Interpelacja nr 1986
Interpelacja w sprawie likwidacji "umów śmieciowych", samozatrudnienia, gwarancji pełni praw pracowniczych dla osób pracujących na rzecz platform cyfrowych
Zgłaszający:
•
Adresat:
Treść wystąpienia poselskiego
Interpelacja w sprawie likwidacji "umów śmieciowych", samozatrudnienia, gwarancji pełni praw pracowniczych dla osób pracujących na rzecz platform cyfrowych
Interpelacja nr 1986
do ministra rodziny, pracy i polityki społecznej
w sprawie likwidacji "umów śmieciowych", samozatrudnienia, gwarancji pełni praw pracowniczych dla osób pracujących na rzecz platform cyfrowych
Zgłaszający: Marzena Anna Machałek, Marlena Magdalena Maląg
Data wpływu: 11-03-2024
Szanowna Pani Minister,
Lewica w swoim programie wyborczym w 2023 roku zapowiedziała zlikwidowanie patologii rynku pracy w zakresie umów śmieciowych i wymuszeń samozatrudnienia oraz gwarancję pełnych praw pracowniczych osobom pracującym na rzecz platform cyfrowych. W związku z reprezentowaniem przez Panią partii Nowa Lewica oraz objęciem przez Panią funkcji ministra rodziny, pracy i polityki społecznej zwracamy się z prośbą o udzielenie następujących informacji:
1. Ilu osób, wg danych Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, dotyczy problem tzw. umów śmieciowych? Ile osób było zatrudnionych w Polsce na podstawie umów cywilnoprawnych w latach 2022–2023? Proszę o odpowiedź w formie tabeli w rozbiciu na poszczególne lata, a także z wyróżnieniem umów o dzieło oraz umów zleceń.
2. Jakie kroki podjęło Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej od 13 grudnia 2023 roku, aby poprawić sytuację pracowników na rynku pracy poprzez likwidację tzw. umów śmieciowych?
3. W kampanii wyborczej Pani Minister wskazała również, że „Lewica zawalczy też, by młodzi pracownicy nie pracowali na umowach śmieciowych, ale na porządnych umowach o pracę”. Jakie kroki podjął kierowany przez Panią resort i co zamierza zaproponować w zakresie tzw. umów śmieciowych - w szczególności młodym pracownikom? Jak należy rozumieć Pani słowa o młodym pracowniku? Czy dla młodych pracowników planowane są szczególne preferencje?
4. Jakie kroki podjęło Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej od 13 grudnia 2023 roku w zakresie zlikwidowania wymuszeń samozatrudnienia?
5. Jakie działania podjął kierowany przez Panią Minister resort od 13 grudnia 2023 roku w zakresie przyznania gwarancji pełnych praw pracowniczych osobom pracującym na rzecz platform cyfrowych? Kiedy rozwiązania w tym zakresie będą obowiązywać w polskim porządku prawnym?
Z wyrazami szacunku
Marzena Machałek
Poseł na Sejm RP
Marlena Maląg
Poseł na Sejm RP
Interpelacja nr 1986
do ministra rodziny, pracy i polityki społecznej
w sprawie likwidacji "umów śmieciowych", samozatrudnienia, gwarancji pełni praw pracowniczych dla osób pracujących na rzecz platform cyfrowych
Zgłaszający: Marzena Anna Machałek, Marlena Magdalena Maląg
Data wpływu: 11-03-2024
Szanowna Pani Minister,
Lewica w swoim programie wyborczym w 2023 roku zapowiedziała zlikwidowanie patologii rynku pracy w zakresie umów śmieciowych i wymuszeń samozatrudnienia oraz gwarancję pełnych praw pracowniczych osobom pracującym na rzecz platform cyfrowych. W związku z reprezentowaniem przez Panią partii Nowa Lewica oraz objęciem przez Panią funkcji ministra rodziny, pracy i polityki społecznej zwracamy się z prośbą o udzielenie następujących informacji:
1. Ilu osób, wg danych Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, dotyczy problem tzw. umów śmieciowych? Ile osób było zatrudnionych w Polsce na podstawie umów cywilnoprawnych w latach 2022–2023? Proszę o odpowiedź w formie tabeli w rozbiciu na poszczególne lata, a także z wyróżnieniem umów o dzieło oraz umów zleceń.
2. Jakie kroki podjęło Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej od 13 grudnia 2023 roku, aby poprawić sytuację pracowników na rynku pracy poprzez likwidację tzw. umów śmieciowych?
3. W kampanii wyborczej Pani Minister wskazała również, że „Lewica zawalczy też, by młodzi pracownicy nie pracowali na umowach śmieciowych, ale na porządnych umowach o pracę”. Jakie kroki podjął kierowany przez Panią resort i co zamierza zaproponować w zakresie tzw. umów śmieciowych - w szczególności młodym pracownikom? Jak należy rozumieć Pani słowa o młodym pracowniku? Czy dla młodych pracowników planowane są szczególne preferencje?
4. Jakie kroki podjęło Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej od 13 grudnia 2023 roku w zakresie zlikwidowania wymuszeń samozatrudnienia?
5. Jakie działania podjął kierowany przez Panią Minister resort od 13 grudnia 2023 roku w zakresie przyznania gwarancji pełnych praw pracowniczych osobom pracującym na rzecz platform cyfrowych? Kiedy rozwiązania w tym zakresie będą obowiązywać w polskim porządku prawnym?
Z wyrazami szacunku
Marzena Machałek
Poseł na Sejm RP
Marlena Maląg
Poseł na Sejm RP
Odpowiedź urzędowa
Minister Agnieszka Dziemianowicz-Bąk
Audyt odpowiedzi: Wskaźnik lania wody & konkretności
Bardzo konkretna
Automatyczna analiza lingwistyczno-statystyczna pisma resortu
Lanie wody
19%
Konkretność
81%
Odpowiedź wysoce rzeczowa – zawiera liczne dane twarde, kwoty, daty lub bezpośrednie odniesienie do zadanych pytań.
Twarde liczby / kwoty
5 kwot, 3 %
Precyzyjne daty
6
Odpowiedź na punkty
✓ Tak (Ad 1, Pkt...)
Gęstość faktów
5 / 1k zn.
- Zawiera 5 wskazania konkretnych kwot finansowych
- Podaje wskaźniki procentowe (3)
- Wymienia precyzyjne daty lub terminy (6)
- Resort odnosi się punkt po punkcie do pytań posła
Zidentyfikowane zwroty wymijające:
„trwają prace koncepcyjne”
(odwlekanie w czasie / nieustające analizy)
Urzędowe załączniki i odpowiedzi:
Pełna treść wyekstrahowana z załącznika PDF (odpowiedź urzędowa)
12955 znaków
tel. 222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
Agnieszka Dziemianowicz-Bąk
BM-II.059.1.526.2024
Warszawa, /elektroniczny znacznik czasu/
Pan
Szymon Hołownia
Marszałek Sejmu
Rzeczypospolitej Polskiej
Szanowny Panie Marszałku,
w odpowiedzi na interpelację nr 1986 Pań Posłanek Marzeny Anny Machałek i Marleny
Magdaleny Maląg w sprawie likwidacji „umów śmieciowych”, samozatrudnienia, gwarancji
pełni praw pracowniczych dla osób pracujących na rzecz platform cyfrowych, proszę przyjąć
poniższe wyjaśnienia.
Kodeks pracy reguluje prawa i obowiązki pracowników i pracodawców. Zgodnie z art. 2 k.p.
pracownikiem jest osoba zatrudniona na podstawie umowy o pracę, powołania, wyboru,
mianowania lub spółdzielczej umowy o pracę.
Zapobieganiu nadużyciom ze strony pracodawców, polegającym na zawieraniu umów
prawa cywilnego w sytuacjach, w których dana osoba świadczy pracę w warunkach
charakterystycznych dla umowy o pracę, służą przepisy art. 22 Kodeksu pracy. Na ich
podstawie zatrudnienie w warunkach, w których pracownik zobowiązuje się do
wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem
oraz w miejscu przez niego wyznaczonym, pracodawca zaś do zatrudnienia pracownika za
wynagrodzeniem, jest zatrudnieniem na podstawie stosunku pracy, bez względu na nazwę
zawartej przez strony umowy. Jeżeli mimo występowania tych cech zawarto umowę
cywilnoprawną, to - jak wynika z art. 22 § 11 k.p. - takie zatrudnienie jest zatrudnieniem na
podstawie stosunku pracy. Zawarcie umowy cywilnoprawnej w warunkach, w których
zgodnie z art. 22 § 1 k.p. powinna zostać zawarta umowa o pracę, stanowi wykroczenie
przeciwko prawom pracownika zagrożone karą grzywny od 1000 zł do 30 000 zł (art. 281 §
1 pkt 1 k.p.).
Pojęcie „samozatrudnienia” nie występuje na gruncie Kodeksu pracy, nie zostało też
jednolicie zdefiniowane innymi przepisami. Niemniej przyjąć można, że w najszerszym
znaczeniu zjawisko to obejmuje praktykę współpracy między podmiotami gospodarczymi,
w ramach której jednym z partnerów jest osoba fizyczna prowadząca firmę jednoosobową
i osobiście wykonująca zadania (usługi) na rzecz drugiej strony umowy o współpracy. Jest to
zjawisko ze sfery działalności gospodarczej (profesjonalnego obrotu gospodarczego),
w ramach którego należy odnotować występowanie wielu postaci samozatrudnienia,
których podłożem jest realizacja zróżnicowanych celów gospodarczych i osobistych oraz
interesów stron zainteresowanych zawarciem umowy o współpracy. Działalność ta
prowadzona jest na własny rachunek, własną odpowiedzialność i ryzyko.
W praktyce jednak często samozatrudnienie występuje jako alternatywa wykonywania
pracy najemnej w ramach zatrudnienia pracowniczego. W tej postaci samozatrudnienia,
mimo że samozatrudniony występuje jako podmiot prowadzący działalność gospodarczą,
samozatrudnienie nie jest synonimem prowadzenia działalności gospodarczej. Działalność
gospodarcza polega bowiem na tym, że przedsiębiorca dobrowolnie podejmuje określony
rodzaj działalności wytwórczej czy usługowej i występuje na rynku na równych prawach
-- 1 of 4 --
tel. 222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
z innymi podmiotami prowadzącymi taką działalność. Samozatrudniony natomiast często
rozpoczyna działalność gospodarczą dlatego, że nie może podjąć lub kontynuować pracy
w ramach zatrudnienia pracowniczego. Z reguły osoba samozatrudniona zakłada firmę
jednoosobową, tworzoną przez kandydata do pracy lub uprzednio zwolnionego pracownika,
z inicjatywy jego pracodawcy i wyłącznie w celu realizacji jego potrzeb. Charakterystyczne
dla takiego samozatrudnienia jest osobiste wykonywanie pracy przez samozatrudnionego,
najczęściej tych samych zadań, które były przedmiotem umowy o pracę.
W sytuacji pozornego samozatrudnienia, osoby prowadzące jednoosobowo działalność
gospodarczą mogą wystąpić do sądu pracy o stwierdzenie, że łączący je stosunek prawny,
mimo że formalnie jest stosunkiem pomiędzy podmiotami gospodarczymi, jest w istocie
stosunkiem pracy z uwagi na fakt, że posiada cechy charakterystyczne dla stosunku pracy.
Naruszenie przez pracodawcę art. 22 k.p., może także stanowić podstawę do działań ze
strony Państwowej Inspekcji Pracy, która jest instytucją ustawowo powołaną do nadzoru
i kontroli przestrzegania przez pracodawców prawa pracy (zgodnie z ustawą z dnia 13
kwietnia 2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy, Dz. U. z 2024 r. poz. 1712), podlegającą
bezpośrednio Sejmowi RP. Przepis art. 10 ust. 1 pkt 11 tego aktu przyznaje inspektorom
pracy prawo występowania z powództwem o ustalenie istnienia stosunku pracy. Z kolei
Minister Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej nie dysponuje instrumentami prawnymi
umożliwiającymi prowadzenie nadzoru przestrzegania przepisów prawa pracy.
Kierownictwo Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej ma pełną świadomość
konieczności ograniczenia skali nadużywania formuły umów cywilnoprawnych i stale
prowadzi prace nad odpowiednimi rozwiązaniami legislacyjnymi w tej materii. Podejmowane
są działania zmierzające do zabezpieczenia interesów osób wykonujących pracę na innych
podstawach prawnych niż stosunek pracy. W tym kontekście należy pamiętać o zwiększanej
corocznie minimalnej stawce godzinowej wynagrodzenia za pracę wykonywaną na
podstawie umów zlecenia (art. 734 Kodeksu cywilnego) oraz umów o świadczenie usług, do
których stosuje się przepisy o zleceniu (art. 750 Kodeksu cywilnego). Prowadzone prace mają
na celu umożliwienie zaliczania okresów wykonywania pracy w ramach niektórych umów
prawa cywilnego oraz okresów prowadzenia jednoosobowej działalności gospodarczej do
tzw. stażu pracy. W Ministerstwie Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej przygotowano projekt
ustawy o zmianie ustawy Kodeks Pracy oraz niektórych innych ustaw (UD59), który określa,
jakie okresy winny być wliczane do stażu pracy. Zamierzeniem projektu jest wyrównanie
szans w dostępie do niektórych uprawnień pracowniczych i stanowisk wymagających
potwierdzonego doświadczenia zawodowego dla osób wykonujących działalność
zarobkową na innej podstawie niż stosunek pracy lub stosunek służbowy.
W Ministerstwie Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej opracowano projekt ustawy o zmianie
ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz ustawy o ubezpieczeniu społecznym
z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych. W jego ramach zakłada się objęcie
obowiązkowymi ubezpieczeniami społecznymi (emerytalnym, rentowymi, chorobowym
i wypadkowym) wszystkich umów cywilnoprawnych (w tym umów o dzieło), za wyjątkiem
tych wykonywanych przez uczniów szkół ponadpodstawowych lub studentów, którzy nie
ukończyli 26 roku życia. W projekcie zawarto przepisy realizujące reformę A4.7
Ograniczenie segmentacji rynku pracy, określoną w KPO. Propozycje dotyczące
oskładkowania umów cywilnoprawnych są gotowe i mogą być procedowane w każdej chwili,
jeżeli taka będzie wola rządu.
Zgodnie z decyzją Rady Ministrów strona polska wyraziła potrzebę zmiany kamienia
milowego na rzecz reform zmierzających do ochrony praw pracowniczych poprzez
zwiększenie efektywności działań Państwowej Inspekcji Pracy, zapewnienie skutecznego
przekształcania pozornych umów cywilnoprawnych w umowy o pracę oraz przeprowadzenia
-- 2 of 4 --
tel. 222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
reformy Kodeksu pracy, przewidującej korzystniejsze zasady obliczania stażu pracy osób
zatrudnionych w przeszłości na podstawie umów cywilnoprawnych.
Przepisy Tarczy Antykryzysowej od 1 stycznia 2021 r. wprowadziły obowiązek
informowania ZUS o umowach o dzieło. Zobowiązani przekazują informację na formularzu
RUD (zgłoszenie umowy o dzieło), do którego wpisują dane swoje oraz wykonawcy umowy,
datę rozpoczęcia i zakończenia jej wykonywania oraz jej przedmiot. Zgodnie z coroczną
edycją Rejestru umów o dzieło. Analizą danych z formularzy RUD przekazanych od 1 stycznia
do 31 grudnia1, publikowaną przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych, do ZUS w 2024 roku
przekazano 1,1 mln formularzy. Dotyczyły one blisko 1,4 mln umów o dzieło. Informacje
przekazało 71,7 tys. podmiotów, z których 70,0 tys. (97,61%) stanowili płatnicy składek.
Największą grupę stanowili płatnicy składek zarejestrowani w ZUS (70,0 tys., czyli 97,6%).
Osób fizycznych, które zgłosiły do ZUS umowę o dzieło, a nie są płatnikami składek, było 1,1
tys. (1,52% ogółu zgłaszających). W odniesieniu do liczby aktywnych płatników składek
na ubezpieczenia emerytalne i rentowe w 2024 r., która wynosiła 2,29 mln (liczba płatników
składek na ubezpieczenia zdrowotne wynosiła 2,98 mln), na 10 tys. tylko 306 wykazywało
zawieranie umów o dzieło w formularzu RUD. Liczba osób wykonujących umowy o dzieło
wyniosła 325,4 tys. W odniesieniu do liczby ubezpieczonych w 2024 r., która wynosiła 16,2
mln, oznacza to, że na 10 tys. osób przypadało 201 zgłoszonych jako wykonujący umowy
o dzieło w formularzu RUD. W 2024 r. złożono do ZUS najmniej formularzy RUD, na których
wykazano najmniejszą liczbę umów o dzieło w porównaniu do lat ubiegłych. Odnotowano
również najmniejszą liczbę unikalnych podmiotów zgłaszających oraz samych wykonawców
umów o dzieło.
Odnosząc się do pytania o liczbę osób, których dotyczy problem zatrudnienia na podstawie
tzw. umów śmieciowych pragnę podkreślić, że Minister Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej
nie jest uprawniony do zbierania i udostępniania takich danych, w tym dotyczących liczby
osób zatrudnionych na podstawie umów cywilnoprawnych w latach 2022–2023. Danymi
statystycznymi w tym zakresie dysponuje organ rentowy. Pozyskane z ZUS informacje
przedstawia poniższa tabela.
Tabela. Liczba osób pracujących na umowach zlecenia i umowach o dzieło w Polsce w
latach 2022-2023 - dane ZUS
Okres Osoby pracujące na
umowy zlecenia (w tys.)*
Unikalni wykonawcy
umów o dzieło (w tys.)**
1 2 3
I kw. 2022 1 232 132
II kw. 2022 1 253 142
III kw. 2022 1 271 147
IV kw. 2022 1 288 158
I kw. 2023 1 286 141
II kw. 2023 1 293 145
III kw. 2023 1 320 145
IV kw. 2023 1 344 157
1 Rejestr umów o dzieło. Analiza danych z formularzy RUD przekazanych od 1 stycznia do 31 grudnia 2024 r.
-- 3 of 4 --
tel. 222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
Źródło:
kolumna 2: Ubezpieczenia emerytalne i rentowe - Portal Statystyczny ZUS - Portal Statystyczny ZUS
kolumna 3:https://www.zus.pl/documents/10182/2422424/0894_25+Rejestr+um%C3%B3w+o+dzie%C5%82o_
korekta+II.pdf/fc298e25-8d9f-a15f-4204-e65edaadb9f5?t=1742541391453, s. 29, tab.9.
*Kolumna 2 dotyczy łącznie osób wykonujących pracę na podstawie umowy zlecenia lub umowy agencyjnej lub innej
umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z przepisami Kodeksu Cywilnego stosuje się przepisy dotyczące
zlecenia (łącznie z osobami współpracującymi) - nie ma możliwości wydzielenia wyłącznie umów zlecenia. Stan w
ostatnim dniu kwartału.
** Kolumna 3 dotyczy liczby unikalnych wykonawców w danym kwartale.
Odnośnie pytania dotyczącego przyznania pełnych praw pracowniczych osobom
pracującym na rzecz platform cyfrowych informuję, że 23 października 2024 r. na forum UE
przyjęto dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie poprawy warunków pracy
za pośrednictwem platform. Dyrektywę opublikowano w Dzienniku Urzędowym UE 11
listopada 2024 r. Akt wszedł w życie dwudziestego dnia po publikacji. Państwa członkowskie
mają czas na wdrożenie dyrektywy do 2 grudnia 2026 r.
Jedno z kluczowych rozwiązań zawartych w dyrektywie ma ułatwić, na podstawie
okoliczności faktycznych związanych z rzeczywistym wykonywaniem pracy, prawidłowe
określanie statusu zatrudnienia osób wykonujących obowiązki pracownicze za
pośrednictwem cyfrowych platform pracy. W tym celu państwa członkowskie mają
wprowadzić domniemanie istnienia stosunku pracy. Dzięki temu osoby, które, zawarły
umowę cywilnoprawną z platformą lub z pośrednikiem albo wcale nie mają umowy, ale
uważają, że są pracownikami, zyskają ułatwienia w zakresie określania właściwego statusu
zatrudnienia (stwierdzenia, że wykonują pracę w ramach stosunku pracy). Po stronie
pracodawcy korzystającego z cyfrowej platformy pracy będzie leżeć wykazanie, że
zatrudniana osoba nie jest pracownikiem zgodnie z prawem krajowym, umowami
zbiorowymi lub praktyką obowiązującą w państwach członkowskich Unii
- z uwzględnieniem orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości UE. Jeśli dojdzie do zmiany
statusu i ustalenia istnienia stosunku pracy, dana osoba uzyska uprawnienia pracownicze,
wliczając w to zabezpieczenia pracownicze.
Polska od początku popierała cele wskazywane w dyrektywie. Aktualnie w MRPiPS trwają
prace koncepcyjne mające przygotować proces jej wdrożenia. Jednocześnie należy wskazać,
iż partnerzy społeczni w Radzie Dialogu Społecznego zdecydowali o podjęciu dialogu
autonomicznego w tym przedmiocie.
Z wyrazami szacunku
Agnieszka Dziemianowicz-Bąk
Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej
/-kwalifikowany podpis elektroniczny-/
-- 4 of 4 --
info@mrips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
Agnieszka Dziemianowicz-Bąk
BM-II.059.1.526.2024
Warszawa, /elektroniczny znacznik czasu/
Pan
Szymon Hołownia
Marszałek Sejmu
Rzeczypospolitej Polskiej
Szanowny Panie Marszałku,
w odpowiedzi na interpelację nr 1986 Pań Posłanek Marzeny Anny Machałek i Marleny
Magdaleny Maląg w sprawie likwidacji „umów śmieciowych”, samozatrudnienia, gwarancji
pełni praw pracowniczych dla osób pracujących na rzecz platform cyfrowych, proszę przyjąć
poniższe wyjaśnienia.
Kodeks pracy reguluje prawa i obowiązki pracowników i pracodawców. Zgodnie z art. 2 k.p.
pracownikiem jest osoba zatrudniona na podstawie umowy o pracę, powołania, wyboru,
mianowania lub spółdzielczej umowy o pracę.
Zapobieganiu nadużyciom ze strony pracodawców, polegającym na zawieraniu umów
prawa cywilnego w sytuacjach, w których dana osoba świadczy pracę w warunkach
charakterystycznych dla umowy o pracę, służą przepisy art. 22 Kodeksu pracy. Na ich
podstawie zatrudnienie w warunkach, w których pracownik zobowiązuje się do
wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem
oraz w miejscu przez niego wyznaczonym, pracodawca zaś do zatrudnienia pracownika za
wynagrodzeniem, jest zatrudnieniem na podstawie stosunku pracy, bez względu na nazwę
zawartej przez strony umowy. Jeżeli mimo występowania tych cech zawarto umowę
cywilnoprawną, to - jak wynika z art. 22 § 11 k.p. - takie zatrudnienie jest zatrudnieniem na
podstawie stosunku pracy. Zawarcie umowy cywilnoprawnej w warunkach, w których
zgodnie z art. 22 § 1 k.p. powinna zostać zawarta umowa o pracę, stanowi wykroczenie
przeciwko prawom pracownika zagrożone karą grzywny od 1000 zł do 30 000 zł (art. 281 §
1 pkt 1 k.p.).
Pojęcie „samozatrudnienia” nie występuje na gruncie Kodeksu pracy, nie zostało też
jednolicie zdefiniowane innymi przepisami. Niemniej przyjąć można, że w najszerszym
znaczeniu zjawisko to obejmuje praktykę współpracy między podmiotami gospodarczymi,
w ramach której jednym z partnerów jest osoba fizyczna prowadząca firmę jednoosobową
i osobiście wykonująca zadania (usługi) na rzecz drugiej strony umowy o współpracy. Jest to
zjawisko ze sfery działalności gospodarczej (profesjonalnego obrotu gospodarczego),
w ramach którego należy odnotować występowanie wielu postaci samozatrudnienia,
których podłożem jest realizacja zróżnicowanych celów gospodarczych i osobistych oraz
interesów stron zainteresowanych zawarciem umowy o współpracy. Działalność ta
prowadzona jest na własny rachunek, własną odpowiedzialność i ryzyko.
W praktyce jednak często samozatrudnienie występuje jako alternatywa wykonywania
pracy najemnej w ramach zatrudnienia pracowniczego. W tej postaci samozatrudnienia,
mimo że samozatrudniony występuje jako podmiot prowadzący działalność gospodarczą,
samozatrudnienie nie jest synonimem prowadzenia działalności gospodarczej. Działalność
gospodarcza polega bowiem na tym, że przedsiębiorca dobrowolnie podejmuje określony
rodzaj działalności wytwórczej czy usługowej i występuje na rynku na równych prawach
-- 1 of 4 --
tel. 222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
z innymi podmiotami prowadzącymi taką działalność. Samozatrudniony natomiast często
rozpoczyna działalność gospodarczą dlatego, że nie może podjąć lub kontynuować pracy
w ramach zatrudnienia pracowniczego. Z reguły osoba samozatrudniona zakłada firmę
jednoosobową, tworzoną przez kandydata do pracy lub uprzednio zwolnionego pracownika,
z inicjatywy jego pracodawcy i wyłącznie w celu realizacji jego potrzeb. Charakterystyczne
dla takiego samozatrudnienia jest osobiste wykonywanie pracy przez samozatrudnionego,
najczęściej tych samych zadań, które były przedmiotem umowy o pracę.
W sytuacji pozornego samozatrudnienia, osoby prowadzące jednoosobowo działalność
gospodarczą mogą wystąpić do sądu pracy o stwierdzenie, że łączący je stosunek prawny,
mimo że formalnie jest stosunkiem pomiędzy podmiotami gospodarczymi, jest w istocie
stosunkiem pracy z uwagi na fakt, że posiada cechy charakterystyczne dla stosunku pracy.
Naruszenie przez pracodawcę art. 22 k.p., może także stanowić podstawę do działań ze
strony Państwowej Inspekcji Pracy, która jest instytucją ustawowo powołaną do nadzoru
i kontroli przestrzegania przez pracodawców prawa pracy (zgodnie z ustawą z dnia 13
kwietnia 2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy, Dz. U. z 2024 r. poz. 1712), podlegającą
bezpośrednio Sejmowi RP. Przepis art. 10 ust. 1 pkt 11 tego aktu przyznaje inspektorom
pracy prawo występowania z powództwem o ustalenie istnienia stosunku pracy. Z kolei
Minister Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej nie dysponuje instrumentami prawnymi
umożliwiającymi prowadzenie nadzoru przestrzegania przepisów prawa pracy.
Kierownictwo Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej ma pełną świadomość
konieczności ograniczenia skali nadużywania formuły umów cywilnoprawnych i stale
prowadzi prace nad odpowiednimi rozwiązaniami legislacyjnymi w tej materii. Podejmowane
są działania zmierzające do zabezpieczenia interesów osób wykonujących pracę na innych
podstawach prawnych niż stosunek pracy. W tym kontekście należy pamiętać o zwiększanej
corocznie minimalnej stawce godzinowej wynagrodzenia za pracę wykonywaną na
podstawie umów zlecenia (art. 734 Kodeksu cywilnego) oraz umów o świadczenie usług, do
których stosuje się przepisy o zleceniu (art. 750 Kodeksu cywilnego). Prowadzone prace mają
na celu umożliwienie zaliczania okresów wykonywania pracy w ramach niektórych umów
prawa cywilnego oraz okresów prowadzenia jednoosobowej działalności gospodarczej do
tzw. stażu pracy. W Ministerstwie Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej przygotowano projekt
ustawy o zmianie ustawy Kodeks Pracy oraz niektórych innych ustaw (UD59), który określa,
jakie okresy winny być wliczane do stażu pracy. Zamierzeniem projektu jest wyrównanie
szans w dostępie do niektórych uprawnień pracowniczych i stanowisk wymagających
potwierdzonego doświadczenia zawodowego dla osób wykonujących działalność
zarobkową na innej podstawie niż stosunek pracy lub stosunek służbowy.
W Ministerstwie Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej opracowano projekt ustawy o zmianie
ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz ustawy o ubezpieczeniu społecznym
z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych. W jego ramach zakłada się objęcie
obowiązkowymi ubezpieczeniami społecznymi (emerytalnym, rentowymi, chorobowym
i wypadkowym) wszystkich umów cywilnoprawnych (w tym umów o dzieło), za wyjątkiem
tych wykonywanych przez uczniów szkół ponadpodstawowych lub studentów, którzy nie
ukończyli 26 roku życia. W projekcie zawarto przepisy realizujące reformę A4.7
Ograniczenie segmentacji rynku pracy, określoną w KPO. Propozycje dotyczące
oskładkowania umów cywilnoprawnych są gotowe i mogą być procedowane w każdej chwili,
jeżeli taka będzie wola rządu.
Zgodnie z decyzją Rady Ministrów strona polska wyraziła potrzebę zmiany kamienia
milowego na rzecz reform zmierzających do ochrony praw pracowniczych poprzez
zwiększenie efektywności działań Państwowej Inspekcji Pracy, zapewnienie skutecznego
przekształcania pozornych umów cywilnoprawnych w umowy o pracę oraz przeprowadzenia
-- 2 of 4 --
tel. 222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
reformy Kodeksu pracy, przewidującej korzystniejsze zasady obliczania stażu pracy osób
zatrudnionych w przeszłości na podstawie umów cywilnoprawnych.
Przepisy Tarczy Antykryzysowej od 1 stycznia 2021 r. wprowadziły obowiązek
informowania ZUS o umowach o dzieło. Zobowiązani przekazują informację na formularzu
RUD (zgłoszenie umowy o dzieło), do którego wpisują dane swoje oraz wykonawcy umowy,
datę rozpoczęcia i zakończenia jej wykonywania oraz jej przedmiot. Zgodnie z coroczną
edycją Rejestru umów o dzieło. Analizą danych z formularzy RUD przekazanych od 1 stycznia
do 31 grudnia1, publikowaną przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych, do ZUS w 2024 roku
przekazano 1,1 mln formularzy. Dotyczyły one blisko 1,4 mln umów o dzieło. Informacje
przekazało 71,7 tys. podmiotów, z których 70,0 tys. (97,61%) stanowili płatnicy składek.
Największą grupę stanowili płatnicy składek zarejestrowani w ZUS (70,0 tys., czyli 97,6%).
Osób fizycznych, które zgłosiły do ZUS umowę o dzieło, a nie są płatnikami składek, było 1,1
tys. (1,52% ogółu zgłaszających). W odniesieniu do liczby aktywnych płatników składek
na ubezpieczenia emerytalne i rentowe w 2024 r., która wynosiła 2,29 mln (liczba płatników
składek na ubezpieczenia zdrowotne wynosiła 2,98 mln), na 10 tys. tylko 306 wykazywało
zawieranie umów o dzieło w formularzu RUD. Liczba osób wykonujących umowy o dzieło
wyniosła 325,4 tys. W odniesieniu do liczby ubezpieczonych w 2024 r., która wynosiła 16,2
mln, oznacza to, że na 10 tys. osób przypadało 201 zgłoszonych jako wykonujący umowy
o dzieło w formularzu RUD. W 2024 r. złożono do ZUS najmniej formularzy RUD, na których
wykazano najmniejszą liczbę umów o dzieło w porównaniu do lat ubiegłych. Odnotowano
również najmniejszą liczbę unikalnych podmiotów zgłaszających oraz samych wykonawców
umów o dzieło.
Odnosząc się do pytania o liczbę osób, których dotyczy problem zatrudnienia na podstawie
tzw. umów śmieciowych pragnę podkreślić, że Minister Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej
nie jest uprawniony do zbierania i udostępniania takich danych, w tym dotyczących liczby
osób zatrudnionych na podstawie umów cywilnoprawnych w latach 2022–2023. Danymi
statystycznymi w tym zakresie dysponuje organ rentowy. Pozyskane z ZUS informacje
przedstawia poniższa tabela.
Tabela. Liczba osób pracujących na umowach zlecenia i umowach o dzieło w Polsce w
latach 2022-2023 - dane ZUS
Okres Osoby pracujące na
umowy zlecenia (w tys.)*
Unikalni wykonawcy
umów o dzieło (w tys.)**
1 2 3
I kw. 2022 1 232 132
II kw. 2022 1 253 142
III kw. 2022 1 271 147
IV kw. 2022 1 288 158
I kw. 2023 1 286 141
II kw. 2023 1 293 145
III kw. 2023 1 320 145
IV kw. 2023 1 344 157
1 Rejestr umów o dzieło. Analiza danych z formularzy RUD przekazanych od 1 stycznia do 31 grudnia 2024 r.
-- 3 of 4 --
tel. 222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
Źródło:
kolumna 2: Ubezpieczenia emerytalne i rentowe - Portal Statystyczny ZUS - Portal Statystyczny ZUS
kolumna 3:https://www.zus.pl/documents/10182/2422424/0894_25+Rejestr+um%C3%B3w+o+dzie%C5%82o_
korekta+II.pdf/fc298e25-8d9f-a15f-4204-e65edaadb9f5?t=1742541391453, s. 29, tab.9.
*Kolumna 2 dotyczy łącznie osób wykonujących pracę na podstawie umowy zlecenia lub umowy agencyjnej lub innej
umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z przepisami Kodeksu Cywilnego stosuje się przepisy dotyczące
zlecenia (łącznie z osobami współpracującymi) - nie ma możliwości wydzielenia wyłącznie umów zlecenia. Stan w
ostatnim dniu kwartału.
** Kolumna 3 dotyczy liczby unikalnych wykonawców w danym kwartale.
Odnośnie pytania dotyczącego przyznania pełnych praw pracowniczych osobom
pracującym na rzecz platform cyfrowych informuję, że 23 października 2024 r. na forum UE
przyjęto dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie poprawy warunków pracy
za pośrednictwem platform. Dyrektywę opublikowano w Dzienniku Urzędowym UE 11
listopada 2024 r. Akt wszedł w życie dwudziestego dnia po publikacji. Państwa członkowskie
mają czas na wdrożenie dyrektywy do 2 grudnia 2026 r.
Jedno z kluczowych rozwiązań zawartych w dyrektywie ma ułatwić, na podstawie
okoliczności faktycznych związanych z rzeczywistym wykonywaniem pracy, prawidłowe
określanie statusu zatrudnienia osób wykonujących obowiązki pracownicze za
pośrednictwem cyfrowych platform pracy. W tym celu państwa członkowskie mają
wprowadzić domniemanie istnienia stosunku pracy. Dzięki temu osoby, które, zawarły
umowę cywilnoprawną z platformą lub z pośrednikiem albo wcale nie mają umowy, ale
uważają, że są pracownikami, zyskają ułatwienia w zakresie określania właściwego statusu
zatrudnienia (stwierdzenia, że wykonują pracę w ramach stosunku pracy). Po stronie
pracodawcy korzystającego z cyfrowej platformy pracy będzie leżeć wykazanie, że
zatrudniana osoba nie jest pracownikiem zgodnie z prawem krajowym, umowami
zbiorowymi lub praktyką obowiązującą w państwach członkowskich Unii
- z uwzględnieniem orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości UE. Jeśli dojdzie do zmiany
statusu i ustalenia istnienia stosunku pracy, dana osoba uzyska uprawnienia pracownicze,
wliczając w to zabezpieczenia pracownicze.
Polska od początku popierała cele wskazywane w dyrektywie. Aktualnie w MRPiPS trwają
prace koncepcyjne mające przygotować proces jej wdrożenia. Jednocześnie należy wskazać,
iż partnerzy społeczni w Radzie Dialogu Społecznego zdecydowali o podjęciu dialogu
autonomicznego w tym przedmiocie.
Z wyrazami szacunku
Agnieszka Dziemianowicz-Bąk
Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej
/-kwalifikowany podpis elektroniczny-/
-- 4 of 4 --