Interpelacja w sprawie dostępu twórców ludowych i rękodzielników do systemu dopłat do składek oraz wsparcia artystów ludowych pobierających niskie emerytury
Treść wystąpienia poselskiego
Treść wystąpienia poselskiego jest w trakcie pobierania...
Sekretarz stanu Maciej Wróbel
Odpowiedź wysoce rzeczowa – zawiera liczne dane twarde, kwoty, daty lub bezpośrednie odniesienie do zadanych pytań.
- Zawiera 3 wskazania konkretnych kwot finansowych
- Podaje wskaźniki procentowe (5)
- Wymienia precyzyjne daty lub terminy (6)
- Resort odnosi się punkt po punkcie do pytań posła
Pełna treść wyekstrahowana z załącznika PDF (odpowiedź urzędowa)
40231 znakówktórych dane są przetwarzane została zamieszczona na stronie www.gov.pl/kultura/bip w zakładce Polityka przetwarzania danych
osobowych.
Identyfikator dokumentu: 2637232.11858026.11231745
+48 22 42 10 100 Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego
esp@kultura.gov.pl ul. Krakowskie Przedmieście 15
www.gov.pl/kultura 00-071 Warszawa
Marta Cienkowska
Pan
Włodzimierz Czarzasty
Marszałek Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej
Szanowny Panie Marszałku,
odpowiadając na interpelację nr 20431 posłów Wioletty Marii Kulpy, Lidii Czechak, Roberta
Warwasa, Jarosława Krajewskiego, Marka Subocza, Filipa Kaczyńskiego, Patryka Wichra
oraz Bogumiły Olbryś z 20 października 2026 roku w sprawie dostępu twórców ludowych
i rękodzielników do systemu dopłat do składek oraz wsparcia artystów ludowych
pobierających niskie emerytury, uprzejmie proszę o przyjęcie następujących wyjaśnień.
Ad 1.
Twórczość ludowa jest jedną z dziedzin kultury, w których wykonuje się zawód artystyczny
(art. 3 ust. 2 pkt 10 ustawy). Ustawa nie zawiera katalogu technik ani rodzajów wyrobów.
Nie rozstrzyga więc z góry, czy dany rodzaj rękodzieła, np. haft, wykonywanie chust, ozdób
obrzędowych, bombek lub odlewów, kwalifikuje się do uzyskania statusu artysty ani też
takiego rodzaju rękodzieła nie wyklucza. O kwalifikacji decyduje ocena konkretnej
działalności według przesłanek ustawowych.
Przesłanki te wynikają z art. 3 ust. 1 ustawy. Za wykonywanie zawodu artystycznego uważa
się działalność, która jest:
profesjonalna i wykonywana osobiście,
prowadzona w sposób stały,
nastawiona na zewnętrzny odbiór,
prowadząca bezpośrednio lub pośrednio do powstania utworu w rozumieniu art. 1 ust.
1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych albo do artystycznego wykonania
utworu.
Ponadto wykonywanie zawodu artystycznego musi stanowić istotną część aktywności
zawodowej wnioskodawcy (art. 26 pkt 2).
Działalność artystyczną od działalności wyłącznie wytwórczej odróżnia przede wszystkim
wymóg twórczego, indywidualnego charakteru rezultatu pracy, wynikający z odesłania do
pojęcia utworu. Wytwarzanie powtarzalnych przedmiotów bez indywidualnego wkładu
twórczego nie spełnia tej przesłanki. Korzystanie z tradycyjnego wzornictwa samo w sobie
jej nie wyklucza. Od działalności hobbystycznej działalność artystyczną odróżniają wymogi
profesjonalności i stałości, wymóg istotnego udziału w aktywności zawodowej oraz wymóg
osiągania przychodów z wykonywania zawodu (art. 26 pkt 3). Ocena „istotnej części
aktywności zawodowej” jest dokonywana indywidualnie. Uwzględnia się proporcję
-- 1 of 13 --
+48 22 42 10 100 Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego
esp@kultura.gov.pl ul. Krakowskie Przedmieście 15
www.gov.pl/kultura 00-071 Warszawa
aktywności artystycznej do ogólnej aktywności zawodowej oraz specyfikę danego zawodu
zarówno pod względem dochodów, jak i czasu pracy.
Ad 2.
Warunki przyznania statusu artysty określa wyłącznie ustawa. Są one jednakowe dla
wszystkich dziedzin, w tym dla twórczości ludowej. Status może zostać przyznany na
wniosek osobie wykonującej zawód artystyczny, która:
nie prowadzi pozarolniczej działalności gospodarczej na podstawie ustawy – Prawo
przedsiębiorców i nie podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników (art. 26 zdanie
wstępne);
ma udokumentowany dorobek artystyczny (art. 26 pkt 1);
wykonuje zawód artystyczny jako istotną część swojej aktywności zawodowej (art. 26
pkt 2);
w każdym roku z 3 lat bezpośrednio poprzedzających rok złożenia wniosku osiągnęła
przychody, należności lub wynagrodzenie w związku z wykonywaniem zawodu
artystycznego, z uwzględnieniem uzasadnionych przerw (art. 26 pkt 3 w związku z art.
30);
należy do kręgu osób uprawnionych do złożenia wniosku (art. 28).
Rozporządzenie wydawane na podstawie art. 34 ustawy określi szczegółowy tryb
wydawania opinii przez Komisję Opiniującą oraz wynagrodzenia jej przewodniczącego,
wiceprzewodniczących i członków. Nie może ono kształtować przesłanek przyznania
statusu. Ustawa nie przewiduje przyjmowania przez Komisję Opiniującą własnych
dokumentów określających kryteria oceny. Komisja wydaje opinie na podstawie przesłanek
ustawowych. Decyzję o przyznaniu albo odmowie przyznania statusu wydaje dyrektor
Instytucji po uzyskaniu opinii Komisji Opiniującej (art. 27 ust. 1). Rozporządzenia podlegają
ogłoszeniu w Dzienniku Ustaw. Projekty rozporządzeń zostaną poddane konsultacjom
publicznym w trybie właściwym dla rządowego procesu legislacyjnego.
Osoby, wobec których Komisja do Spraw Zaopatrzenia Emerytalnego Twórców wydała
decyzję o uznaniu działalności za artystyczną lub twórczą, otrzymają potwierdzenie statusu
artysty na okres 3 lat w trybie art. 68 ustawy:
z urzędu, jeżeli podlegają ubezpieczeniom z tego tytułu (art. 68 ust. 1),
na wniosek złożony w terminie 24 miesięcy od dnia wejścia w życie ustawy – pozostałe
osoby (art. 68 ust. 2).
Ad 3.
Dorobek artystyczny to udokumentowane w dowolnej formie i na dowolnym nośniku
wykonywanie zawodu artystycznego (art. 4 pkt 2). Art. 29 ust. 3 pkt 2 wymienia
przykładowe dokumenty, posługując się sformułowaniem „w szczególności”:
dokumenty potwierdzające czas trwania i charakter działalności wykonywanej na
podstawie umów,
katalogi z wystaw,
recenzje,
dokumenty potwierdzające nagrody i wyróżnienia,
dyplom ukończenia szkoły artystycznej lub odpowiednich studiów,
wydane przez właściwą organizację zrzeszającą twórców lub artystów zaświadczenie
o nabyciu umiejętności zawodowych w drodze praktyki.
Katalog ten ma charakter otwarty. Żaden z wymienionych dokumentów, w tym dyplom,
nagroda czy członkostwo w organizacji, nie jest wymagany obligatoryjnie. Ustawa nie
wymaga też udziału w wydarzeniach o zasięgu ogólnopolskim. Na tej podstawie dowodem
-- 2 of 13 --
+48 22 42 10 100 Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego
esp@kultura.gov.pl ul. Krakowskie Przedmieście 15
www.gov.pl/kultura 00-071 Warszawa
dorobku mogą być również fotografie prac, katalogi wystaw lokalnych, potwierdzenia
udziału w jarmarkach i festiwalach, dokumentacja warsztatów, rekomendacje muzeów i
domów kultury oraz dokumenty potwierdzające przekazywanie tradycyjnych umiejętności.
Ich wartość dowodowa podlega ocenie w konkretnej sprawie. Dla twórców ludowych
szczególne znaczenie może mieć wymienione w ustawie zaświadczenie organizacji
zrzeszającej twórców o nabyciu umiejętności w drodze praktyki (art. 29 ust. 3 pkt 2 lit. c).
Ad 4.
Wymóg osiągania przychodów, należności lub wynagrodzenia w każdym z 3 lat
poprzedzających rok złożenia wniosku jest przesłanką przyznania statusu artysty (art. 26
pkt 3), a nie dopłaty. O dopłacie rozstrzyga kryterium dochodowe omówione w odpowiedzi
na pytanie 5. Ponieważ dopłata może być przyznana wyłącznie osobie posiadającej status,
niespełnienie przesłanki z art. 26 pkt 3 pośrednio wyklucza również dopłatę.
Ustawa nie określa minimalnej kwoty przychodu. Przesłanka nie ogranicza się do sprzedaży
wyrobów. Obejmuje każdy przychód, należność lub wynagrodzenie uzyskane w związku z
wykonywaniem zawodu artystycznego, co podlega ocenie w konkretnej sprawie.
Brak takiego przychodu w jednym z lat co do zasady oznacza niespełnienie przesłanki, chyba
że wystąpiła uzasadniona przerwa w wykonywaniu zawodu. Art. 30 ust. 1 nakazuje
uwzględniać przerwy spowodowane uzasadnionymi okolicznościami życiowymi, które
obiektywnie uniemożliwiały wykonywanie zawodu artystycznego. Przepis wymienia w
szczególności opiekę nad dzieckiem lub innym członkiem rodziny, chorobę oraz bezrobocie
potwierdzone rejestracją w urzędzie pracy. Wystąpienie przerwy należy uprawdopodobnić
dokumentami (art. 30 ust. 2). Jeżeli przerwa uniemożliwia wykazanie przychodów w danym
roku, uwzględnia się odpowiednio wcześniejsze lata podatkowe (art. 30 ust. 3).
Ograniczony popyt lub mała liczba wydarzeń nie zostały w ustawie wskazane jako
okoliczności uzasadniające przerwę. Okoliczności te nie uniemożliwiają bowiem
wykonywania zawodu, a jedynie utrudniają osiąganie z niego przychodów. Ocena
konkretnych okoliczności należy do organu prowadzącego postępowanie.
Ad 5.
Dopłata jest przyznawana, jeżeli średni roczny dochód artysty z 3 lat kalendarzowych
poprzedzających okres jej przyznania nie przekroczył 125% dwunastokrotności
minimalnego wynagrodzenia za pracę obowiązującego 1 stycznia roku złożenia wniosku (art.
41 ust. 3). Okres przyznania dopłaty trwa od 1 sierpnia do 31 lipca następnego roku (art. 41
ust. 1). Wniosek można ponawiać (art. 41 ust. 2).
Pojęcie dochodu określa art. 4 pkt 3 ustawy. Obejmuje ono dochody ze wszystkich źródeł,
w szczególności:
przychody opodatkowane podatkiem dochodowym od osób fizycznych według skali,
liniowo lub ryczałtem, pomniejszone o składki na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne
oraz koszty uzyskania przychodów,
wskazane przychody i dochody wolne od podatku,
dochody z gospodarstwa rolnego w rozumieniu ustawy o świadczeniach rodzinnych.
W konsekwencji do dochodu wlicza się emeryturę i rentę (jako przychody opodatkowane
według skali), dochody z pracy poza działalnością artystyczną oraz dochody z gospodarstwa
rolnego.
Przy ustalaniu dochodu nie odlicza się zryczałtowanych kosztów uzyskania przychodów, o
których mowa w art. 22 ust. 9 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, w tym
kosztów 50% i 20% stosowanych m.in. przy umowach o dzieło i zleceniach. Przychody z
takich umów wlicza się więc do dochodu bez tych kosztów. Przychody z działalności
-- 3 of 13 --
+48 22 42 10 100 Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego
esp@kultura.gov.pl ul. Krakowskie Przedmieście 15
www.gov.pl/kultura 00-071 Warszawa
nierejestrowanej są wykazywane w zeznaniu podatkowym na zasadach ogólnych i mogą być
pomniejszone o faktycznie poniesione i udokumentowane koszty uzyskania przychodów,
np. koszty materiałów, narzędzi czy transportu, zgodnie z przepisami tej ustawy. Wysokość
dochodów potwierdza Szef Krajowej Administracji Skarbowej na wniosek ZUS (art. 43 ust.
2).
Przykład (ilustracyjny, przy minimalnym wynagrodzeniu z 2026 r. w wysokości 4806 zł):
próg wynosi 125% × 12 × 4806 zł = 72 090 zł średniego dochodu rocznego. Rękodzielnik
osiąga sezonowe przychody ze sprzedaży w ramach działalności nierejestrowanej, skupione
np. w okresie przedświątecznym, w wysokości 24 000 zł rocznie. Ponosi udokumentowane
koszty materiałów w wysokości 7000 zł. Dodatkowo raz w roku zawiera umowę o dzieło
na kwotę 3000 zł. Jego dochód roczny wynosi 17 000 zł + 3000 zł = 20 000 zł. Przy takim
dochodzie w każdym z 3 lat średnia jest wielokrotnie niższa od progu.
Sezonowość przychodów nie ma znaczenia dla kryterium, ponieważ uwzględnia się średnią
z 3 lat. Przy braku innych tytułów do ubezpieczeń podstawą wymiaru składek artysty z
prawem do dopłaty jest minimalne wynagrodzenie (art. 18 ust. 4e ustawy o systemie
ubezpieczeń społecznych w brzmieniu nadanym ustawą). Składki są finansowane z budżetu
państwa. Jeżeli artysta ma inny tytuł do ubezpieczeń, podstawa z tego tytułu odpowiednio
pomniejsza podstawę z tytułu artysty, a tym samym wysokość dopłaty.
Ad 6.
Spełnienie przesłanki z art. 26 pkt 3 wykazuje się dokumentami wymienionymi przykładowo
w art. 29 ust. 3 pkt 5: fakturami, rachunkami, umowami cywilnoprawnymi, zestawieniami
przychodów lub innymi dowodami uzyskiwania przychodów. Prowadzona zgodnie z
prawem ewidencja sprzedaży może być takim dowodem. Ustawa nie wymaga posiadania
umów z instytucjami kultury.
Działalność nierejestrowana w rozumieniu art. 5 ustawy – Prawo przedsiębiorców nie
stanowi działalności gospodarczej, nie wyklucza więc uzyskania statusu artysty.
Przekroczenie limitu przychodów z działalności nierejestrowanej oznacza jednak
konieczność rejestracji działalności gospodarczej. W 2026 r. limit wynosi 10 813,50 zł
kwartalnie. Rejestracja działalności gospodarczej wyklucza uzyskanie statusu (art. 26), a w
przypadku osoby posiadającej status powoduje jego wygaśnięcie (art. 38 ust. 1 pkt 2).
Dla celów dopłaty dochód jest ustalany na podstawie danych przekazywanych przez
Krajową Administrację Skarbową (art. 43). Przychody z działalności nierejestrowanej
powinny więc zostać wykazane w zeznaniu podatkowym.
Ad 7.
Komisja Opiniująca liczy 145 członków (art. 17 ust. 2). W jej skład wchodzi 120 członków
wybranych spośród kandydatów rekomendowanych przez organizacje zrzeszające osoby
wykonujące zawody artystyczne we wszystkich dziedzinach kultury wymienionych w art. 3
ust. 2, w tym w dziedzinie twórczości ludowej. Ustawa nie określa liczby członków
przypadających na poszczególne dziedziny. Liczba członków z doświadczeniem w sztuce
ludowej, etnografii lub rzemiośle artystycznym będzie więc zależała od kandydatur
zgłoszonych przez organizacje w naborze ogłaszanym w Biuletynie Informacji Publicznej
(art. 19).
Wniosek opiniuje zespół trzech, a w uzasadnionych przypadkach pięciu członków Komisji.
Przewodniczący Komisji wyznacza członków zespołu z uwzględnieniem rodzaju zawodu
artystycznego wykonywanego przez wnioskodawcę (art. 32 ust. 2).
Bezstronność zapewniają w szczególności:
-- 4 of 13 --
+48 22 42 10 100 Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego
esp@kultura.gov.pl ul. Krakowskie Przedmieście 15
www.gov.pl/kultura 00-071 Warszawa
objęcie członków Komisji przepisami o wyłączeniu pracownika organu (art. 32 ust. 3
ustawy w związku z art. 24 Kodeksu postępowania administracyjnego),
zakaz łączenia członkostwa w Komisji z zatrudnieniem w Instytucji i członkostwem w
Radzie Programowej (art. 17 ust. 4),
ograniczenie członkostwa do dwóch następujących po sobie kadencji (art. 17 ust. 5),
obowiązek zachowania poufności (art. 23 ust. 2),
możliwość odwołania członka m.in. w przypadku działania z naruszeniem prawa (art.
18 ust. 2).
Ad 8.
Opinia zawiera uzasadnienie. Wskazuje ono w szczególności ustalenia faktyczne dotyczące
działalności wnioskodawcy, odniesienie się do dokumentów potwierdzających dorobek oraz
dziedzinę kultury, w której wnioskodawca wykonuje zawód (art. 32 ust. 6). Opinia wchodzi
w skład akt sprawy, do których strona ma prawo wglądu na zasadach Kodeksu
postępowania administracyjnego. Decyzja dyrektora Instytucji zawiera uzasadnienie
faktyczne i prawne.
Terminy:
zespół wydaje opinię w terminie 30 dni (art. 32 ust. 8);
jeżeli dyrektor Instytucji wystąpi o drugą opinię, sporządza ją zespół złożony z innych
członków Komisji w terminie 14 dni (art. 33);
decyzję wydaje się w terminie 60 dni od otrzymania wniosku, a w sprawie szczególnie
skomplikowanej – nie później niż w terminie 90 dni (art. 31 ust. 1).
Od decyzji przysługuje odwołanie do Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w
terminie 14 dni (art. 35), a od decyzji Ministra – skarga do sądu administracyjnego. Od
decyzji ZUS w sprawie dopłaty przysługuje odwołanie do sądu powszechnego na zasadach
właściwych dla spraw z zakresu ubezpieczeń społecznych (art. 48).
Jednolitość stosowania kryteriów zapewniają:
prowadzenie wszystkich spraw przez jeden organ o zasięgu ogólnokrajowym,
jeden organ odwoławczy,
możliwość zasięgnięcia drugiej opinii,
coroczne, publikowane w Biuletynie Informacji Publicznej sprawozdanie dyrektora
Instytucji (art. 39). Obejmuje ono m.in. liczbę decyzji pozytywnych i odmownych,
wyniki odwołań i skarg, strukturę przyznanych statusów według dziedzin, rodzaje
dokumentów dołączanych do wniosków oraz najczęstsze przyczyny odmów.
Ad 9.
Dopłata nie służy wyłącznie budowaniu uprawnień emerytalnych. Obejmuje składki na
ubezpieczenia emerytalne, rentowe, chorobowe i wypadkowe, składkę zdrowotną, a także
składki na Fundusz Pracy i Fundusz Emerytur Pomostowych (art. 40).
Osoby wykonujące zawód artystyczny podlegają obowiązkowo ubezpieczeniom
emerytalnemu i rentowym z tytułu statusu artysty, jeżeli nie mają ustalonego prawa do
emerytury lub renty (art. 9 ust. 6aa ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w
brzmieniu nadanym ustawą). Dopłata jest rozliczana za miesiące, w których artysta podlega
z tego tytułu ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym (art. 41 ust. 5). W konsekwencji
osoba z ustalonym prawem do emerytury nie uzyska dopłaty, niezależnie od wysokości
świadczenia. Dotyczy to zarówno osoby pobierającej emeryturę niższą od minimalnej, jak i
osoby pobierającej emeryturę minimalną.
Osoba, która osiągnęła wiek emerytalny, ale nie ma ustalonego prawa do emerytury, może
podlegać ubezpieczeniom z tytułu statusu artysty i ubiegać się o dopłatę na zasadach
-- 5 of 13 --
+48 22 42 10 100 Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego
esp@kultura.gov.pl ul. Krakowskie Przedmieście 15
www.gov.pl/kultura 00-071 Warszawa
ogólnych. Okresy składkowe z tego tytułu są uwzględniane na zasadach ogólnych. Ustawa
przewiduje ponadto możliwość samodzielnego opłacenia przez artystę, z własnych
środków, składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe za wybrane miesiące z okresu 5
lat przed wejściem ustawy w życie (art. 112c ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych
w brzmieniu nadanym ustawą).
Wpływ dalszego opłacania składek na prawo do świadczenia i jego wysokość zależy od
indywidualnej historii ubezpieczenia i może zostać ustalony wyłącznie przez Zakład
Ubezpieczeń Społecznych.
Ad 10.
Ustawa nie tworzy odrębnego świadczenia dla osób pobierających niskie emerytury.
Kwestia sytuacji artystów, którzy osiągnęli wiek emerytalny bez wystarczającego stażu
ubezpieczeniowego, była podnoszona w prekonsultacjach w czerwcu 2024 r. Po analizie z
udziałem Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, Ministerstwa Finansów i
Ministerstwa Zdrowia uznano, że nie powinna być rozwiązywana w tej ustawie. Ustawa
powierza Radzie Programowo-Naukowej do spraw Osób Wykonujących Zawód
Artystyczny rozpoznawanie potrzeb osób wykonujących zawód artystyczny w zakresie
zabezpieczenia społecznego, w tym potrzeb wynikających z trudnej sytuacji życiowej i
ubóstwa, oraz przedstawianie w tym zakresie opinii Ministrowi (art. 6 ust. 1 pkt 1 i ust. 3).
W chwili obecnej Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego nie planuje
wprowadzenia odrębnego instrumentu pomocy dla starszych twórców ludowych o niskich
emeryturach.
Ad 11.
Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego prowadzi pomoc socjalną dla twórców i
artystów z Funduszu Promocji Kultury. O wsparcie z Funduszu Promocji Kultury mogą
ubiegać się twórcy i artyści, posiadający udokumentowany dorobek w zakresie działalności
kulturalnej w rozumieniu art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 25 października 1991 r. o organizowaniu
i prowadzeniu działalności kulturalnej, niezależnie od prowadzenia rejestrowanej
działalności gospodarczej.
Komplet dokumentów o przyznanie pomocy socjalnej składa się z:
a) poprawnie wypełnionego formularza wniosku,
b) załącznika w postaci portfolio,
c) załącznika w postaci dokumentów potwierdzających zaistnienie okoliczności
wpływających na sytuacje materialną wnioskodawcy (np. aktualne zaświadczenie o
chorobie przewlekłej/niepełnosprawności, orzeczenie ZUS),
Wsparcie przeznaczone jest dla twórców i artystów, którzy znajdują się w bardzo trudnej
sytuacji materialnej, czego przyczyną jest głównie zły stan zdrowia - udokumentowana
aktualnym zaświadczeniem lekarskim informacja o chorobie przewlekłej lub
niepełnosprawności albo podeszły wiek, które skutecznie uniemożliwiają podjęcie przez
wnioskodawcę dodatkowego zatrudnienia lub przekwalifikowanie, mogące w sposób
oczywisty przyczynić się do poprawy sytuacji życiowej, lub w związku z wystąpieniem siły
wyższej w postaci zdarzenia losowego.
W ramach naboru obowiązuje kryterium dochodowe, w wysokości dwukrotności kwoty
rocznego minimalnego wynagrodzenia za pracę brutto, liczonego na dzień składania
wniosku.
Kwota jednorazowego wsparcia w naborze na rok 2026 wynosi 5 000 zł brutto. Zapomogi
wypłacane są w całości; zależnie od przedłożonej dokumentacji beneficjenci mogą być
zobowiązani do uwzględnienia przyznanego wsparcia przy indywidualnym rozliczeniu
podatkowym.
-- 6 of 13 --
+48 22 42 10 100 Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego
esp@kultura.gov.pl ul. Krakowskie Przedmieście 15
www.gov.pl/kultura 00-071 Warszawa
Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego nie wyodrębnia grup beneficjentów w
statystykach dotyczących wsparcia z Funduszu Promocji Kultury.
Ponadto ważnym instrumentem Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w
sprawowaniu opieki nad kulturą ludową jest corocznie ogłaszany program Kultura Ludowa i
Tradycyjna, który dotyczy szeroko pojętej kultury ludowej zarówno jej spuścizny, jak
i współczesnych zjawisk kulturowych. Program wpisuje się zatem w kilka obszarów
działania, w tym: dokumentowanie, badanie i przekaz dziedzictwa kulturowego, edukację
regionalną, animację oraz kreowanie twórczości inspirowanej sztuką ludową. W ramach
programu wspierane są także zadania dotyczące kultywowania tradycji przez mniejszości
narodowe i etniczne, a także przez różne grupy środowiskowe i wiekowe. Program
ogłaszany jest raz do roku, najczęściej na przełomie października i listopada.
Ministerstwo KiDN modyfikuje zapisy regulaminowe programu, uwzględniając uwagi
zgłaszane przez środowiska działające w sferze kultury ludowej, i tym samym wychodzi
naprzeciw oczekiwaniom tego środowiska. Program ma charakter konkursowy,
a oceny projektów dokonują niezależni eksperci z różnych dziedzin kultury tradycyjnej,
pochodzący z różnych regionów kraju. Podmiotami uprawnionymi do ubiegania się
o dofinansowanie są: organizacje pozarządowe, samorządowe instytucje kultury, kościoły
i związki wyznaniowe oraz podmioty gospodarcze działające w sferze kultury ludowej.
Program podlega stałej tendencji rozwojowej, z roku na rok wzrasta nie tylko liczba
składanych projektów, lecz również liczba przyznawanych dotacji oraz wysokość środków
przeznaczonych na dofinansowanie najciekawszych zadań, co obrazuje poniższa tabela
(podane informacje dotyczące wszystkich wniosków dofinansowanych w programie;
uzyskanie danych dotyczących zakresu udziału w danym projekcie twórców ludowych -
rzemieślników i rękodzielników - wymagałoby odrębnej analizy pod tym kątem kilkuset
wniosków, brak jest narzędzia, dokonującego automatycznych agregacji danych).
Edycja Liczba wniosków
poprawnych formalnie
Liczba ogółem
dofinansowanych
wniosków
Łączna kwota
przyznanych dotacji
2024 679 166 8 470 720 zł
2025 677 211 11 339 081 zł
2026 769 230 14 652 252 zł
Wśród zadań wspieranych w ramach programu przez MKiDN znajdują się przedsięwzięcia
organizowane cyklicznie od wielu lat: regionalne przeglądy, konkursy, warsztaty, szkolenia
z dziedziny szeroko pojętego folkloru, sztuki i rękodzieła ludowego, a także festiwale
o zasięgu ogólnopolskim i międzynarodowym, w ramach których organizowane są targi
i pokazy sztuki ludowej oraz warsztaty i szkolenia rękodzielnicze. MKiDN dofinansowuje
także nowe inicjatywy i projekty – preferujące nowatorskie formy kultywowania
i kontynuacji tradycji. W ramach zadań z zakresu sztuki i rękodzieła ludowego wspierane
są konkursy i wystawy dotyczące różnych dziedzin twórczości ludowej. Zapisy
regulaminowe programu dają możliwość finansowania, w ramach różnych wydarzeń
folklorystycznych, honorariów i zakupu materiałów dla twórców ludowych prowadzących
warsztaty, pokazy i targi sztuki ludowej, a także nagród finansowych w konkursach i
przeglądach sztuki ludowej. Sztandarowym przykładem dofinansowania zadania, w którym
uczestniczą twórcy ludowi i rękodzielnicy, są Ogólnopolskie Targi Sztuki Ludowej
-- 7 of 13 --
+48 22 42 10 100 Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego
esp@kultura.gov.pl ul. Krakowskie Przedmieście 15
www.gov.pl/kultura 00-071 Warszawa
w Kazimierzu nad Wisłą, których organizacja jest wspierana przede wszystkim
ze środków MKiDN.
Na szczególną uwagę zasługuje zadanie specjalne realizowane w ramach programu Kultura
Ludowa i Tradycyjna adresowane do „mistrzów tradycji”, będących depozytariuszami wiedzy
lokalnej i regionalnej, którego zakres, jeśli chodzi o podejmowane działania, jest zgodny z
założeniami Konwencji UNESCO z 2003 roku o ochronie niematerialnego dziedzictwa
kulturowego. Głównym celem tego zadania jest tworzenie warunków i wspieranie
międzypokoleniowego przekazu umiejętności, wiedzy i funkcji – ze szczególnym naciskiem
na ich unikatowość bądź zagrożenie zanikiem. Istotnym jest przy tym, aby transmisja wiedzy
i umiejętności odbywała się pomiędzy osobami wywodzącymi się z tej samej bądź możliwie
najbliższej wspólnoty i kultury lokalnej.
Zadanie mistrz tradycji umożliwia finansowanie przez Ministerstwo w 100% organizacji
szkoleń prowadzonych przez mistrzów tradycji, w ramach których przekazują oni swoją
wiedzę i umiejętności osobom zainteresowanym. Przekaz tradycji dotyczy różnych dziedzin
niematerialnego dziedzictwa kulturowego: sztuki, rzemiosła i rękodzieła artystycznego,
obrzędowości i zwyczajów, gwary i języka regionalnego, muzyki i tańca tradycyjnego.
Ministerstwo finansuje honoraria przeznaczone dla mistrzów oraz zakup materiałów
wykorzystywanych podczas warsztatów.
Poniżej dane liczbowe i finansowe dotyczące zadania mistrz tradycji w latach 2024-2026:
Edycja Liczba wniosków
poprawnych formalnie
Liczba ogółem
dofinansowanych
wniosków
Łączna kwota
przyznanych dotacji
2024 51 37 736 720 zł
2025 61 37 992 940 zł
2026 49 46 1 260 373 zł
Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego prowadzi stałą współpracę ze
Stowarzyszeniem Twórców Ludowych – ogólnopolską organizacją pozarządową (będącą
jednocześnie związkiem twórczym), jedyną tego typu w kraju i Europie, zrzeszającą około
2300 osób z różnych dziedzin twórczości ludowej. STL jest stałym beneficjentem programu
Kultura ludowa i tradycyjna. Ministerstwo w ramach dofinansowania wspiera jego
działalność merytoryczną, w tym przede wszystkim: prowadzenie i aktualizowanie
ogólnopolskiej komputerowej bazy dotyczącej twórców i rzemieślników ludowych, portalu
internetowego KulturaLudowa.pl a także organizację konkursów, wystaw, pokazów i
warsztatów w ramach zadania pn. Upowszechnianie, dokumentacja i edukacja w zakresie
współczesnych zjawisk kultury ludowej.
Poniżej wysokość dotacji przyznanych dla STL – u w latach 2024-2026:
1) rok 2024 – 230 000 zł,
2) rok 2025 – 265 000 zł,
3) rok 2026 – 265 000 zł.
Kolejnym programem dotacyjnym jest program pn. EtnoPolska ogłaszany od 2018 r. przez
Narodowe Centrum Kultury, instytucję podległą Ministerstwu KiDN. W edycjach 2024
i 2025 regulaminy ww. programu uwzględniały tradycyjne rękodzieło i rzemiosło,
dopuszczając m.in. przedsięwzięcia popularyzatorskie, inicjatywy edukacyjno-animacyjne
na rzecz zachowania, przekazu i kontynuacji tradycji regionalnych, takie jak warsztaty i kursy
-- 8 of 13 --
+48 22 42 10 100 Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego
esp@kultura.gov.pl ul. Krakowskie Przedmieście 15
www.gov.pl/kultura 00-071 Warszawa
oraz zakup, wykonanie i renowację strojów ludowych i rekwizytów obrzędowych dla
zespołów regionalnych, a także regionalnych strojów ludowych dla kół gospodyń wiejskich.
W edycji 2026 zakres programu skoncentrowano na wskazanych zadaniach dotyczących
strojów ludowych i rekwizytów obrzędowych. Program ma charakter konkursowy.
Ogłaszany jest raz w roku. Podmiotami uprawnionymi do aplikowania są: samorządowe
instytucje kultury, organizacje pozarządowe, koła gospodyń wiejskich, kościoły i związki
wyznaniowe oraz ich osoby prawne, a także podmioty gospodarcze. Koszty kwalifikowane
w programie uwzględniają m.in. honoraria dla twórców ludowych i rękodzielników, zakup
materiałów oraz nagrody finansowe w konkursach i przeglądach twórczości ludowej.
Poniżej dane liczbowe i finansowe dotyczące realizacji programu EtnoPolska w latach 2024-
2026.
Edycja Liczba złożonych
wniosków
Liczba ogółem
dofinansowanych
wniosków
Łączna kwota
przyznanych dotacji
2024 1887 257 12 000 000 zł
2025 2162 244 12 000 000 zł
2026 670 46 3 000 000 zł
W ramach bezpośredniej opieki państwa nad twórcami ludowymi Ministerstwo corocznie
ogłasza program stypendialny, w ramach którego przyznaje twórcom ludowym stypendia
twórcze na realizację indywidualnych projektów o charakterze artystycznym, edukacyjnym
i popularyzatorskim. Twórcy ludowi najczęściej uzyskują wsparcie na działalność związaną
z organizacją warsztatów, szkoleń i autorskich wystaw sztuki ludowej. Program
stypendialny ogłaszany jest dwa razy do roku. Środki przyznawane są konkretnej osobie
fizycznej.
W dziedzinie twórczości ludowej w Konkursach o stypendia twórcze oraz stypendia
z zakresu upowszechniania kultury Ministerstwo KiDN przyznało następującą liczbę
stypendiów:
1) rok 2024 – 16 stypendiów na kwotę 720 000 zł,
2) rok 2025 – 15 stypendiów na kwotę 825 000 zł,
3) rok 2026 – 16 stypendiów na kwotę 900 000 zł.
Ponadto Minister Kultury wyróżnia i honoruje wybitnych twórców ludowych, w tym
twórców w dziedzinie sztuki i rękodzieła ludowego. Minister może przyznawać
indywidualne lub zbiorowe nagrody dla twórców i artystów, w tym artystów ludowych
i osób zajmujących się upowszechnianiem kultury ludowej. Wnioskodawcą może być osoba
fizyczna albo prawna. Warunkiem przyznania nagrody jest posiadanie przez twórcę dorobku
w zakresie działalności kulturalnej oraz osiągnięć twórczych lub artystycznych. Wnioski
mogą być składane w sposób ciągły przez cały rok. Do wniosku dołącza się dokumenty
potwierdzające informacje o osiągnięciach, za które nagroda ma być przyznana. Minister
może przyznać nagrodę na wniosek wnioskodawcy albo z inicjatywy własnej. Na nagrodę
indywidualną albo zbiorową składają się nagroda finansowa oraz dyplom.
Poniżej dane dotyczące liczby przyznanych twórcom ludowym nagród
i wysokość środków przeznaczonych na ten cel w latach 2024-2026:
1) 2024 r.– przyznano 155 nagród, na które przeznaczono środki w wysokości
3,8 mln zł,
-- 9 of 13 --
+48 22 42 10 100 Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego
esp@kultura.gov.pl ul. Krakowskie Przedmieście 15
www.gov.pl/kultura 00-071 Warszawa
2) 2025 r. – przyznano 171 nagród, na które przeznaczono środki w wysokości
3,6 mln zł,
3) 2026 r. (do 30 września) – przyznano 124 nagrody, na które przeznaczono środki w
wysokości 3,8 mln zł.
Powyżej wskazane środki są kierowane bezpośrednio do twórców.
Ponadto corocznie przyznawana jest także prestiżowa Doroczna Nagroda Ministra Kultury
i Dziedzictwa Narodowego (finansowa) za całokształt działalności artystycznej - zgodnie
z założeniem jedna nagroda w danej dziedzinie sztuki. Poniżej została podana wysokość
jednej nagrody w danej kategorii:
1) Rok 2024 – 60 000 zł,
2) Rok 2025 – 70 000 zł,
3) Rok 2026 – 70 000 zł.
Nagroda ta wielokrotnie przyznawana była twórcom w dziedzinie sztuki i rękodzieła
ludowego.
Jednocześnie Minister jest głównym fundatorem najbardziej prestiżowej nagrody w tej
dziedzinie kultury - Nagrody im. Oskara Kolberga Za zasługi dla kultury ludowej, która jest
wyrazem uznania dla twórców, badaczy i popularyzatorów, wskazuje i promuje najlepsze
osiągnięcia we współczesnej twórczości ludowej. Corocznie przyznawanych jest 14 nagród
wręczanych uroczyście na Zamku Królewskim w Warszawie.
Nagroda im. Oskara Kolberga przyznawana jest od 1974 r. Od początku miała rangę
wyróżnienia ogólnopolskiego i najważniejszego w tej dziedzinie. Organizatorem Nagrody
w imieniu Ministra Kultury jest Instytut Muzyki i Tańca – instytucja państwowa,
współpracująca z Muzeum im. Oskara Kolberga w Przysusze. Fundatorami nagród
finansowych jest przede wszystkim Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, jedną
nagrodę finansuje Marszałek Województwa Mazowieckiego. Wyróżnienia przyznawane są
w siedmiu kategoriach, w tym minimum trzy nagrody dla twórców w dziedzinie sztuki
i rękodzieła ludowego. Poniżej podana została wysokość środków przyznanych przez
Ministra KiDN na organizację Konkursu o Nagrodę im. Oskara Kolberga w latach 2024-
2026:
1) rok 2024 – dotacja dla NIMiT w wysokości 370 000 zł,
2) rok 2025 –dotacja dla NIMiT w wysokości 820 000 zł (wyższa dotacja ze względu na
edycję jubileuszową: dodatkowe wydarzenia oraz zwiększenie ilości przyznanych
nagród),
3) rok 2026 – dotacja dla NIMiT w wysokości 570 000 zł.
Narodowy Instytut Dziedzictwa realizuje program dotacyjny pn. Niematerialne – przekaż
dalej, skierowany do depozytariuszy zjawisk wpisanych na Krajową listę niematerialnego
dziedzictwa kulturowego oraz praktyk wpisanych do Krajowego rejestru dobrych praktyk
w ochronie niematerialnego dziedzictwa kulturowego (część polskich twórców ludowych
należy do tej grupy). O dofinansowanie mogą się ubiegać następujące podmioty
(z zastrzeżeniem, że w każdym zadaniu biorą udział Depozytariusze zjawiska lub praktyki,
która jest tematem danego projektu): organizacje pozarządowe, samorządowe instytucje
kultury (z wyłączeniem współprowadzonych przez Ministra Kultury i Dziedzictwa
Narodowego), kościoły i związki wyznaniowe. W przypadku gdy Wnioskodawca nie należy
do grona Depozytariuszy wskazanego we wniosku zjawiska czy praktyki, wymagane jest,
by w zadaniu brali udział Depozytariusze. W celu potwierdzenia wypełnienia tego wymogu,
we wniosku należy wskazać Depozytariusza i dołączyć jego pisemne oświadczenie o udziale
w projekcie (dokument pn. Deklaracja zgody Depozytariusza, stanowiąca załącznik
do regulaminu programu).
-- 10 of 13 --
+48 22 42 10 100 Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego
esp@kultura.gov.pl ul. Krakowskie Przedmieście 15
www.gov.pl/kultura 00-071 Warszawa
Do tej pory zostały zrealizowane trzy edycje powyższego programu. Limit wnioskowanego
dofinansowania: od 5 000 zł do 50 000 zł
Poniżej dane dotyczące liczby zrealizowanych projektów w programie Niematerialne -
przekaż dalej , z uwzględnieniem środków finansowych przeznaczonych na ten cel w latach
2024-2026.
Edycja Liczba złożonych
wniosków
Liczba ogółem
dofinansowanych
wniosków
Łączna kwota
przyznanych dotacji
2024 81 19 500 000 zł
2025 115 20 500 000 zł
2026 161 19 500 000 zł
Programy stypendialne skierowane do indywidualnych twórców ludowych prowadzi
również Narodowy Instytut Kultury i Dziedzictwa Wsi, dla którego organizatorem jest
Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi.
Ad 12.
Status artysty nie może zostać przyznany osobie podlegającej ubezpieczeniu społecznemu
rolników (art. 26). Objęcie artysty tym ubezpieczeniem powoduje wygaśnięcie statusu (art.
38 ust. 1 pkt 3). Rozwiązanie to wynika z odrębności systemu ubezpieczenia społecznego
rolników. Dochody z gospodarstwa rolnego osoby nieubezpieczonej w KRUS wlicza się do
dochodu przy ocenie prawa do dopłaty (art. 4 pkt 3 lit. g).
Status artysty można łączyć z pracą zawodową:
jeżeli łączna podstawa wymiaru składek z innych tytułów jest niższa od minimalnego
wynagrodzenia, artysta podlega ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym także z
tytułu statusu, w zakresie różnicy do minimalnego wynagrodzenia (art. 9 ust. 10 i art.
18 ust. 4e ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w brzmieniu nadanym ustawą);
jeżeli podstawa z innych tytułów osiąga minimalne wynagrodzenie, obowiązek z tytułu
statusu nie powstaje, a decyzja o przyznaniu dopłaty wygasa (art. 46 pkt 2);
jeżeli artysta zgłoszony do ubezpieczeń z tytułu statusu nie podlega ubezpieczeniom
emerytalnemu i rentowym jako zleceniobiorca z umów zlecenia zawieranych w ramach
działalności artystycznej (art. 9 ust. 6c).
Prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej wyklucza uzyskanie statusu (art. 26) i
powoduje jego wygaśnięcie (art. 38 ust. 1 pkt 2).
Ad 13.
Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego dostrzega potrzebę zapewnienia możliwie
szerokiego dostępu do informacji o nowych rozwiązaniach, w szczególności wśród twórców
niezrzeszonych, osób starszych oraz mieszkańców mniejszych miejscowości. Istotne jest
przy tym uwzględnienie potrzeb osób, które w ograniczonym zakresie korzystają z
komunikacji elektronicznej.
W tym kontekście warto rozważyć wykorzystanie potencjału lokalnych i regionalnych
instytucji kultury, w tym domów kultury i muzeów regionalnych, a także organizacji
zrzeszających twórców ludowych zarówno w upowszechnianiu informacji, jak i ułatwianiu
dostępu do praktycznych wskazówek dotyczących składania wniosków.
-- 11 of 13 --
+48 22 42 10 100 Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego
esp@kultura.gov.pl ul. Krakowskie Przedmieście 15
www.gov.pl/kultura 00-071 Warszawa
Zgłoszone propozycje dotyczące działań informacyjnych oraz udziału twórców
niezrzeszonych i starszych rękodzielników w konsultacjach stanowią istotny głos w dyskusji
nad sposobem dotarcia do poszczególnych grup odbiorców. Przedstawione postulaty
zostaną przekazane do rozważenia komórkom organizacyjnym Ministerstwa właściwym do
spraw komunikacji i działań informacyjnych.
Na marginesie warto zauważyć, że ustawa nie wymaga złożenia wniosku o przyznanie
statusu artysty w postaci elektronicznej. Pierwszy wniosek o dopłatę złożony wraz z
wnioskiem o status jest zwolniony z wymogu postaci elektronicznej (art. 42 ust. 3). Kolejne
wnioski o dopłatę składa się elektronicznie za pośrednictwem profilu informacyjnego, który
ZUS zakłada artyście, jeżeli ten go nie posiada (art. 42 ust. 6). ZUS jest obowiązany zapewnić
w swoich jednostkach dostęp do środków technicznych i pomoc przy składaniu wniosków i
odbiorze decyzji. Na podstawie porozumienia może zapewnić taką pomoc także w innych
miejscach (art. 47 ust. 3 i 4).
Projekt był przedmiotem prekonsultacji w dniach 5–7 czerwca 2024 r., w których
uczestniczyli m.in. przedstawiciele twórców ludowych. Konsultacje publiczne trwały od 29
kwietnia do 30 maja 2025 r. Były otwarte dla wszystkich zainteresowanych, w tym osób
niezrzeszonych, wśród zaproszonych podmiotów było Stowarzyszenie Twórców Ludowych.
14 lipca 2026 r. w Sejmie odbyło się wysłuchanie publiczne.
Ad 14.
Ustawa umożliwia opracowanie i realizację programów podnoszenia lub uzyskiwania
nowych kwalifikacji przez osoby wykonujące zawód artystyczny (art. 49–54). Instrumenty
promocji rękodzieła i wsparcia udziału twórców w wydarzeniach nie są przedmiotem
ustawy. Są realizowane w ramach programów Ministra i instytucji kultury.
Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego rozpoczęło prace zmierzające do
przygotowania strategii dotyczącej ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego.
Głównym jej założeniem jest wyznaczenie celów strategicznych i kierunków polityki
państwa w zakresie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego oraz działań
służących zapewnieniu jego żywotności, praktykowania i międzypokoleniowego przekazu.
Strategia będzie obejmowała wszystkie dziedziny kultury ludowej i tradycyjnej, w tym
sztukę i rękodzieło ludowe. Motywacją do podjęcia prac nad strategią było zapewnienie
systemowego wsparcia finansowego, eksperckiego i organizacyjnego oraz współpracy na
poziomie krajowym, regionalnym i międzynarodowym, a także wypracowanie rozwiązań,
które będą przekładać się na realne możliwości praktykowania i międzypokoleniowego
przekazu niematerialnego dziedzictwa kulturowego.
Strategia będzie uwzględniać różnorodność dziedzictwa i podmiotów, które je podtrzymują,
a ochrona nie może ograniczać się do jednego rodzaju tradycji. Prace nad dokumentem
strategicznym wymagają dialogu pomiędzy depozytariuszami, administracją rządową
i samorządową, instytucjami kultury, organizacjami społecznymi oraz ekspertami.
Współpraca powinna odpowiadać na rzeczywiste potrzeby społeczności i uwzględniać
współczesne wyzwania, w tym szybkie przemiany technologiczne.
Strategia powinna powstawać w dialogu, dlatego też Ministerstwo KiDN uruchomiło
w ostatnim czasie dwie inicjatywy: powołanie Zespołu do spraw opracowania założeń
strategii ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego oraz Zespołu w Narodowym
Instytucie Dziedzictwa, który ma przygotować dokumentację legislacyjną, w tym projekt
ustawy, uzasadnienie i ocenę skutków regulacji.
Jak widać po liczbie i skali podejmowanych działań na rzecz kultury ludowej, Ministerstwo
zapewnia nie tylko systemowe wsparcie, lecz również prowadzi szeroki dialog
z zainteresowanymi środowiskami, w szczególności z depozytariuszami niematerialnego
dziedzictwa kulturowego, w tym twórcami ludowymi w dziedzinie sztuki i rękodzieła
-- 12 of 13 --
+48 22 42 10 100 Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego
esp@kultura.gov.pl ul. Krakowskie Przedmieście 15
www.gov.pl/kultura 00-071 Warszawa
ludowego, ekspertami, organizacjami pozarządowymi oraz innymi podmiotami
zaangażowanymi w ochronę i przekazywanie dziedzictwa kulturowego.
Z poważaniem
z up. Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego
Sekretarz Stanu
Maciej Wróbel
/podpisano kwalifikowanym podpisem elektronicznym/
-- 13 of 13 --