Odpowiedź na interpelację w sprawie mechanizmów ewaluacji nauki Odpowiedź na interpelację nr 2227 w sprawie mechanizmów ewaluacji nauki Odpowiadający: podsekretarz stanu w Ministerstwie Nauki i Szkolnictwa Wyższego Maciej Gdula Warszawa, 16-04-2024 Szanowny Panie Pośle, odpowiadając na interpelację w sprawie uzdrowienia mechanizmów ewaluacji nauki i weryfikacji wykazu czasopism naukowych, przedstawiam poniższe informacje i wyjaśnienia. Ewaluacja jakości działalności naukowej została przeprowadzona w 2022 r. na podstawie przepisów ustawy z dnia 20 lipca 2018 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (Dz. U. z 2023 r. poz. 742, z późn. zm.), zwanej dalej „ustawą”, rozporządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 22 lutego 2019 r. w sprawie ewaluacji jakości działalności naukowej (Dz. U. z 2022 r. poz. 661), zwanego dalej „rozporządzeniem”, oraz ustawy z dnia 3 lipca 2018 r. Przepisy wprowadzające ustawę – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (Dz. U. poz. 1669, z późn. zm.), zwanej dalej „ustawą wprowadzającą”. Była to pierwsza ewaluacja po reformie systemu szkolnictwa wyższego i nauki wprowadzonej w 2018 r. Ustawa wprowadziła nowy model oceny, łączący ze sobą dwie metody: metodę parametryczną i metodę ekspercką. Równocześnie zdecydowano o wykorzystaniu do przeprowadzenia tego procesu Zintegrowanego Systemu Informacji o Szkolnictwie Wyższym i Nauce POL-on – zarówno jeśli chodzi o gromadzenie materiału dowodowego, jak i dokumentowanie przebiegu i wyników oceny. Ewaluacji poddano działalność naukową prowadzoną w 283 podmiotach, w tym: 103 uczelniach publicznych, 29 uczelniach niepublicznych, 5 uczelniach kościelnych, 2 federacjach, 69 instytutach naukowych Polskiej Akademii Nauk, 64 instytutach badawczych, instytucie międzynarodowym oraz 10 innych podmiotach prowadzących działalność naukową w sposób samodzielny i ciągły. Łącznie, oceniono aż 1 145 podmioto-dyscyplin (tj. podmiotów w dyscyplinach). Z uwagi na połączenie modelu oceny parametrycznej i eksperckiej, liczbę ocenianych podmiotów i zgłoszonych przez te podmioty osiągnięć (blisko 700 000 publikacji, 10 000 patentów i praw ochronnych, 54 000 osiągnięć artystycznych, 18 000 projektów naukowych, przychody z usług badawczych i komercjalizacji badań oraz opisy wpływu działalności naukowej na funkcjonowanie społeczeństwa i gospodarki), przeprowadzenie procesu było przedsięwzięciem wysoce skomplikowanym. W związku z powyższym, również ocena i analiza ewaluacji to zadanie złożone, pracochłonne, wymagające zaangażowania wielu specjalistów. Do zweryfikowania ewaluacji jakości działalności naukowej oraz procesu przygotowywania wykazu czasopism naukowych i recenzowanych materiałów z konferencji międzynarodowych, zwanego dalej „wykazem czasopism”, zaangażowano przede wszystkim Komisję Ewaluacji Nauki, zwaną dalej „Komisją”. Zarówno przeprowadzenie ewaluacji, jak i sporządzenie projektu wykazu czasopism należą do głównych zadań Komisji - wydaje się zatem, że jest to gremium najbardziej odpowiednie do tego celu, gwarantujące skuteczną i rzetelną pracę. Zwłaszcza, że proces ten wymaga wyspecjalizowanej wiedzy i doświadczenia w obszarze działalności naukowej w poszczególnych dyscyplinach naukowych i artystycznych. W ramach struktury organizacyjnej Komisji powołano dwa zespoły: zespół ds. wykazów wydawnictw monografii naukowych oraz czasopism naukowych i recenzowanych materiałów z konferencji międzynarodowych oraz zespół ds. oceny skutków ewaluacji jakości działalności naukowej. Pierwszy z nich obecnie bada zasady tworzenia wykazu czasopism, analizuje dane dotyczące publikacji naukowych i czasopism, wsłuchując się jednocześnie w płynące ze środowiska naukowego postulaty. Celem pracy zespołu jest zidentyfikowanie nieprawidłowości, a także opracowanie i zaproponowanie nowego sposobu sporządzania wykazu czasopism, który pozwoli na obiektywne i przejrzyste zamieszczanie czasopism na liście. W celu zwiększenia transparentności procesu, Komisja rozważa m.in. włączenie w proces oceny czasopism publikujących artykuły w dyscyplinach należących do dziedziny nauk społecznych, nauk humanistycznych, nauk o rodzinie i nauk teologicznych przedstawicieli wszystkich podmiotów posiadających uprawnienia do nadawania stopni naukowych w tych dyscyplinach. Drugi z zespołów przystąpił natomiast do ewaluacji procesu przeprowadzonego w 2022 r. Zespół analizuje nie tylko otrzymane przez podmioty kategorie naukowe, ale przygląda się również skutkom finansowym, w tym korelacji wyników ewaluacji z wysokością środków finansowych uzyskiwanych przez podmioty, zależności pomiędzy liczbą osób prowadzących działalność naukową w danej dyscyplinie, a otrzymaną przez podmiot kategorią naukową oraz kwestii otrzymanych uprawnień do nadawania stopni naukowych. Oprócz stałej pracy w ww. zespołach członkowie Komisji uczestniczą w konsultacjach i dyskusjach z naukowcami, przedstawicielami instytucji naukowych, środowiskiem akademickim oraz społeczeństwem w celu uzyskania opinii na temat obecnych rozwiązań prawnych w zakresie procesu ewaluacji nauki i sporządzania wykazu czasopism naukowych. Ponadto, zarówno do Komisji, jak i Ministra, wpłynęło szereg postulatów dotyczących zmian w obowiązujących regulacjach. Postulaty zgłosiły m.in. Konferencja Rektorów Akademickich Szkół Polskich, Rada Główna Nauki i Szkolnictwa Wyższego, Rada Doskonałości Naukowej, Polska Akademia Nauki oraz powołany przez Ministra Zespół ds. rozwoju systemu oświaty oraz systemu szkolnictwa wyższego i nauki. Równocześnie w zakresie wykazu czasopism naukowych wnioski przesyłają również redakcje i wydawcy czasopism, a także sami autorzy artykułów naukowych publikowanych w tych czasopismach. Zgłaszane postulaty są na bieżąco wnikliwie analizowane w celu zidentyfikowania obszarów, w których proces ewaluacji i sporządzania wykazów wymaga ulepszeń. Dla wprowadzenia części zmian proponowanych przez ww. gremia konieczna byłaby wcześniejsza zmiana ustawy, a dla części – zmiana ww. rozporządzenia w sprawie ewaluacji jakości działalności naukowej oraz rozporządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 7 listopada 2018 r. w sprawie sporządzania wykazów wydawnictw monografii naukowych oraz czasopism naukowych i recenzowanych materiałów z konferencji międzynarodowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 349). W wyniku przeprowadzanej przez Ministra i Komisję analizy, obecnie rozważana jest nowelizacja obu wskazanych wyżej rozporządzeń. Zauważono potrzebę wprowadzenia zmian legislacyjnych i regulacji dotyczących procesu ewaluacji oraz sposobu sporządzania wykazu czasopism, tak by jak najlepiej dostosować je do zmieniających się potrzeb i standardów naukowych. Przychylając się do postulatów środowiska, zwrócono również uwagę, że na obecnym etapie niewskazane byłoby wprowadzanie zmian ustawowych oraz znaczącej zmiany zasad ewaluacji, gdyż rozpoczął się już trzeci rok z czterech objętych najbliższą ewaluacją, która zostanie przeprowadzona w 2026 r. W przypadku rozpoczęcia prac legislacyjnych nad zmianą rozporządzenia w sprawie ewaluacji jakości działalności naukowej i rozporządzenia w sprawie wykazów czasopism naukowych, zgodnie z obowiązującą procedurą, stosowne projekty aktów legislacyjnych zostaną poddane uzgodnieniom międzyresortowym, opiniowaniu i konsultacjom. Należy przy tym podkreślić, że wszystkie wpływające do Ministra i Komisji wnioski w tym zakresie są przyjmowane i na bieżąco poddawane analizie, nie ma zatem przeciwwskazań, by zainteresowane grona występowały z propozycjami zmian. Dodać również należy, że wykaz czasopism naukowych jest wprawdzie ściśle związany z procesem ewaluacji jakości działalności naukowej, zwłaszcza jeśli chodzi o kryterium I ewaluacji, nie stwierdzono jednak ryzyka, by sposób sporządzania wykazu prowadził do polityzacji procesu oceny. Zgodnie z art. 267 ust. 1 ww. ustawy, podstawowymi kryteriami ewaluacji są: kryterium I – poziom naukowy lub artystyczny prowadzonej działalności naukowej, kryterium II – efekty finansowe badań naukowych i prac rozwojowych, kryterium III – wpływ działalności naukowej na funkcjonowanie społeczeństwa i gospodarki. W ramach kryterium I ocenia się osiągnięcia naukowe wskazane w § 8 rozporządzenia, czyli artykuły naukowe, monografie naukowe, rozdziały w monografiach naukowych i redakcje naukowe tych monografii, przyznane patenty na wynalazki, prawa ochronne na wzory użytkowe, wyłączne prawa hodowców do odmian roślin oraz osiągnięcia artystyczne. W przypadku dyscyplin artystycznych – rodzaje osiągnięć podlegających ocenie w kryterium I określono w załączniku nr 1 do rozporządzenia. W kryterium II, uwzględniane są projekty, o których mowa w § 22 ust. 1 pkt 1 i 2 rozporządzenia, a także przychody z tytułu komercjalizacji wyników badań naukowych lub prac rozwojowych lub know-how związanego z tymi wynikami oraz przychody z tytułu usług badawczych świadczonych na zlecenie podmiotów nienależących do systemu szkolnictwa wyższego i nauki. Oceny w tym kryterium nie przeprowadza się dla dyscyplin artystycznych. Natomiast w zakresie kryterium III, zgodnie z § 23 ust. 3 rozporządzenia, podmioty zobowiązane są przedstawić do oceny przynajmniej 2 opisy wpływu prowadzonej działalności naukowej na funkcjonowanie społeczeństwa i gospodarki (ich liczba zależy od liczby osób prowadzących w podmiocie działalność naukową w danej dyscyplinie). Mając na uwadze powyższe, należy wyjaśnić, że ocena jakości działalności naukowej podmiotów systemu szkolnictwa wyższego i nauki przeprowadzana jest wyłącznie na podstawie naukowych kryteriów i reguł oceny, uwzględnia równocześnie specyfikę prowadzenia działalności naukowej w ramach dziedzin naukowych oraz porównywalność wyników osiąganych przez podmioty w ramach dyscyplin. W celu uwzględnienia różnorodności dziedzin naukowych i metodologii badawczych wprowadzono wyżej opisane wielowymiarowe kryteria oceny obejmujące zarówno ilościowe (np. liczba publikacji), jak i jakościowe aspekty (np. wpływ badań na społeczeństwo). W proces ewaluacji przeprowadzonej w 2022 r. zaangażowano ok. 1000 ekspertów - specjalistów z różnych dyscyplin naukowych i artystycznych, zapewniając tym samym obiektywizm oceny oraz różnorodność perspektyw i doświadczeń. Warto zatem podkreślić, że dzięki wszystkim ww. działaniom, ocena osiągnięć naukowych nie może być identyfikowana jako jednostronna, ale jako proces zróżnicowany i kompleksowo uregulowany. Z upoważnienia Ministra Nauki Maciej Gdula Podsekretarz Stanu