Interpelacja w sprawie wprowadzenia w Polsce programu przesiewowych badań noworodków w kierunku adrenoleukodystrofii sprzężonej z chromosomem X (X-ALD)
Treść wystąpienia poselskiego
Interpelacja nr 20210
do ministra zdrowia
w sprawie wprowadzenia w Polsce programu przesiewowych badań noworodków w kierunku adrenoleukodystrofii sprzężonej z chromosomem X (X-ALD)
Zgłaszający: Alicja Chybicka
Data wpływu: 05-10-2026
Szanowna Pani Minister,
adrenoleukodystrofia sprzężona z chromosomem X (X-ALD) jest rzadką chorobą genetyczną spowodowaną mutacją w genie ABCD1, prowadzącą do gromadzenia się bardzo długołańcuchowych kwasów tłuszczowych (VLCFA) w układzie nerwowym i nadnerczach. Choroba może przebiegać bardzo różnie: od postaci bezobjawowych przez stopniowo postępującą adrenomieloneuropatię (AMN) po ciężką mózgową postać choroby (cALD). Według opublikowanego w 2026 r. dużego badania naturalnego przebiegu X-ALD u dorosłych, obejmującego 364 osoby (255 mężczyzn i 109 kobiet) obserwowane przez okres do 25 lat:
• tylko 17,6% pacjentów otrzymało diagnozę przed pojawieniem się objawów, najczęściej dzięki badaniom członków rodzin osób już zdiagnozowanych;
• u 63% mężczyzn w prospektywnej części badania występowała niewydolność nadnerczy;
• u 17,86% mężczyzn w wieku dorosłym rozwinęła się mózgowa postać X-ALD (cALD), przy czym większość przypadków wystąpiła między 30. a 40. rokiem życia, ale zmiany mózgowe obserwowano nawet do 67. roku życia;
• spośród 25 mężczyzn, u których rozwinęła się mózgowa postać choroby, u 14 doszło do zatrzymania procesu chorobowego, a 12 z nich (85,7%) wcześniej przeszło przeszczepienie komórek macierzystych;
• u kobiet objawy AMN pojawiały się później, ale ich nasilenie w momencie pierwszej oceny było podobne jak u mężczyzn (Lier et al., 2026).
Szacuje się, że częstość X-ALD u mężczyzn wynosi około 1 : 14 700 urodzeń, a ogólna częstość ALD na około 1 : 17000 – 1 : 25000 urodzeń, przy czym analiza programów przesiewu noworodków w USA sugeruje wyższą częstość około 1 : 10500 urodzeń (Endotext, 2024; Zhu et al., 2020; Sevin et al., 2023; Priestley et al., 2022). Wśród osób płci męskiej z mutacją genu ABCD1 u około jednej trzeciej rozwija się dziecięca postać mózgowa do dwunastego roku życia, a syntetyczne analizy dla amerykańskiego komitetu ds. badań przesiewowych szacują odsetek (CALD) na 31–57% chłopców z mutacją w genie ABCD1 (Zhu et al., 2020; Kemper et al., 2017).
Jest to najagresywniejsza postać X-ALD, prowadząca do szybko postępującego uszkodzenia funkcji neurologicznych. Przeszczepienie krwiotwórczych komórek macierzystych jest możliwe wyłącznie na wczesnym etapie choroby, gdy zmiany w mózgu nie są jeszcze zaawansowane. Tylko dzięki regularnym badaniom obrazowym metodą rezonansu magnetycznego (MRI) można wykryć wczesne zmiany demielinizacyjne i zakwalifikować chorego do leczenia w odpowiednim momencie.
Francuskie badanie populacyjne CCALD (n = 52) wykazało, że u chłopców z wczesną postacią mózgową leczonych allogenicznym HSCT odsetek przeżycia 5-letniego sięga około 92-95%, co pokazuje, że szybkie wykrycie zmian mózgowych i wczesne leczenie dramatycznie zmienia rokowanie (Zhu et al., 2020; Sevin et al., 2023).
Doświadczenia innych państw wskazują, że wprowadzenie badań przesiewowych w kierunku X-ALD u noworodków jest możliwe organizacyjnie i laboratoryjnie. Pierwszy populacyjny program uruchomiono w stanie Nowy Jork w 2013 r., a w 2016 r. X-ALD została włączona do amerykańskiego Recommended Uniform Screening Panel. Programy lub pilotaże funkcjonują również m.in. na Tajwanie, w Holandii, we Włoszech, Japonii i Chinach. Wprowadzenie badań przesiewowych noworodków w kierunku X-ALD pozwoliłoby ocalić życie wielu dzieciom i przerwać wieloletnią odyseję diagnostyczną tysięcy rodzin. Dzięki wczesnemu wykryciu choroby możliwe jest wdrożenie leczenia w odpowiednim momencie – przeszczepienie krwiotwórczych komórek macierzystych na etapie, gdy zmiany w mózgu są jeszcze ograniczone, co daje szansę na zatrzymanie postępującej demielinizacji i zachowanie sprawności neurologicznej.
Równocześnie wczesna diagnoza umożliwia natychmiastowe włączenie suplementacji hydrokortyzonem u pacjentów z niewydolnością nadnerczy, co eliminuje ryzyko nagłego, zagrażającego życiu przełomu nadnerczowego, szczególnie w sytuacjach stresowych, infekcji czy urazów. Dodatkowo dochodzi kwestia świadomego planowania macierzyństwa. Sprawa ujęta w niniejszej interpelacji wpisuje się w aktualne kierunki polityki zdrowotnej UE, która wprost wzywa do harmonizacji i wzmacniania programów badań przesiewowych noworodków, zwłaszcza w kontekście chorób rzadkich (European Parliamentary Research Service, 2026). Opracowanie Europejskiego Zespołu ds. Badań (EPRS) podkreśla, że różnice między państwami członkowskimi w liczbie badanych chorób i organizacji badań przesiewowych prowadzą do nierównego dostępu do wczesnej diagnostyki i leczenia, oraz wskazuje, że silniejsze działania UE mogą ograniczyć „odyseję diagnostyczną” i poprawić wyniki zdrowotne pacjentów z chorobami rzadkimi (European Parliamentary Research Service, 2026). W tym kontekście postulat wprowadzenia badań przesiewowych w kierunku X-ALD w Polsce jest zgodny zarówno z rekomendacjami eksperckimi Parlamentu Europejskiego, jak i z głosem europejskiej społeczności pacjentów, a rozszerzenie panelu badań o X-ALD wpisuje się w szerszy trend rozszerzania NBS o choroby rzadkie, dla których wczesna interwencja może ocalić życie i zapobiec ciężkiej niepełnosprawności (European Parliamentary Research Service, 2026; EURORDIS, 2026). Nadmieniam, że problem ten był już poruszany w 2022 r. – interpelacje nr 34860 i 35418.
W związku z powyższym zwracam się do Pani Minister z następującymi pytaniami:
1. Czy i kiedy Ministerstwo Zdrowia wprowadzi badanie w kierunku adrenoleukodystrofii sprzężonej z chromosomem X (X-ALD) do ogólnopolskiego programu badań przesiewowych noworodków?
2. Czy Ministerstwo Zdrowia zleci przeprowadzenie formalnej analizy zasadności włączenia X-ALD do programu badań przesiewowych noworodków, a jeśli tak, to kiedy analiza zostanie rozpoczęta i kiedy zostaną przedstawione jej wyniki? Czy analiza obejmie koszty późnego rozpoznania choroby, leczenia jej powikłań oraz opieki nad osobami z ciężką i postępującą niepełnosprawnością, a także korzyści wynikające z wczesnego rozpoznania i leczenia?
3. Czy Ministerstwo Zdrowia przeprowadzi konsultacje z ekspertami klinicznymi, diagnostami laboratoryjnymi oraz przedstawicielami organizacji pacjentów w sprawie włączenia X-ALD do badań przesiewowych noworodków, a jeśli tak, to kiedy konsultacje się rozpoczną i kiedy zostaną zakończone?
4. Czy Ministerstwo Zdrowia uruchomi w Polsce pilotażowy program badań przesiewowych noworodków w kierunku X-ALD, a jeśli tak, to kiedy rozpocznie się pilotaż, jak długo będzie trwał i kiedy zostaną opublikowane jego wyniki, w tym dane dotyczące częstości występowania choroby, skuteczności algorytmu przesiewowego oraz organizacji dalszej diagnostyki i opieki nad pacjentami?
5. Czy Ministerstwo Zdrowia uruchomi Polski Rejestr Chorób Rzadkich, a jeśli tak, to kiedy rejestr rozpocznie faktyczne funkcjonowanie i przyjmowanie danych o pacjentach?
6. Czy Polski Rejestr Chorób Rzadkich będzie obejmował również pacjentów z adrenoleukodystrofią, a jeśli tak, to kiedy dane tych pacjentów zaczną być wprowadzane do rejestru, kto będzie odpowiedzialny za ich przekazywanie i kiedy zostaną uzupełnione dane osób już zdiagnozowanych?
Podsekretarz stanu Katarzyna Kęcka
Odpowiedź standardowa – resort odnosi się merytorycznie do zagadnienia z umiarkowaną ilością danych szczegółowych.
- Zawiera 1 wskazania konkretnych kwot finansowych
- Wymienia precyzyjne daty lub terminy (3)
- Resort odnosi się punkt po punkcie do pytań posła
- Wykryto zwrot wymijający: „Na obecnym etapie nie jest możliwe” (odwlekanie w czasie / nieustające analizy)
Pełna treść wyekstrahowana z załącznika PDF (odpowiedź urzędowa)
6419 znakówadres email: kancelaria@mz.gov.pl 00-952 Warszawa
www.gov.pl/zdrowie
RZZR.050.26.2026.AC
Warszawa, 29 października 2026
Pan
Włodzimierz Czarzasty
Marszałek Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej
Szanowny Panie Marszałku,
w odpowiedzi na interpelację nr 20210 złożoną przez Poseł Alicję Chybicką, dotyczącą
możliwości włączenia badania w kierunku adrenoleukodystrofii sprzężonej z chromosomem
X (X-ALD) do programu badań przesiewowych noworodków (
Rządowy program badań
przesiewowych noworodków na lata 2019 – 2026, zwany dalej „Programem”), uprzejmie
przedstawiam poniższe informacje.
W odniesieniu do zagadnienia wskazanego w pytaniu nr 1 informuję, że na obecnym etapie
nie podjęto decyzji o ewentualnym włączeniu badania w kierunku adrenoleukodystrofii
sprzężonej z chromosomem X (X-ALD) do Programu. Decyzja taka wymaga uprzedniego
przeprowadzenia analiz z uwzględnieniem aktualnej wiedzy medycznej oraz weryfikacji
dostępności odczynników oraz opracowania odpowiednich algorytmów badań
przesiewowych. Istotne jest również przyznanie dodatkowych środków finansowych na
objęcie całej populacji noworodków nowymi badaniami. Ponadto kluczową kwestią jest
możliwość zapewnienia dalszej diagnostyki, leczenia i opieki nad pacjentami – również
bezobjawowymi i tymi, u których choroba ujawni się w późniejszym wieku – w ramach
publicznego systemu opieki zdrowotnej. W tym kontekście szczególnie istotne jest również
uzyskanie przez ośrodek „Przylądek Nadziei” we Wrocławiu odpowiednich uprawnień i
możliwości organizacyjnych do prowadzenia terapii genowej u pacjentów z MLD.
Pozwoliłoby to na ewentualne stworzenie w Polsce kompleksowej ścieżki postępowania,
obejmującej wczesne wykrycie choroby, diagnostykę potwierdzającą, kwalifikację do leczenia
oraz jego realizację. Należy podkreślić, że polski program badań przesiewowych
noworodków należy do najbardziej zaawansowanych w Europie. Badania przesiewowe w
kierunku X-ALD nadal jednak znajdują się na stosunkowo wczesnym etapie wdrażania w
krajach europejskich.
Odnosząc się do kwestii zawartej w pytaniu nr 2 i 3 należy wskazać, że przypadku spełnienia
wcześniej wymienionych uwarunkowań, zgodnie z zarządzeniem Ministra Zdrowia z dnia 25
kwietnia 2018 r. w sprawie prowadzenia prac nad opracowaniem i realizacją programów
polityki zdrowotnej oraz wyłaniania realizatorów innych programów realizowanych przez
-- 1 of 3 --
telefon: +48 22 250 01 46 ul. Miodowa 15
adres email: kancelaria@mz.gov.pl 00-952 Warszawa
www.gov.pl/zdrowie
2
ministra właściwego do spraw zdrowia1,, projekt zmian może zostać skierowany do
opiniowania wewnętrznego w celu uzyskania dodatkowych opinii komórek organizacyjnych
urzędu obsługującego ministra, a także do Prezesa Agencji Oceny Technologii Medycznych i
Taryfikacji. W przypadku podjęcia dalszych prac nad rozszerzeniem Programu kluczowe
znaczenie ma również opinia specjalistów klinicznych dotyczącej możliwości leczenia
pacjentów wykrytych w ramach badań przesiewowych oraz zapewnienia im odpowiedniej
ścieżki diagnostyczno-terapeutycznej. Na obecnym etapie nie jest możliwe wskazanie
terminu rozpoczęcia ani zakresu ewentualnych konsultacji.
W zakresie zagadnienia objętego pytaniem nr 4 wyjaśniam, że zgodnie z Programem badania
przesiewowe noworodków w Polsce są prowadzone pod kątem 30 chorób. Równocześnie, w
2025 roku, do Programu wprowadzono finansowanie wykonania testowych badań w
kierunku 6 nowych chorób:
1. wrodzonego niedoboru odporności SCID (w teście podwójnym z rdzeniowym
zanikiem mięśni SMA);
2. galaktozemii;
3. grupy 4 lizosomalnych chorób spichrzeniowych (choroby Pompe’go, Fabry’ego,
Gaucher’a oraz mukopolisacharydozy typu I MPS-I).
W przypadku pozytywnych ocen wyników działań pilotażowych, w pierwszej kolejności
planowane jest rozszerzenie programu o wybrane lub wszystkie powyższe choroby.
Obecnie, ze względów organizacyjnych, nie są prowadzone prace nad wprowadzeniem badań
pilotażowych kierunku kolejnych chorób. Należy jednak ponownie podkreślić, że Polska
znajduje się w czołówce europejskich państw pod względem liczby chorób wykrywanych w
badaniach przesiewowych u noworodków. Badania przesiewowe są kluczowym elementem
profilaktyki i są niezbędne do jak najwcześniejszego wdrożenia skutecznego leczenia, dlatego
kwestia rozszerzania Programu o kolejne choroby pozostaje otwarta, jednak z zastrzeżeniem
powyżej wskazanych uwarunkowań.
W odpowiedzi na pytanie 5 uprzejmie informuję, że Centrum e-Zdrowia, we współpracy z
ekspertami z zakresu chorób rzadkich, tworzy System dla Chorób Rzadkich, którego jednym z
komponentów jest Polski Rejestr Chorób Rzadkich. Uruchomienie systemu nastąpi po
wejściu w życie procedowanego obecnie projektu ustawy zmieniającej ustawę o systemie
informacji w ochronie zdrowia (UD238). Projekt ustawy został skierowany pod obrady
Komisji Cyfryzacji, obecnie trwa analiza zgłoszonych uwag. Na obecnym etapie prac
legislacyjnych nie jest możliwe wskazanie ostatecznego terminu uruchomienia systemu i
rozpoczęcia przyjmowania danych o pacjentach.
W odniesieniu do pytania 6 informuję, że system dla Chorób Rzadkich będzie obejmował
wszystkie rozpoznania chorób rzadkich zgodnie z klasyfikacją ORPHA, a zatem również
adrenoleukodystrofię. System będzie zasilany danymi pochodzącymi z elektronicznej
dokumentacji medycznej dedykowanej pacjentom z chorobami rzadkimi, wytwarzanej w
związku z udzielaniem świadczeń w Ośrodkach Eksperckich Chorób Rzadkich. Proces ten
będzie dotyczył zarówno pacjentów, u których rozpoznanie choroby rzadkiej będzie dopiero
ustalane, jak i pacjentów, u których choroba rzadka została już wcześniej rozpoznana. Tym
samym system umożliwi gromadzenie danych zarówno o nowych rozpoznaniach, jak i o
1 Dz.Urz.Min.Zdrow. z 2018 r. poz. 30
-- 2 of 3 --
telefon: +48 22 250 01 46 ul. Miodowa 15
adres email: kancelaria@mz.gov.pl 00-952 Warszawa
www.gov.pl/zdrowie
3
pacjentach pozostających już pod opieką z powodu rozpoznanej choroby rzadkiej. Dane będą
przekazywane do Rejestru w związku z wytwarzaniem właściwej elektronicznej
dokumentacji medycznej przez uprawnione podmioty. Termin rozpoczęcia wprowadzania
danych, w tym danych dotyczących osób już zdiagnozowanych, jest uzależniony od
uruchomienia Systemu dla Chorób Rzadkich i na obecnym etapie nie może zostać
wskazany.
Z wyrazami szacunku
z upoważnienia Ministra Zdrowia
Katarzyna Kęcka
Podsekretarz Stanu
/dokument podpisany elektronicznie/
-- 3 of 3 --