Interpelacja w sprawie zasad przyznawania rent rodzinnych oraz rent rodzinnych w drodze wyjątku dzieciom po zmarłym rodzicu niespełniającym wymaganych warunków ubezpieczeniowych
Treść wystąpienia poselskiego
Interpelacja nr 19928
do ministra rodziny, pracy i polityki społecznej
w sprawie zasad przyznawania rent rodzinnych oraz rent rodzinnych w drodze wyjątku dzieciom po zmarłym rodzicu niespełniającym wymaganych warunków ubezpieczeniowych
Zgłaszający: Grzegorz Płaczek
Data wpływu: 21-09-2026
Szanowna Pani Minister,
do mojego biura poselskiego zgłoszono problem dotyczący sytuacji dzieci, które po śmierci jednego z rodziców pozostają bez prawa do renty rodzinnej z uwagi na niespełnienie przez zmarłego warunków wymaganych do uzyskania świadczenia z systemu ubezpieczeń społecznych.
Szczególne wątpliwości budzą przypadki, w których zmarły rodzic przed śmiercią był osobą całkowicie niezdolną do pracy, w tym posiadał stosowne orzeczenie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. W takiej sytuacji brak odpowiedniego okresu składkowego lub ubezpieczeniowego może wynikać właśnie z obiektywnego braku możliwości wykonywania pracy zarobkowej. Problem nabiera szczególnego znaczenia, gdy po śmierci takiej osoby ciężar utrzymania dzieci spoczywa wyłącznie na drugim rodzicu. Odmowa przyznania renty rodzinnej może wówczas prowadzić do istotnego pogorszenia sytuacji materialnej rodziny, mimo że brak wymaganego stażu ubezpieczeniowego zmarłego nie był następstwem jego świadomej rezygnacji z aktywności zawodowej, lecz konsekwencją stanu zdrowia i stwierdzonej niezdolności do pracy.
Obowiązujące przepisy przewidują możliwość przyznawania przez prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych świadczeń w drodze wyjątku. Instrument ten ma jednak charakter szczególny i uzależniony jest od spełnienia określonych ustawowo przesłanek. Zasadne jest zatem ustalenie, w jakim stopniu mechanizm ten faktycznie zabezpiecza dzieci znajdujące się w opisanej sytuacji oraz jaka jest skala odmów przyznania takich świadczeń.
Należy również rozważyć, czy obecny system w wystarczającym stopniu uwzględnia interes dziecka. Dziecko nie ma bowiem wpływu na historię ubezpieczeniową zmarłego rodzica, jego stan zdrowia ani okres pozostawania przez niego poza zatrudnieniem. Powstaje zatem pytanie, czy w szczególnie uzasadnionych przypadkach prawo do minimalnego zabezpieczenia finansowego dziecka powinno być tak ściśle uzależnione od spełnienia przez zmarłego rodzica przesłanek dotyczących okresów składkowych i nieskładkowych.
W związku z powyższym zwracam się do Pani Minister z następującymi pytaniami:
1. Ile w latach 2020–2025 oraz w okresie od 1 stycznia 2026 r. do dnia udzielenia odpowiedzi na niniejszą interpelację złożono wniosków o przyznanie renty rodzinnej, a w ilu przypadkach wydano decyzję odmowną? Proszę o przedstawienie danych w podziale na poszczególne lata.
2. W ilu przypadkach podstawą odmowy przyznania renty rodzinnej było niespełnienie przez zmarłego warunków dotyczących wymaganego okresu składkowego, nieskładkowego lub innych warunków ubezpieczeniowych?
3. Czy ZUS posiada dane pozwalające ustalić, w ilu spośród przypadków odmowy przyznania renty rodzinnej zmarły rodzic przed śmiercią posiadał orzeczenie o całkowitej niezdolności do pracy? Jeżeli tak, proszę o przedstawienie tych danych za lata 2020–2026.
4. Ile w latach 2020–2026 wpłynęło wniosków o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku, ile takich świadczeń przyznano, a w ilu przypadkach wydano decyzję odmowną? Proszę o dane w podziale na poszczególne lata.
5. Jakie były najczęstsze przyczyny odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku?
6. Ile dzieci pozostających na utrzymaniu samotnie wychowującego je rodzica zostało w analizowanym okresie pozbawionych prawa do renty rodzinnej po zmarłym rodzicu z powodu niespełnienia przez zmarłego wymaganych warunków ubezpieczeniowych? Jeżeli ministerstwo lub ZUS nie gromadzi takich danych, proszę o jednoznaczne wskazanie tego faktu.
7. Czy ministerstwo analizowało sytuację dzieci, których zmarły rodzic nie posiadał odpowiedniego stażu ubezpieczeniowego ze względu na długotrwałą lub całkowitą niezdolność do pracy?
8. Czy w ocenie ministerstwa obowiązujące regulacje dotyczące renty rodzinnej oraz świadczeń przyznawanych w drodze wyjątku zapewniają wystarczającą ochronę dzieciom w sytuacji, gdy zmarły rodzic z przyczyn zdrowotnych nie był w stanie spełnić wymaganych warunków ubezpieczeniowych?
9. Czy ministerstwo rozważa zmianę przepisów polegającą na wprowadzeniu szczególnego rozwiązania dotyczącego prawa dzieci do renty rodzinnej w przypadkach, gdy zmarły rodzic posiadał orzeczenie o całkowitej niezdolności do pracy i z tego powodu nie był w stanie wypracować wymaganego okresu ubezpieczenia?
10. Czy ministerstwo rozważa wprowadzenie minimalnego świadczenia zabezpieczającego dzieci po śmierci rodzica w sytuacji, w której nie powstało prawo do renty rodzinnej na zasadach ogólnych, a dzieci pozostają na wyłącznym utrzymaniu drugiego rodzica?
11. Czy prowadzone lub planowane są prace legislacyjne dotyczące zmiany zasad przyznawania rent rodzinnych lub świadczeń w drodze wyjątku? Jeżeli tak, proszę o wskazanie zakresu planowanych zmian oraz przewidywanego terminu ich wprowadzenia.
Zwracam się również o przedstawienie stanowiska ministerstwa, czy – mając na względzie konstytucyjną zasadę ochrony rodziny oraz szczególną ochronę praw dziecka – zasadne byłoby przeprowadzenie analizy obowiązujących regulacji pod kątem stworzenia dodatkowego mechanizmu zabezpieczenia dzieci, których zmarły rodzic z obiektywnych przyczyn zdrowotnych nie był w stanie spełnić warunków niezbędnych do powstania prawa do renty rodzinnej.
Uprzejmie proszę o precyzyjne odpowiedzi na powyższe pytania, stosując się do nadanej przeze mnie numeracji.
Z poważaniem
Grzegorz Płaczek
Poseł na Sejm Rzeczypospolitej Polskiej
Podsekretarz stanu Sebastian Gajewski
Odpowiedź zawiera znaczną ilość ogólników lub zapowiedzi dalszych analiz przy ograniczonej liczbie konkretów.
- Wymienia precyzyjne daty lub terminy (5)
- Resort odnosi się punkt po punkcie do pytań posła
- Wykryto zwrot wymijający: „nie gromadzi danych” (brak danych / ewidencji w resorcie)
Pełna treść wyekstrahowana z załącznika PDF (odpowiedź urzędowa)
12640 znakówinfo@mrpips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
BM-II.059.1.557.2026
Warszawa, /elektroniczny znacznik czasu/
Pan
Włodzimierz Czarzasty
Marszałek Sejmu
Rzeczypospolitej Polskiej
Szanowny Panie Marszałku,
w odpowiedzi na interpelację nr 19928 Pana Posła Grzegorza Płaczka, w sprawie zasad
przyznawania rent rodzinnych oraz rent rodzinnych w drodze wyjątku dzieciom po zmarłym
rodzicu niespełniającym wymaganych warunków ubezpieczeniowych, proszę przyjąć
poniższe wyjaśnienia.
Renta rodzinna jest świadczeniem z ubezpieczenia społecznego mającym na celu
zapewnienie środków pieniężnych po śmierci ubezpieczonego tym spośród członków jego
rodziny, którzy wraz z jego śmiercią utracili żywiciela. Zasady nabywania prawa do renty
rodzinnej oraz ustalania jej wysokości zostały ściśle określone przepisami ustawy z dnia 17
grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z
2025 r. poz. 1749, z późn. zm., dalej: ustawa emerytalna). Zgodnie z art. 65 ust. 1 ustawy
emerytalnej renta rodzinna przysługuje uprawnionym członkom rodziny osoby, która
w chwili śmierci miała ustalone prawo do emerytury lub renty z tytułu niezdolności do pracy
lub spełniała warunki wymagane do uzyskania jednego z tych świadczeń.
Renta rodzinna stanowi odrębne świadczenie z systemu ubezpieczeń społecznych,
wtórne w stosunku do prawa do emerytury lub renty z tytułu niezdolności do pracy, które
przysługiwało lub przysługiwałoby zmarłemu. Jest ona wypłacana w przypadku wystąpienia
ryzyka ubezpieczeniowego, jakim jest śmierć żywiciela rodziny, której konsekwencją jest
utrata bądź pomniejszenie środków utrzymania. Z kolei wysokość świadczenia jest efektem
wypracowania stażu ubezpieczeniowego przez nieżyjącego członka rodziny i konsekwencją
opłacania przez niego składek na ubezpieczenia społeczne. Podstawową funkcją renty
rodzinnej jest zatem czasowe zapewnienie środków egzystencji rodzinie zmarłego, którą
utrzymywał – przede wszystkim jego dzieciom.
Prawo do renty rodzinnej zależy od tego, czy zmarły miał prawo do emerytury lub renty
z tytułu niezdolności do pracy albo spełniał warunki do otrzymania jednego z tych
świadczeń. Oznacza to, że jeśli zmarły nie miał prawa do emerytury lub renty i nie spełniał
warunków do ich uzyskania, renta rodzinna nie może zostać przyznana. Dotyczy to na
przykład sytuacji, gdy zmarły nie miał wymaganego okresu składkowego i nieskładkowego.
Prezes ZUS może przyznać świadczenie w drodze wyjątku osobie, która:
— jest lub była osobą ubezpieczoną, lub jest członkiem rodziny pozostałym po
ubezpieczonym,
— nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych
okoliczności,
— nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze
względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek,
— nie ma niezbędnych środków utrzymania1.
1 art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej
-- 1 of 5 --
tel.222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrpips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
Brak spełnienia któregokolwiek z tych warunków wyklucza możliwość przyznania
świadczenia w drodze wyjątku.
Przy przyznawaniu świadczeń w drodze wyjątku kluczowe są powody, przez które
ubezpieczony nie spełnił warunków wymaganych do uzyskania świadczenia w trybie
zwykłym. Dlatego niezbędne jest zbadanie, czy stało się tak przez szczególne okoliczności
w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które
osoba ubezpieczona nie miała wpływu.
Przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlega również
sytuacja materialna. Co istotne nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego
o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Renta w drodze wyjątku nie jest bowiem
świadczeniem socjalnym, a jej przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby, która
ubiega się o to świadczenie.
Przedstawiając powyższe, w oparciu o dane, którymi dysponuje Zakład Ubezpieczeń
Społecznych, przekazuję następujące informacje w zakresie pytań, postawionych przez
Pana Posła Grzegorza Płaczka.
Ad 1.
Tabela 1 zawiera dane Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, dotyczące liczby1/
zarejestrowanych wniosków o przyznanie renty rodzinnej oraz wydanych decyzji
odmownych w sprawach dotyczących przyznania renty rodzinnej w latach 2020-2025 oraz
w okresie I-VIII 2026 r.
Okres
Liczba zarejestrowanych
wniosków o przyznanie renty
rodzinnej
Liczba wydanych decyzji
odmownych w sprawach
dotyczących przyznania renty
rodzinnej
I - XII 2020 102 589 7 166
I - XII 2021 122 352 8 601
I - XII 2022 104 189 8 054
I - XII 2023 92 505 8 193
I - XII 2024 119 862 8 398
I - XII 2025 472 213 18 697
I - VIII 2026 93 616 5 888
1/ Bez wniosków i decyzji w sprawie świadczeń realizowanych na mocy umów międzynarodowych.
Ad 2., 3. i 6.
Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie gromadzi danych w zakresie wskazanym w pytaniach
2, 3 i 6 interpelacji.
-- 2 of 5 --
tel.222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrpips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
Ad 4.
Tabela 2 zawiera dane operacyjne Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, dotyczące liczby:
— wniosków o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku,
— decyzji przyznających rentę rodzinną w drodze wyjątku oraz
— decyzji odmawiających renty rodzinnej w drodze wyjątku.
Rok Liczba wniosków o
rentę rodzinną w
drodze wyjątku
Liczba decyzji
przyznających rentę
rodzinną w drodze
wyjątku
Liczba decyzji
odmawiających renty
rodzinnej w drodze
wyjątku
2020 1446 395 838
2021 1711 327 1138
2022 1831 322 1403
2023 1792 342 1377
2024 1642 298 1237
2025 1462 239 1109
I-IX.2026 1083 188 841
Ad 5.
Informuję, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych wskazał, iż najczęstszą przyczyną odmowy
renty rodzinnej w drodze wyjątku było niespełnienie przesłanki szczególnych okoliczności
oraz posiadanie niezbędnych środków utrzymania.
Ad 7.-9.
Renta rodzinna jest świadczeniem z ubezpieczeń społecznych. Oznacza to, że świadczenia
z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przysługują osobom objętym ubezpieczeniem
społecznym, które partycypowały w zasilaniu funduszu środkami, z których są wypłacane
świadczenia. Ważnym w tym zakresie jest posiadanie odpowiedniego stażu
ubezpieczeniowego.
Kierownictwo Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej (MRPiPS) analizowało
określone w art. 58 ustawy emerytalnej warunki posiadania minimalnych okresów
składkowych i nieskładkowych. Dotyczyło to w szczególności osób, których niezdolność do
pracy powstała w wieku powyżej 30 lat. W tym przypadku wymagany staż ubezpieczeniowy
wynosi 5 lat, które muszą przypadać w trakcie ostatniego dziesięciolecia2 przed zgłoszeniem
wniosku o rentę lub przed dniem powstania niezdolności do pracy. W wyniku tych analiz
2 Zgodnie z art. 58 ust. 2 ustawy emerytalnej do dziesięcioletniego okresu nie wlicza się okresów pobierania renty
z tytułu niezdolności do pracy, renty szkoleniowej, renty rodzinnej oraz okresów pobierania świadczenia
pielęgnacyjnego lub specjalnego zasiłku opiekuńczego określonych w przepisach o świadczeniach rodzinnych lub
zasiłku dla opiekuna określonego w przepisach o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów, za które nie było
obowiązku opłacania składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe
-- 3 of 5 --
tel.222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrpips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
w 2011 r. został w art. 58 ustawy emerytalnej dodany ust. 4, dzięki któremu osoba, która
stała się niezdolna do pracy po ukończeniu 30 lat, nie musi posiadać 5 lat okresów
składkowych i nieskładkowych w ostatnim dziesięcioleciu przed zgłoszeniem wniosku lub
powstaniem niezdolności do pracy, jeśli jest całkowicie niezdolna do pracy oraz udowodniła
25 lat składkowych – kobieta, 30 lat składkowych – mężczyzna3. Rozwiązanie to zostało
przyjęte przez Sejm RP, gdyż mieściło się w ramach systemu ubezpieczeń społecznych i było
kompromisem między interesem ogółu ubezpieczonych a jednostkowymi przypadkami
osób, których związek ze wspólnotą ubezpieczeniową był udokumentowany odpowiednio
długim stażem ubezpieczeniowym.
Jednocześnie jak przedstawiłem na wstępie udzielanej odpowiedzi, w przypadkach
wyjątkowych Prezes ZUS może przyznać świadczenie w drodze wyjątku. Ze względu na
wymogi określone przepisami prawa, nie zawsze zaistnieje jednak możliwości przyznania
świadczenia w drodze wyjątku.
Brak możliwości uzyskania wsparcia z ubezpieczeń społecznych nie oznacza jednak braku
możliwości otrzymania innego rodzaju pomocy. Należy bowiem podkreślić, że osoby
znajdujące się w trudnej sytuacji życiowej i dochodowej mogą korzystać ze wsparcia
w ramach systemu pomocy społecznej. W myśl art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r.
o pomocy społecznej (Dz. U. z 2026 r. poz. 639) pomoc społeczna jest instytucją polityki
społecznej państwa, służącą wspieraniu osób i rodzin w przezwyciężaniu trudnych sytuacji
życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby
i możliwości.
W systemie pomocy społecznej występują różnorodne świadczenia, o charakterze
pieniężnym (zasiłki) i niepieniężnym (np. usługi opiekuńcze, pobyt i usługi w ośrodkach
wsparcia). Świadczeń z systemu pomocy społecznej udziela się co do zasady na wniosek
osoby zainteresowanej. Sytuacja każdej osoby lub rodziny wymagającej wsparcia
rozpatrywana jest indywidualnie, a pomoc powinna być dostosowywana do
zdiagnozowanych potrzeb wynikających z trudnej sytuacji, w jakiej dana osoba lub rodzina
się znajduje. W każdym przypadku, o tym czy dana osoba (rodzina) kwalifikuje się do
otrzymania świadczeń z pomocy społecznej (oraz ich zakresu i formy) decyduje dyrektor
(kierownik) ośrodka pomocy społecznej na podstawie informacji zebranych podczas
wywiadu środowiskowego przeprowadzanego przez pracownika socjalnego.
Ad. 10
Rodziny z dziećmi na utrzymaniu, w tym te z rodzicem samodzielnie wychowującym dzieci,
w przypadku śmierci drugiego rodzica, po spełnieniu odpowiednich warunków dla
poszczególnych świadczeń mają prawo do: świadczenia wychowawczego, świadczenia
dobry start, świadczeń z programu „Aktywny rodzic”, świadczeń rodzinnych.
W kontekście świadczeń rodzinnych należy wskazać, iż szczególnym świadczeniem
dedykowanym dla rodzin z dziećmi o najniższych dochodach, które pozostają na utrzymaniu
tylko jednego rodzica jest dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego
wychowywania dziecka.
Osobom uprawnionym do zasiłku rodzinnego dodatek ten przysługuje w wysokości 193 zł
miesięcznie na dziecko, nie więcej jednak niż 386 zł na wszystkie dzieci. W przypadku
dziecka legitymującego się orzeczeniem o niepełnosprawności lub orzeczeniem o znacznym
stopniu niepełnosprawności kwotę dodatku zwiększa się o 80 zł na dziecko, nie więcej
jednak niż o 160 zł na wszystkie dzieci.
3 art. 58 ust. 4 ustawy emerytalnej
-- 4 of 5 --
tel.222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrpips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
Dodatek z tytułu samotnego wychowywania dziecka przysługuje samotnie wychowującym
dziecko matce lub ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka albo opiekunowi prawnemu
dziecka, jeżeli nie zostało zasądzone świadczenie alimentacyjne na rzecz dziecka od
drugiego z rodziców dziecka, ponieważ:
— drugi z rodziców dziecka nie żyje,
— ojciec dziecka jest nieznany,
— powództwo o ustalenie świadczenia alimentacyjnego od drugiego z rodziców zostało
oddalone.
Dodatek przysługuje również pełnoletniej osobie do ukończenia 24. roku życia, uczącej się
w szkole lub w szkole wyższej, jeżeli oboje rodzice osoby uczącej się nie żyją.
Ad. 11
Informuję, że kierownictwo MRPiPS planuje doprecyzowanie zasad przyznawania
emerytury i renty rodzinnej w drodze wyjątku. Propozycja zostanie zawarta w projekcie
ustawy o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych
ustaw, który na wniosek Minister Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej został przyjęty przez
Zespół do spraw Programowania Prac Rządu. Projekt został 28 sierpnia 2026 r.
zamieszczony w Wykazie prac legislacyjnych i programowych Rady Ministrów pod
numerem UD462.
Zmiana zakłada doprecyzowanie przepisów w zakresie przyznawania emerytury i renty
rodzinnej w drodze wyjątku, tak aby przyznawanie takich świadczeń osobom objętym
nowym systemem było nie tylko dopuszczalne, ale też uzasadnione. Proponuje się
rozszerzenie tej zasady również na osoby, które nabywałyby renty rodzinne po zmarłych,
którym przyznano świadczenie w drodze wyjątku.
Planuje się, że projekt ustawy zostanie rozpatrzony przez Radę Ministrów w IV kwartale
2026 r.
Z wyrazami szacunku
z up. Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej
dr hab. Sebastian Gajewski, prof. uczelni
Podsekretarz Stanu
/-kwalifikowany podpis elektroniczny-/
-- 5 of 5 --