Odpowiedź na interpelację w sprawie funkcjonowania instytutów polskich oraz instytutów kultury polskiej za granicą Odpowiedź na interpelację nr 19350 w sprawie funkcjonowania instytutów polskich oraz instytutów kultury polskiej za granicą Odpowiadający: sekretarz stanu w Ministerstwie Spraw Zagranicznych Władysław Teofil Bartoszewski Warszawa, 29-09-2026 Szanowny Panie Marszałku, w odpowiedzi na interpelację nr 19350 Panów Posłów Krzysztofa Mulawy i Michała Wawra w sprawie funkcjonowania instytutów polskich oraz instytutów kultury polskiej za granicą, uprzejmie informuję, co następuje. Kwestia funkcjonowania sieci Instytutów Polskich i Instytutów Kultury Polskiej za granicą jest integralnie związana z realizacją polskiej polityki zagranicznej, z jej wymiarem bezpieczeństwa, gospodarczym i kulturowym (w tym społecznym). Placówki te budują przestrzeń dialogu i wzajemnego poznania, wzmacniają istniejące relacje i sojusze, a także tworzą trwałe podstawy dla długofalowej obecności i znaczącej pozycji Polski w innych państwach. W warunkach rosnącej konkurencji międzynarodowej, również w sferze wartości, narracji i wpływu, dyplomacja kulturalna stanowi istotny instrument realizacji interesów państwa. Zgodnie z ustawą z dnia 4 września 1997 r. o działach administracji rządowej, w ramach działu „sprawy zagraniczne” mieszczą się m.in. sprawy kształtowania międzynarodowego wizerunku Rzeczypospolitej Polskiej oraz dyplomacji publicznej i kulturalnej, a także wspierania działań promujących polską gospodarkę, kulturę, język, turystykę, technikę i naukę realizowanych w ramach innych działów administracji rządowej. Instytuty Polskie są jednym z podstawowych instrumentów realizacji tych ustawowych zadań przez MSZ. Pytaniem nie jest zatem, czy państwo powinno realizować te zadania, lecz jak robić to możliwie skutecznie, racjonalnie i adekwatnie do aktualnych potrzeb polskiej polityki zagranicznej. W tym kontekście nie można zgodzić się z założeniem, że sieć Instytutów Polskich stanowi nadmiernie rozbudowany i kosztowny element polskiej administracji. Polska posiada obecnie 26 Instytutów Polskich, działających w stolicach i najważniejszych ośrodkach państw istotnych z punktu widzenia polskich interesów. Jest to sieć relatywnie niewielka w porównaniu z sieciami państw o podobnym potencjale ludnościowym i gospodarczym oraz ambicjach odgrywania istotnej roli w polityce międzynarodowej. Dla porównania, Niemcy posiadają 188 instytutów i centrów Goethe w ponad 100 krajach (blisko 5000 etatów), British Council jest obecny w ponad 100 krajach (ponad 12 tys. zatrudnionych), a Instituto Cervantes (ok. 3200 etatów) działa w ponad 100 miastach w 52 krajach. Również państwa o znacznie mniejszej liczbie ludności, takie jak Czechy (25 Czeskich Centrów) czy Węgry (26 instytutów), dysponują rozbudowanymi sieciami placówek kultury za granicą. Na tym tle trudno uznać polską sieć za nadmiernie rozbudowaną. Przeciwnie – w stosunku do potencjału gospodarczego, demograficznego i politycznych aspiracji Polski jej infrastruktura soft power pozostaje zbyt skromna (26 instytutów, 217 etatów) czyli, przypomnijmy, porównywalna do tej, które mają kraje regionu trzykrotnie od nas mniejsze (Czechy, Węgry). Nie można przy tym oceniać działalności Instytutów Polskich wyłącznie poprzez proste zestawienie kosztów ich funkcjonowania z liczbą organizowanych wydarzeń, uczestników czy zasięgów medialnych. Dyplomacja kulturalna z założenia nie jest bowiem masową czy rynkową działalnością i korzysta z narzędzi marketingowych w ograniczonym stopniu. Jej adresatem bywają wąskie, ale strategicznie istotne grupy: decydenci, eksperci, dziennikarze, kuratorzy, artyści, tłumacze literatury, badacze i naukowcy, środowiska akademickie, liderzy opinii czy przedstawiciele najważniejszych instytucji kultury. Spotkanie z kilkunastoma osobami może mieć z punktu widzenia interesów Polski większe znaczenie niż wydarzenie, w którym uczestniczy kilkaset osób. Podobnie obecność polskiego artysty w prestiżowej instytucji, nawiązanie współpracy z zagranicznym ośrodkiem eksperckim czy zaproszenie Polski do ważnego międzynarodowego projektu może przynieść efekt znacznie bardziej istotny niż szeroko zasięgowa kampania, choć będzie on trudniejszy do wyrażenia w liczbach czy do porównania z podobnymi działaniami pod inną szerokością geograficzną. Zadania oceny działalności IP nie ułatwia też brak metody uwzględniającej istnienie powszechnie przyjętego i obiektywnego miernika jakościowego, który pozwalałby porównywać efekty działalności dyplomacji kulturalnej w sposób jednoznaczny. Można oczywiście oceniać rangę partnerów, jakość nawiązanych relacji, poziom zainteresowania zagranicznych instytucji, trwałość współpracy, obecność w ważnych debatach i wydarzeniach czy zgodność podejmowanych działań z celami polityki zagranicznej. Każda taka ocena ma charakter ekspercki i uwzględnia kontekst, specyfikę odbiorców oraz długofalowość rezultatów. Oznacza to, że brak jednego uniwersalnego miernika jakościowego nie może być utożsamiany z brakiem możliwości oceny działalności instytucji działających w obszarze dyplomacji publicznej i kulturalnej. Właściwa ewaluacja powinna zatem brać pod uwagę dane ilościowe i łączyć je z jakościowymi oraz z oceną kontekstu, uwarunkowań i strategicznego znaczenia podejmowanych działań. Dane ilościowe mogą być tutaj ważnym narzędziem monitorowania skali aktywności, ale nie mogą być traktowane jako miernik czy samodzielny dowód jej skuteczności. Rozliczanie dyplomacji kulturalnej wyłącznie za pomocą takich wskaźników prowadziłoby bowiem do wyciągania fałszywych wniosków czy premiowania działań masowych kosztem tych, które – choć skierowane do wąskiego grona odbiorców – mogą mieć znacznie większe znaczenie dla interesów Polski (jeden nauczyciel języka polskiego na Białorusi ma inne znaczenie dla tych interesów, niż jeden nauczyciel języka polskiego w Senegalu). Warto zaznaczyć, że w celu opracowania i wdrożenia zaawansowanego systemu ewaluacji (na wzór np. Results and Evidence Framework, jaki rozwija od 2017 r. British Council) sieć polskiej dyplomacji kulturalnej powinna najpierw zostać doinwestowana adekwatnym zapleczem analityczno-badawczym w postaci przeszkolonego personelu i narzędzi umożliwiających zbieranie danych, ich analizę i przetwarzanie. Podczas gdy ambasady realizują szeroki zakres zadań politycznych, gospodarczych, konsularnych, związanych z bezpieczeństwem, gospodarką i komunikacją, Instytuty Polskie są wyspecjalizowanymi placówkami zajmującymi się dyplomacją publiczną i kulturalną. Instytuty Polskie nie są więc strukturami dublującymi działalność ambasad i konsulatów. Ich obecność w tym samym kraju nie oznacza więc powielania zadań, lecz ich uzupełnianie. Instytut posiada specjalistyczne kompetencje, kontakty i wiarygodność w środowiskach kultury, nauki, edukacji, mediów i przemysłów kreatywnych. Kieruje swoje działania do innych odbiorców niż ambasada, stałe przedstawicielstwo czy konsulat. Stała obecność na miejscu pozwala również budować relacje wymagające wieloletniej pracy i znajomości lokalnego środowiska, co umożliwia konsekwentne działania. Narzędzia cyfrowe, media społecznościowe, działalność ambasad, organizacji polonijnych, samorządów czy uczelni są ważnymi elementami tego systemu, ale nie stanowią prostego substytutu wyspecjalizowanej instytucji działającej stale na miejscu. Media społecznościowe nie zastąpią relacji, ambasada nie zastąpi wyspecjalizowanego operatora dyplomacji kulturalnej, a jednorazowe wydarzenie (czy nawet seria takich wydarzeń) organizowanych za granicą przez podmiot krajowy nie zastąpi stałej obecności. Działalność Instytutów Polskich jest planowana i monitorowana w ramach systemu polskiej dyplomacji publicznej i kulturalnej. Ich programy uwzględniają priorytety polskiej polityki zagranicznej (w tym priorytety komunikacyjne, przekrojowe dyplomacji publicznej i kulturalnej oraz zadania priorytetowe), a realizacja zadań jest oceniana na podstawie sprawozdań oraz danych ilościowych i jakościowych. Znaczenie mają m.in. skala i jakość partnerstw lokalnych, udział uznanych instytucji zagranicznych we wspólnych z IP projektach, współfinansowanie przedsięwzięć przez partnerów zewnętrznych, zasięg medialny i cyfrowy, dotarcie do grup opiniotwórczych, trwałość współpracy oraz zdolność do zapewnienia Polsce obecności w ważnych wydarzeniach i debatach międzynarodowych. Istotnym elementem efektywności jest również zdolność Instytutów do uruchamiania dodatkowych zasobów po stronie partnerów, dzięki czemu środki publiczne mogą generować efekt wykraczający poza bezpośredni wkład finansowy MSZ. Analiza funkcjonowania sieci i poszczególnych placówek jest prowadzona w sposób ciągły, ponieważ zmieniają się uwarunkowania geopolityczne i sytuacja wewnętrzna poszczególnych państw. Zasadność istnienia każdego z Instytutów należy rozpatrywać przede wszystkim przez pryzmat długoterminowych inwestycji, a nie jedynie przez pryzmat ponoszonych wydatków. Ewentualne zmiany powinny wynikać z analizy strategicznej i oceny efektów, a nie z mechanicznego dążenia do ograniczania kosztów. Najtańsza sieć nie musi być siecią najbardziej efektywną. Zamknięcie placówki może przynieść krótkoterminową oszczędność, ale równocześnie oznaczać utratę wieloletnich relacji i pozycji wypracowanej w lokalnym środowisku oraz możliwości regularnego oddziaływania na ważne grupy odbiorców. Odbudowanie takich relacji w przyszłości może okazać się znacznie trudniejsze, czasochłonne i bardziej kosztowne. W 1989 roku Polska dysponowała siecią niewielu, skrajnie niedofinansowanych Instytutów Polskich, ulokowanych wyłącznie w Europie, w miejscach odzwierciedlających priorytety minionej epoki. MSZ musiało zbudować od nowa sens ich istnienia i misję. W pierwszym okresie po transformacji, mimo trudnej sytuacji finansowej kraju, udało się utworzyć trzy nowe IP: w Rzymie, Wilnie i Dusseldorfie. W latach 1997-2001, w ramach gruntownej reformy polskiej dyplomacji kulturalnej, stworzono 6 nowych IP (w Kijowie, Mińsku, Bukareszcie, Tel Awiwie, Nowym Jorku i Sankt Petersburgu), systematycznie też zwiększano środki na ich działalność. W efekcie decyzji podejmowanych od 2007 r. powołano w latach 2008-2025 Instytuty w Brukseli, Madrycie, Nowym Delhi, Tokio i Pekinie. Sieć polskiej dyplomacji kulturalnej wyszła nie tylko poza Europę, ale i poza świat kultury Zachodu. W ostatniej dekadzie utworzono Instytuty w Tbilisi i w Belgradzie. W 2026 roku powołany został IP w Stambule. Aktualnie MSZ dysponuje, pomimo decyzji o likwidacji IP w Sankt Petersburgu w 2025, siecią 26 Instytutów Polskich oraz kilkoma stanowiskami ds. dyplomacji publicznej i kulturalnej w ambasadach i konsulatach generalnych RP. Polska jest państwem, które potrafi realizować projekty z zakresu dyplomacji kulturalnej w skali globalnej, aczkolwiek nadal z niedostatkiem infrastruktury instytucjonalnej w wielu ważnych częściach świata (przede wszystkim: świat muzułmański/arabski, świat latynoamerykański, wybrane, krytyczne dla nas punkty w świecie zachodnim). Zatem propozycja na lata kolejne to dopełnienie mapy obecności instytucjonalnej polskiej dyplomacji kulturalnej w taki sposób, by być obecnym w najbardziej kluczowych centrach/regionach współczesnego świata, istotnych dla naszych interesów. Powoływanie nowych IP jest ścisłe skorelowane z celami polskiej polityki zagranicznej, planami wzmacniania naszej obecności gospodarczej czy wreszcie z koniecznością przekazywania rzetelnej informacji o Polsce i budowania jej pozytywnego wizerunku. Dlatego też rola Instytutu Polskiego w danym kraju jest kluczowa w realizacji bilateralnych sezonów kulturalnych wynikających z najważniejszych sojuszy Polski z innymi państwami. Przykładem może być zaplanowany na kolejny rok Sezon Polska-Francja 2027. W debacie o kosztach funkcjonowania sieci polskiej dyplomacji kulturalnej warto także uwzględnić szerszy kontekst roli państwa. Nie wszystkie dobra istotne dla gospodarki i bezpieczeństwa mają model biznesowy. Rynek jest niezwykle skutecznym mechanizmem tworzenia własności prywatnej, ale nie ma wystarczających bodźców, aby samodzielnie finansować dobra publiczne, których korzyści są rozproszone, długoterminowe i przypadają wielu podmiotom jednocześnie. Do takich dóbr należą m.in. międzynarodowa reputacja państwa, jego wiarygodność, sieć relacji, atrakcyjność kulturowa oraz zdolność do budowania wpływu. Prywatna firma może skutecznie promować własną markę, ale nie ma ekonomicznego powodu, aby finansować długofalową promocję marki Polski jako całości, z której korzyści będą następnie czerpać tysiące innych przedsiębiorstw, uczelni, artystów czy eksporterów. Dlatego inwestycja państwa w soft power nie jest alternatywą dla mechanizmów rynkowych, lecz ich niezbędnym uzupełnieniem i wsparciem. Tak jak państwo inwestuje w infrastrukturę transportową, edukację, badania naukowe czy bezpieczeństwo, ponieważ korzyści z tych inwestycji wykraczają poza interes pojedynczego podmiotu, tak samo potrzebuje instrumentów budowania swojej pozycji międzynarodowej. Instytut Polski należy zatem postrzegać nie jako instytucję, która powinna „zarabiać na siebie”. Jego „zwrotem z inwestycji” jest wzrost rozpoznawalności, wiarygodności Polski, dostęp do zagranicznych środowisk opiniotwórczych, trwałe relacje, nowe możliwości otwarte dla polskich twórców, naukowców i przedsiębiorców oraz wzmocniona pozycja Polski jako partnera i wpływ międzynarodowy. Działalność państwa może również uruchamiać aktywność sektora prywatnego: projekt kulturalny może stworzyć zainteresowanie polskim twórcą, marką, rynkiem czy sektorem gospodarki i w konsekwencji wygenerować korzyści, których nie da się przypisać wyłącznie organizatorowi przedsięwzięcia. Współczesne państwo konkuruje nie tylko poprzez wielkość gospodarki czy potencjał militarny. Konkuruje również o inwestycje, talenty, naukowców, studentów, turystów, uwagę odbiorców, innowacje, idee i wpływ na międzynarodową debatę. Polska, której znaczenie gospodarcze i strategiczne od połowy lat 90. XX w. systematycznie rośnie, potrzebuje zatem odpowiednich narzędzi budowania tej pozycji. Nie można oczekiwać, że wszystkie te zasoby pojawią się wyłącznie w wyniku działania rynku czy wskutek kampanii wizerunkowej/promocyjnej. Ma to szczególne znaczenie w obecnej sytuacji międzynarodowej. W debacie o bezpieczeństwie naturalnie koncentrujemy się na wydatkach na obronność i na rozwoju zdolności wojskowych. Jest to konieczne, ale bezpieczeństwo państwa nie kończy się na zdolności do obrony jego granic. Państwo 4 potrzebuje również zdolności do budowania koalicji, przekonywania partnerów i społeczeństw z innych państw, kształtowania opinii, przyciągania talentów i inwestycji oraz budowania zaufania. Hard power i soft power nie konkurują ze sobą o znaczenie – wzajemnie się wzmacniają, dlatego są równie ważne. Silna armia bez atrakcyjnego i wiarygodnego państwa nie daje pełnej odpowiedzi na wyzwania współczesnej polityki międzynarodowej, podobnie jak atrakcyjność kulturowa bez wiarygodności i bezpieczeństwa ma ograniczoną skuteczność. Dyskusja o kosztach funkcjonowania Instytutów Polskich powinna koncentrować się na pytaniu: czy środki przeznaczane na działalność IP są wystarczające – dla osiągnięcia zakładanych celów – oraz czy są wydatkowane w sposób celowy. I jedno i drugie podlega ocenie ze strony centrali MSZ. Zgodnie z obowiązującymi przepisami Instytuty (podobnie jak wszystkie placówki zagraniczne) przedkładają doroczne sprawozdania merytoryczne i finansowe. Departament Dyplomacji Kulturalnej i Promocji Polski na ich podstawie, ale też na podstawie bieżącej, codziennej współpracy dokonuje oceny tej działalności – jej efektów oraz zgodności z priorytetami i założeniami. Należy podkreślić, że żaden z Instytutów Polskich nie otrzymał za lata 2024 i 2025 oceny „poniżej oczekiwań”. Oznacza to, że dzięki profesjonalizmowi dyrektorów i zespołów IP, dobremu planowaniu, skutecznej współpracy z partnerami w kraju urzędowania i w Polsce udało się im osiągać założone cele i konsekwentnie wzmacniać wizerunek Polski i pozycję polskiej kultury w obiegu kulturalnym krajów urzędowania. W świecie, w którym państwa konkurują nie tylko siłą militarną, lecz także reputacją, promocją talentów i budowaniem wpływu, rezygnacja z własnych narzędzi soft power nie jest oszczędnością. Oznacza oddanie pola, realne osłabienie zdolności Polski do kształtowania własnej pozycji i realizacji swoich interesów na arenie międzynarodowej. Z wyrazami szacunku z up. Władysław Teofil Bartoszewski Sekretarz Stanu