - Karta Nauczyciela[7]. Od momentu wprowadzenia standardów, w roku szkolnym 2021/2022, liczba etatów nauczycieli specjalistów wzrosła o ponad 120%, z 21 tys. do 47 tys. Łączna liczba etatów nauczycieli specjalistów – psychologów wzrosła z 4,9 tys. etatów nauczycieli psychologów (2021 r.) do prawie 11 tys. etatów w roku szkolnym 2023/2024. Ad 3. Nauczyciele, w tym nauczyciele specjaliści, mogą korzystać z licznych szkoleń i działań, których celem jest podnoszenie ich kompetencji zawodowych oferowanych przez placówki doskonalenia nauczycieli, w tym centralną placówkę doskonalenia nauczycieli jaką jest Ośrodek Rozwoju Edukacji. Oferta doskonalenia obejmuje m. in. rozpoznawanie uczniów z problemami psychologicznymi, wsparcie psychologiczno-pedagogiczne oraz prowadzenie skutecznych interwencji kryzysowych. Z inicjatywy Ministerstwa Edukacji Narodowej (MEN) w maju 2022 r. został uruchomiony projekt szkoleniowy dla nauczycieli specjalistów pn. „Szkoła dostępna dla wszystkich” [8]. Projekt jest realizowany przez Instytut Badań Edukacyjnych (IBE) we współpracy z UNICEF, uczelniami i organizacjami pozarządowymi. W projekcie tym nauczyciele specjaliści otrzymają wsparcie w postaci szkoleń, warsztatów oraz superwizji dotyczącej codziennie wykonywanej pracy z dziećmi i młodzieży w formule „uczenia się przez działanie”. Podniesienie kompetencji nauczycieli odbywa się poprzez zaangażowanie środowiska akademickiego w proces doskonalenia zawodowego tej grupy. Równolegle w projekcie prowadzony jest komponent badawczy i ewaluacyjny, a wyniki otrzymane w rezultacie tych działań mają służyć wytworzeniu praktyk sprawdzonych empirycznie (evidence based), wzmacniając w ten sposób system dostępnej i włączającej edukacji dla wszystkich. Bezpośrednimi beneficjentami projektu są nauczyciele specjaliści (1 120 osób), nauczyciele przedszkolni i szkolni (11 200), nauczyciele akademiccy kształcący przyszłych nauczycieli oraz przedstawiciele organizacji pozarządowych. Beneficjentami końcowymi projektu są dzieci w wieku przedszkolnym i szkolnym, w tym dzieci będące uchodźcami z Ukrainy. Planowane jest dotarcie do ok. 30 000 dzieci w trakcie realizacji projektu. Po stopniowym włączaniu wyników projektu do systemu, z rezultatów projektu skorzystają wszyscy uczniowie. Uczestnicy projektu będą wdrażali w praktyce oraz dokumentowali przeprowadzone interwencje, czyli oddziaływania edukacyjno-specjalistyczne wobec uczniów i rodziców oraz zespołu innych nauczycieli danej placówki. W ramach bieżącej pracy z uczniami otrzymają wsparcie w formie konsultacji, doradztwa i superwizji przez specjalistów merytorycznych, przedstawicieli organizacji pozarządowych oraz specjalistów z zakresu zdrowia psychicznego (lekarze psychiatrzy, psychologowie kliniczni). W ramach projektu opracowano 5 programów szkoleń obejmujących wykłady (filmy edukacyjne/webinary - 27 filmów), 160 sztuk materiałów uzupełniających oraz programy warsztatów. Kurs szkoleniowy został przygotowany przez 36 ekspertów – przedstawicieli uczelni oraz organizacji pozarządowych, którzy opracowali studia interwencji w zakresie 5 programów tematycznych, w tym dotyczących: „Ochrony zdrowia psychicznego, zapobiegania zaburzeniom psychicznym dzieci i młodzieży i oddziaływań edukacyjno-specjalistycznych skierowanych do uczniów” oraz „Wdrożenia do praktyki szkolnej metod diagnostycznych wspierających pomoc psychologiczno-pedagogiczną”. Finalnie powstało 25 modułów szkoleń. W każdym module znajduje się nagranie wykładu prowadzonego przez przedstawicieli uczelni - specjalistów w danym obszarze tematycznym oraz materiały do samokształcenia i późniejszego wykorzystania w praktyce zawodowej, np. scenariusze zajęć, studia przypadków, studia interwencji, poradniki, przewodniki. Materiały są wzbogacone o ćwiczenia interaktywne. Przejście do kolejnych modułów możliwe jest po pozytywnym zaliczeniu testu. Treści te zostały merytorycznie sprawdzone przez zespół projektowy ekspertów, a opisy interwencji poddane ocenie sędziów kompetentnych wybranych spośród nauczycieli specjalistów. Wszystkie materiały zostały zredagowane, dostosowane do standardów WCAG i opublikowane na Zintegrowanej Platformie Edukacyjnej (ZPE)[9]. Na zakończenie projektu zostanie opracowany katalog dobrych praktyk, sprawdzonych empirycznie, które zostaną udostępnione wszystkim nauczycielom specjalistom. Ośrodek Rozwoju Edukacji (ORE) prowadzi liczne szkolenia dla nauczycieli z zakresu rozpoznawania uczniów z problemami psychologicznymi, wsparcia psychologiczno-pedagogicznego oraz skutecznych interwencji kryzysowych.[10] Przykładowa tematyka szkoleń dla nauczycieli, w tym nauczycieli specjalistów i innych pracowników szkół i placówek obejmuje: „Upowszechnianie narzędzi diagnostycznych opracowanych z obszaru emocjonalno-społecznego, osobowościowego i poznawczego dla pracowników poradni psychologiczno-pedagogicznych służących prowadzeniu postępowania diagnostycznego zgodnie z założeniami oceny funkcjonalnej”; „TROSKA - narzędzie diagnostyczne do badania poziomu emocjonalno-społecznego dzieci w wieku 9-13 lat”; „Prowadzenie oceny funkcjonalnej oraz zaplanowanie i realizowanie wsparcia postdiagnostycznego dla dzieci i uczniów”; „Prowadzenie sieci współpracy dla pracowników poradni psychologiczno-pedagogicznych do organizowania wsparcia dla szkół ogólnodostępnych w zakresie szeroko rozumianej pomocy psychologiczno-pedagogicznej udzielanej uczniom, wymiana doświadczeń oraz dzielenie się dobrymi praktykami w tym zakresie”; „Diagnoza i pomoc młodzieży w kryzysie psychologicznym wywołanym doświadczeniem przemocy”; „Wsparcie uczniów w sytuacji kryzysowej - jak rozpoznać i co zrobić w szkole?”; „Znaczenie emocji i komunikacji w aspekcie kondycji zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży – warsztaty dla nauczycieli i specjalistów ds. wychowania do życia w rodzinie”; „Przeciwdziałanie agresji i przemocy rówieśniczej pn. „Interwencja w sytuacji przemocy rówieśniczej. Metoda Wspólnej Sprawy wg. Kena Rigbiego”; „Profilaktyka przemocy rówieśniczej – rola świadka”; „Wczesne wykrywanie symptomów zachowań samobójczych oraz podejmowanie interwencji” . Ad 4. Zgodnie z przepisami ustawy - Prawo oświatowe[11], szkoły mają obowiązek opracowania programu wychowawczo-profilaktycznego na podstawie wyników corocznej diagnozy w zakresie występujących w środowisku szkolnym potrzeb rozwojowych uczniów, w tym czynników chroniących i czynników ryzyka. Diagnozę przeprowadza dyrektor szkoły albo upoważniony przez niego pracownik szkoły. Program obejmuje treści i działania o charakterze wychowawczym, skierowane do uczniów oraz o charakterze profilaktycznym, skierowane do uczniów, nauczycieli i rodziców. Diagnoza pozwala szkole na dobranie trafnych oddziaływań profilaktycznych, zarówno przed zaistniałym kryzysem, jak i po jego wystąpieniu. ORE na swojej stronie internetowej[12] upowszechnia informacje dotyczące rekomendowanych programów promocji zdrowia i profilaktyki zachowań ryzykownych dzieci i młodzieży. Programy te posiadają skuteczność potwierdzoną badaniami ewaluacyjnymi. Szkoły do swoich potrzeb, wynikających z diagnozy, dostosowują działania, w tym wybrane programy profilaktyczne m.in. dotyczące profilaktyki zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży. Wszystkie programy znajdujące się w Bazie programów rekomendowanych mają służyć realizacji celów polegających przede wszystkim na kształtowaniu umiejętności psychospołecznych uczniów, postaw i zachowań promujących nadrzędną wartość jaką jest zdrowie i stanowią o działaniach uprzedzających zachowania problemowe uczniów. Dyrektor szkoły wykonuje zadania związane z zapewnieniem bezpieczeństwa uczniom i nauczycielom. W związku z wejściem w życie przepisów ustawy o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw[13], dyrektorzy szkół mają obowiązek wdrożenia standardów ochrony małoletnich przed przemocą[14] w terminie do 15 sierpnia 2024 r. Przepisy ustawy wyznaczają kierunek tworzenia standardów zapewniających bezpieczeństwo dzieciom i uczniom, w tym z niepełnosprawnościami. W ramach ww. standardów, pracownicy szkoły zostaną przygotowani do identyfikowania sytuacji stwarzających ryzyko krzywdzenia dziecka/ucznia oraz symptomów krzywdzenia, jak również opracowania planu wsparcia dziecka krzywdzonego. Obowiązkiem szkoły i placówki będzie – co najmniej raz na dwa lata – dokonanie oceny standardów w celu zapewnienia ich dostosowania do aktualnych potrzeb oraz zgodności z obowiązującymi przepisami. Ad 5. i Ad 6. Ministerstwo zleciło IBE realizację projektu pn. „Wspieranie dostępności edukacji dla dzieci i młodzieży”, który jest finansowany z Funduszy Europejskich dla Rozwoju Społecznego. Głównym celem projektu jest: wypracowanie i zwalidowanie rozwiązań metodycznych i organizacyjnych wspierających dostępność edukacji dla dzieci i młodzieży, a także rozwijanie kompetencji kadr systemu oświaty w obszarze pracy z dziećmi/uczniami z uwzględnieniem zróżnicowania ich potrzeb edukacyjnych i rozwojowych. W ramach realizowanych zadań zaplanowano m. in.: opracowanie i wdrożenie rozwiązań w zakresie monitorowania i zapewniania wysokiej jakości kształcenia osób uczących się – edukacji włączającej z uwzględnieniem zróżnicowania ich potrzeb rozwojowych i edukacyjnych; opracowanie zestawu narzędzi, w ramach szkolnej oceny funkcjonalnej, do wieloaspektowego pomiaru dobrostanu uczniów na 4 etapach edukacji (dot. osób w wieku 4–20 lat); opracowanie 5 pakietów narzędzi do monitorowania rozwoju dzieci i młodzieży w ramach szkolnej oceny funkcjonalnej, w tym narzędzi diagnostycznych przeznaczonych do oceny rozwoju dzieci i młodzieży, Wsparcie szkoleniowo-metodyczne dla kadr systemu oświaty, w tym opracowanie pakietu e-poradników i materiałów metodycznych. Dzięki efektom projektu możliwe będzie wdrożenie do praktyki nauczania – uczenia się mechanizmów autoewaluacji opartych na wskaźnikach i standardach, które nakreślają wizję wysokiej jakości edukacji włączającej dla wszystkich osób uczących się[15]. Podejmowane przez MEN działania mają na celu wspieranie harmonijnego, zrównoważonego rozwoju uczniów, na który składają się nie tylko osiągnięcia szkolne, ale także rozwój społeczno-emocjonalny oraz ogólny dobrostan psychospołeczny[16]. Celem jest jak najlepsze przygotowanie każdego ucznia do samodzielności w życiu dorosłym. Z poważaniem Z upoważnienia Ministra Edukacji Izabela Ziętka Podsekretarz Stanu [1] Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 9 sierpnia 2017 r. w sprawie zasad organizacji i udzielania pomocy psychologiczno-pedagogicznej w publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach (Dz. U. z 2023 r. poz. 1798). [2] Rozporządzenie Ministra Edukacji i Nauki z dnia 8 lutego 2022 r. zmieniającego rozporządzenie w sprawie szczególnych rozwiązań w okresie czasowego ograniczenia funkcjonowania jednostek systemu oświaty w związku z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19 (Dz. U. poz. 339). [3] Dz. U. z 2022 r., poz. 2267. [4] Rozporządzenie Ministra Edukacji i Nauki z dnia 14 września 2023 r. w sprawie szczegółowych kwalifikacji wymaganych od nauczycieli (Dz. U. z 2023 r. poz. 2102). [5] W dniu wejścia w życie ustawy z dnia 8 czerwca 2001 r. o zawodzie psychologa i samorządzie zawodowym psychologów – osoby te posiadały dyplom magistra psychologii lub dyplom magistra filozofii chrześcijańskiej ze specjalizacją filozoficzno-psychologiczną uzyskany na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim do 1 października 1981 r. lub dyplom magistra filozofii chrześcijańskiej w zakresie psychologii uzyskany w Akademii Teologii Katolickiej do końca 1992 r. oraz pracowały w zawodzie co najmniej dwa lata, wpisani na listę psychologów Regionalnej Izby Psychologów, na której obszarze wykonują zawód. (Dz. U. z 2019 r. poz. 1026). [6] Art. 49 ustawy z dnia 12 maja 2022 r. o zmianie ustawy o systemie oświaty oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1116, z późn. zm.). [7] Art. 42d. ustawy z dnia z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (Dz. U. z 2023 r. poz. 984). [8] https://ibe.edu.pl/pl/aktualnosci-szkola-dostepna. [9] https://zpe.gov.pl [10] Ośrodek Rozwoju Edukacji publiczna placówka doskonalenia nauczycieli o zasięgu ogólnokrajowym prowadzona przez Ministerstwo Edukacji Narodowej [11] Art. 26. Ustawy z dnia 14 grudnia 2016r. Prawo oświatowe (Dz. U. z 2023 r. poz. 900 z późn. zm.). [12] www.ore.edu.pl. [13] Ustawa z dnia 28 lipca 2023 r. o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2023 r. poz. 1606). [14] Rozdział - 4b „Standardy ochrony małoletnich”. [15] https://www.gov.pl/web/edukacja/model-edukacji-dla-wszystkich [16] Iwona Chrzanowska, Grzegorz Szumski. Edukacja włączająca w przedszkolu i szkole. Warszawa 2019. Wydawnictwo FRSE.