Interpelacja w sprawie pominięcia art. 38a ustawy o sporcie przez Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w Poznaniu oraz nałożenia na gminę Łobżenica warunków dotyczących ekranów akustycznych
Treść wystąpienia poselskiego
Interpelacja nr 18949
do ministra klimatu i środowiska
w sprawie pominięcia art. 38a ustawy o sporcie przez Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w Poznaniu oraz nałożenia na gminę Łobżenica warunków dotyczących ekranów akustycznych
Zgłaszający: Adam Luboński, Bożenna Hołownia
Data wpływu: 29-07-2026
Szanowna Pani Minister,
zwracam się w sprawie postępowania prowadzonego przez Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w Poznaniu dotyczącego modernizacji istniejącego kompleksu sportowo-rekreacyjnego im. Alojzego Graja w Łobżenicy.
W postanowieniu z 9 lipca 2026 r., znak: WOO-IV.4220.1916.2025.AK.12, regionalny dyrektor uznał, że przedsięwzięcie nie wymaga przeprowadzenia oceny oddziaływania na środowisko. Jednocześnie wskazał na konieczność wykonania ekranów akustycznych E1 i E2 o wysokości odpowiednio 4 oraz 4,5 metra.
RDOŚ nakazał również zamykanie bramy znajdującej się w ekranie E1 podczas meczów i innych imprez z udziałem publiczności.
Sprawa budzi zasadnicze wątpliwości związane z pominięciem art. 38a ustawy o sporcie oraz art. 2 ust. 2a Prawa ochrony środowiska.
Ustawa wprowadzająca art. 38a została ogłoszona 3 listopada 2025 r. i weszła w życie 18 listopada 2025 r. Postępowanie przed RDOŚ rozpoczęło się później. Wystąpienie burmistrza Łobżenicy pochodzi z 21 listopada 2025 r., a do RDOŚ wpłynęło 27 listopada 2025 r.
Art. 38a stanowi, że uprawianie sportu na boiskach, kortach, bieżniach, siłowniach plenerowych, skateparkach, rolkowiskach i pumptrackach jest powszechnym korzystaniem ze środowiska, jeżeli odbywa się w ramach szkolenia sportowego albo aktywności sportowej o charakterze szkolnym lub rekreacyjnym.
Z kolei art. 2 ust. 2a Prawa ochrony środowiska stanowi:
„Przepisów ustawy nie stosuje się także w zakresie hałasu powstającego w związku z powszechnym korzystaniem ze środowiska”.
Pomimo tego RDOŚ uwzględnił w modelu między innymi hałas związany z korzystaniem z boisk, bieżni, kortów, Orlika, siłowni terenowej, pumptracku i strefy street workout. Uwzględniono także głosy sportowców oraz odbijanie piłek, do którego zastosowano dodatkową poprawkę impulsową 3 dB.
Dla wielu obiektów przyjęto użytkowanie przez 12 godzin.
Gmina Łobżenica w piśmie z 19 maja 2026 r. wprost powołała się na art. 38a. Mimo tego w dziesięciostronicowym postanowieniu z 9 lipca 2026 r. RDOŚ nie wymienił tego przepisu ani nie wyjaśnił jego wpływu na przeprowadzoną analizę.
Nie oznacza to, że art. 38a obejmuje wszystkie źródła hałasu na terenie stadionu. Oddzielnej ocenie mogą podlegać nagłośnienie, klimatyzacja, parkingi, ruch samochodowy oraz wydarzenia niemieszczące się w zakresie tego przepisu.
RDOŚ powinien był jednak oddzielić źródła objęte art. 38a od pozostałych źródeł, a następnie sprawdzić, czy pozostałe źródła samodzielnie powodują przekroczenia. Takiej analizy nie przedstawiono w postanowieniu.
Stadion funkcjonuje w obecnej lokalizacji od dziesięcioleci. Treningi i zawody sportowe nie były prowadzone po godzinie 22.00. Dokumentacja planowanej inwestycji zakłada natomiast użytkowanie obiektów sportowych wyłącznie w godzinach od 8.00 do 20.00.
Poważne zastrzeżenia budzi również warunek zamykania bramy w ekranie E1. RDOŚ nie określił, że ma to być brama akustyczna. Nie określił jej konstrukcji, szczelności, materiału, wysokości ani izolacyjności akustycznej.
Jeżeli brama będzie ażurowa albo nieuszczelniona, samo jej zamknięcie nie zapewni ciągłości ekranu. RDOŚ nie wyjaśnił, czy w modelu potraktowano bramę jako pełną przegrodę, ani dlaczego jej parametry nie zostały wpisane do postanowienia.
Nie można nakładać na samorząd kosztownego obowiązku, jeżeli organ nie wyjaśnia podstawy prawnej uwzględnienia znacznej części źródeł hałasu oraz nie określa podstawowych parametrów technicznych rozwiązania, od którego zależy skuteczność ekranu.
W związku z powyższym proszę Panią Minister o odpowiedź na następujące pytania:
Czy art. 38a ustawy o sporcie w związku z art. 2 ust. 2a Prawa ochrony środowiska wyłącza stosowanie norm hałasu do dźwięków powstających w związku z uprawianiem sportu w ramach szkolenia sportowego oraz aktywności szkolnej lub rekreacyjnej?
Czy odgłosy zawodników, odbijania piłek oraz korzystania z boisk, kortów, bieżni, siłowni plenerowych i pumptracków powinny być uwzględniane w modelu służącym do nałożenia obowiązku budowy ekranów?
Czy RDOŚ powinien oddzielić źródła objęte art. 38a od nagłośnienia, ruchu samochodowego, parkingów i urządzeń technicznych?
Czy prawidłowe jest wydanie postanowienia bez odniesienia się do art. 38a, mimo że gmina wprost powołała ten przepis?
Czy ministerstwo lub generalny dyrektor ochrony środowiska zbadają prawidłowość postępowania RDOŚ w Poznaniu w sprawie WOO-IV.4220.1916.2025.AK?
Czy badanie obejmie sprawdzenie, czy po usunięciu z modelu źródeł objętych art. 38a pozostałe źródła nadal powodują przekroczenia?
Czy przy ocenie konieczności ekranów powinno zostać uwzględnione, że działalność sportowa nie była prowadzona po godzinie 22.00, a dokumentacja zakłada użytkowanie obiektów w godzinach 8.00-20.00?
Czy RDOŚ może nakazać zamykanie bramy w ekranie bez wskazania, że ma to być brama pełna i akustyczna, oraz bez określenia jej izolacyjności i szczelności?
Czy zwykła brama ażurowa albo nieuszczelniona może zapewnić skuteczność ekranu przyjętą w obliczeniach akustycznych?
Czy ministerstwo zwróci się o ponowne przeanalizowanie sprawy przed wydaniem decyzji środowiskowej przez burmistrza Łobżenicy?
Czy po wejściu w życie art. 38a przekazano regionalnym dyrekcjom wytyczne dotyczące jego stosowania? Jeżeli nie, czy ministerstwo przygotuje takie wytyczne?
Czy sprawdzano, czy pracownicy prowadzący postępowania dotyczące hałasu zostali zapoznani z art. 38a i jego skutkami prawnymi?
Czy ministerstwo przeanalizuje, na jakie koszty mogą zostać narażone samorządy w wyniku nieuwzględniania art. 38a przez organy ochrony środowiska?
Czy w przypadku potwierdzenia nieprawidłowości zostaną podjęte działania nadzorcze, organizacyjne albo szkoleniowe?
Czy ministerstwo przygotuje jednolite zasady oddzielania w analizach akustycznych hałasu objętego art. 38a od pozostałych źródeł występujących na terenach obiektów sportowych?
Celem art. 38a było zapewnienie możliwości normalnego korzystania z infrastruktury sportowej przez dzieci, młodzież, kluby sportowe i mieszkańców. Przepis ten nie może pozostać martwy tylko dlatego, że organ prowadzący postępowanie go nie przeanalizował.
Nie można wymagać od samorządów przestrzegania każdej litery prawa, a jednocześnie pozwalać organom państwa na pomijanie przepisu odnoszącego się bezpośrednio do prowadzonej sprawy.
Z poważaniem
Adam Luboński
Poseł na Sejm Rzeczypospolitej Polskiej
Sekretarz stanu Urszula Zielińska
Odpowiedź zawiera znaczną ilość ogólników lub zapowiedzi dalszych analiz przy ograniczonej liczbie konkretów.
- Wymienia precyzyjne daty lub terminy (8)
- Resort odnosi się punkt po punkcie do pytań posła
- Wykryto zwrot wymijający: „nie jest właściwe” (brak właściwości / odesłanie do innego organu)
Pełna treść wyekstrahowana z załącznika PDF (odpowiedź urzędowa)
13523 znakówinfo@klimat.gov.pl Ministerstwo Klimatu i Środowiska
www.gov.pl/klimat
Działamy zgodnie z EMAS - zarządzając instytucją, dbamy o środowisko
DOP-WŚ.0500.70.2026.2.DT
4498611.18594177.15137129
Warszawa, 15-09-2026
Dotyczy: odpowiedzi na interpelację Posła Adama Lubońskiego oraz Posłanki Bożenny
Hołowni (znak: K10INT18949)
Temat: w sprawie pominięcia art. 38a ustawy o sporcie przez Regionalnego Dyrektora
Ochrony Środowiska w Poznaniu oraz nałożenia na gminę Łobżenica warunków
dotyczących ekranów akustycznych
Pan
Włodzimierz Czarzasty
Marszałek Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej
Szanowny Panie Marszałku,
w związku z interpelacją Posła Adama Lubońskiego oraz Posłanki Bożenny Hołowni
przekazuję odpowiedź w zakresie kompetencji Ministra Klimatu i Środowiska.
1. Czy art. 38a ustawy o sporcie w związku z art. 2 ust. 2a Prawa ochrony środowiska
wyłącza stosowanie norm hałasu do dźwięków powstających w związku z
uprawianiem sportu w ramach szkolenia sportowego oraz aktywności szkolnej lub
rekreacyjnej?
W pierwszej kolejności należy wskazać, że art. 38a ustawy z dnia 25 czerwca 2010 r.
o sporcie1 pozostaje we właściwości Ministra Sportu i Turystyki jako ministra właściwego
do spraw kultury fizycznej. W konsekwencji przedstawianie intencji ustawodawcy oraz
dokonywanie wykładni tej regulacji należy do kompetencji Ministra Sportu i Turystyki.
Odnosząc się natomiast do zagadnienia w kontekście przepisów ustawy z dnia 27 kwietnia
2001 r. - Prawo ochrony środowiska2, należy podkreślić, że możliwość zastosowania art.
38a ustawy o sporcie wymaga każdorazowo indywidualnej oceny okoliczności konkretnej
sprawy. Ustawa o sporcie wprowadza szczególne rozwiązanie, zgodnie z którym uprawianie
sportu na określonych obiektach infrastruktury sportowej, jeżeli odbywa się w ramach
szkolenia sportowego albo aktywności sportowej o charakterze szkolnym lub rekreacyjnym,
kwalifikowane jest jako powszechne korzystanie ze środowiska. Przepis ten należy przy tym
interpretować z uwzględnieniem jego celu, jakim było przeciwdziałanie sytuacjom
ograniczania funkcjonowania infrastruktury sportowej służącej realizacji aktywności
fizycznej społeczeństwa, w szczególności w wymiarze edukacyjnym i rekreacyjnym.
Zarówno sama konstrukcja art. 38a ustawy o sporcie, jak i uzasadnienie projektu wyraźnie
wskazują, że art. 38a ustawy o sporcie nie znosi całkowicie regulacji hałasu w odniesieniu
do obiektów sportowych, lecz ma umożliwić odpowiednie zróżnicowanie działalności
sportowej i innych źródeł hałasu. W tym kontekście istotne znaczenie mają zarówno: rodzaj
obiektu, charakter podejmowanej aktywności i sposób faktycznego wykorzystania danej
infrastruktury. Stąd, w szczególności ustalenia wymaga, czy dana forma aktywność stanowi
1 Dz. U. z 2026 r. poz. 95 z późn. zm.
2 Dz. U. z 2025 r. poz. 647 z późn. zm.
-- 1 of 5 --
2
szkolenie sportowe albo aktywność sportową o charakterze szkolnym lub rekreacyjnym
oraz czy analizowany hałas pozostaje w bezpośrednim związku z uprawianiem sportu
w rozumieniu tego przepisu.
2. Czy odgłosy zawodników, odbijania piłek oraz korzystania z boisk, kortów, bieżni,
siłowni plenerowych i pumptracków powinny być uwzględniane w modelu służącym
do nałożenia obowiązku budowy ekranów?
W kontekście powyższych pytań, należy wskazać, że art. 38a ustawy o sporcie nie ustanawia
wyjątków od wskazanej w nim zasady, lecz określa przesłanki jego zastosowania. Oznacza
to, że każdorazowo konieczne jest ustalenie, czy dana aktywność stanowi szkolenie
sportowe albo aktywność sportową o charakterze szkolnym lub rekreacyjnym oraz czy
emitowany hałas pozostaje w bezpośrednim związku z uprawianiem sportu na obiektach
wymienionych w tym przepisie. W przypadku niespełnienia tych przesłanek ocena
oddziaływania akustycznego następuje na zasadach ogólnych wynikających z przepisów
ustawy - Prawo ochrony środowiska. W konsekwencji ocena, czy określone oddziaływania
akustyczne mieszczą się w zakresie zastosowania art. 38a ustawy o sporcie, wymaga
identyfikacji charakteru poszczególnych emisji oraz ustalenia ich związku z aktywnością
sportową, o której mowa w tym przepisie. W tym kontekście odgłosy zawodników,
odbijania piłek oraz korzystania z boisk, kortów, bieżni, siłowni plenerowych i pumptracków
mogą zostać objęte zakresem art. 38a ustawy o sporcie wyłącznie w przypadku spełnienia
przesłanek określonych w tym przepisie.
Jeżeli nie są spełnione przesłanki zastosowania art. 38a ustawy o sporcie, model akustyczny
powinien odzwierciedlać rzeczywiste warunki użytkowania obiektu i uwzględniać wszystkie
istotne źródła hałasu związane z jego funkcjonowaniem, w tym hałas generowany przez
użytkowników obiektu oraz hałas pochodzący z infrastruktury towarzyszącej, takiej jak
nagłośnienie, ruch pojazdów, parkingi czy urządzenia techniczne. Celem takiej analizy jest
ocena rzeczywistego oddziaływania akustycznego przedsięwzięcia na tereny sąsiednie oraz
wykazanie zgodności z wymaganiami wynikającymi z przepisów ochrony środowiska.
Ocena ta należy do organu prowadzącego postępowanie i powinna być dokonywana
z uwzględnieniem okoliczności konkretnej sprawy. Ministerstwo Klimatu i Środowiska nie
jest właściwe do przesądzania tej kwestii w odniesieniu do indywidualnych postępowań.
3. Czy RDOŚ powinien oddzielić źródła objęte art. 38a od nagłośnienia, ruchu
samochodowego, parkingów i urządzeń technicznych?
4. Czy prawidłowe jest wydanie postanowienia bez odniesienia się do art. 38a, mimo że
Gmina wprost powołała ten przepis?
5. Czy Ministerstwo lub Generalny Dyrektor Ochrony Środowiska zbadają
prawidłowość postępowania RDOŚ w Poznaniu w sprawie WOO-
IV.4220.1916.2025.AK?
6. Czy badanie obejmie sprawdzenie, czy po usunięciu z modelu źródeł objętych art. 38a
pozostałe źródła nadal powodują przekroczenia?
-- 2 of 5 --
3
7. Czy przy ocenie konieczności ekranów powinno zostać uwzględnione, że działalność
sportowa nie była prowadzona po godzinie 22.00, a dokumentacja zakłada
użytkowanie obiektów w godzinach 8.00–20.00?
8. Czy RDOŚ może nakazać zamykanie bramy w ekranie bez wskazania, że ma to być
brama pełna i akustyczna, oraz bez określenia jej izolacyjności i szczelności?
9. Czy zwykła brama ażurowa albo nieuszczelniona może zapewnić skuteczność ekranu
przyjętą w obliczeniach akustycznych?
10. Czy Ministerstwo zwróci się o ponowne przeanalizowanie sprawy przed wydaniem
decyzji środowiskowej przez Burmistrza Łobżenicy?
12. Czy sprawdzano, czy pracownicy prowadzący postępowania dotyczące hałasu zostali
zapoznani z art. 38a i jego skutkami prawnymi?
13. Czy Ministerstwo przeanalizuje, na jakie koszty mogą zostać narażone samorządy
w wyniku nieuwzględniania art. 38a przez organy ochrony środowiska?
14. Czy w przypadku potwierdzenia nieprawidłowości zostaną podjęte działania
nadzorcze, organizacyjne albo szkoleniowe?
Odnosząc się łącznie do powyższych pytań, proszę o przyjęcie poniższych informacji.
RDOŚ w Poznaniu postanowieniem z 9 lipca 2026 r. zaopiniował realizację przedsięwzięcia
pn. „Przebudowa wraz z rozbudową kompleksu sportowo-rekreacyjnego im. Alojzego Graja
w Łobżenicy w ramach zadania inwestycyjnego – Modernizacja stadionu sportowego im.
Alojzego Graja w Łobżenicy”, stwierdzając brak potrzeby przeprowadzania oceny
oddziaływania na środowisko dla ww. przedsięwzięcia i wskazując środki, jakie
zminimalizują wpływ tego przedsięwzięcia na środowisko.
W omawianym przypadku organem ochrony środowiska właściwym do wydania decyzji
o środowiskowych uwarunkowaniach jest Burmistrz Łobżenicy, który w ramach
prowadzonego postępowania jest zobowiązany do uzyskania wymaganych prawem opinii
i uzgodnień. Opinia, w przeciwieństwie do uzgodnienia, nie ma charakteru wiążącego
dla organu ochrony środowiska prowadzącego postępowanie administracyjne w sprawie
wydania decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach. Oznacza to, że w omawianym
przypadku Burmistrz, może, ale nie musi, uwzględniać warunków wskazanych przez RDOŚ
w Poznaniu w postanowieniu z 9 lipca 2026 r. i to na nim ciążą skutki prawne związane
z właściwym stosowaniem przepisów, w tym ograniczenia ponadnormatywnego hałasu
w środowisku, jeżeli przewiduje się, że taki wystąpi.
W kontekście problematyki wskazanej w interpelacji należy jeszcze raz wskazać,
że ustawodawca w art. 38a ustawy o sporcie, wprost wskazał, że uprawianie sportu na
boiskach, kortach, bieżniach, lodowiskach, siłowniach plenerowych, skateparkach,
rolkowiskach i pumptrackach stanowi powszechne korzystanie ze środowiska
(a więc podlega wyłączeniu ze stosowania ustawy - Prawo ochrony środowiska), jeżeli
odbywa się w ramach szkolenia sportowego albo aktywności sportowej o charakterze
szkolnym lub rekreacyjnym. Oznacza to, że działalność tego rodzaju została wyłączona z
-- 3 of 5 --
4
obowiązków wynikających z ustawy - Prawo ochrony środowiska i nie ma potrzeby
modelowania propagacji hałasu w środowisku. Innymi słowy aktywność sportowa związana
oddziaływaniami z przedsięwzięć powinna być uwzględniana w modelach akustycznych
z wyjątkiem sytuacji, gdy dotyczy ona powszechnego korzystania ze środowiska.
Nadmienić należy, że ustawodawca w art. 38a ustawy o sporcie wskazał zamknięty katalog
sytuacji, w których pośrednio dopuścił sytuację akceptowania przekroczeń dopuszczalnego
poziomu hałasu w środowisku. Co ważne, ustawodawca w art. 4 ust. 1 ustawy - Prawo
ochrony środowiska, zastrzegł, że powszechne korzystanie ze środowiska może mieć
miejsce wyłącznie bez użycia instalacji. Planowane do wybudowania nagłośnienie i
klimatyzatory są instalacjami w rozumieniu art. 3 pkt 6 ustawy - Prawo ochrony środowiska,
w związku z czym w sytuacji, gdy obowiązek uzyskania decyzji o środowiskowych
uwarunkowaniach wynika z przepisów prawa, organ ochrony środowiska jest zobowiązany
do oceny ich uciążliwości, a gdy powodują przekroczenie dopuszczanych poziomów hałasu
w środowisku, także do nałożenia obowiązku zastosowania adekwatnych środków
minimalizujących.
Boiska, korty itp. są przestrzenią, która umożliwia nie tylko powszechne korzystanie
ze środowiska, lecz także wykorzystanie tych obiektów w innych sytuacjach. W przypadku
przedsięwzięć należy dokonać oceny ich wpływu na środowisko, przy czym tak jak
wątpliwym wydaje się uwzględnianie mowy ludzkiej (w tym krzyk, śpiew) w modelowaniu
propagacji hałasu w środowisku, tak uzasadnione jest uwzględnienie odgłosów odbijanej
piłki, jej zderzeń z siatką ochronną itp. – o ile dotyczą sytuacji innych niż powszechne
korzystanie środowiska, a także uwzględnienie dźwięków nadawanych przez system
nagłośnienia (np. zapowiedzi spikera).
W kontekście pytań dotyczących zbadania prawidłowości postępowania RDOŚ zwracam
uwagę, że administracyjnym toku instancji ani Generalny Dyrektor Ochrony Środowiska ani
Minister Klimatu i Środowiska nie posiadają właściwości rzeczowej do kontroli
postanowienia tego organu. Wskazania wymaga, że przepisy ustawy z dnia 3 października
2008 r. o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie, udziale społeczeństwa w
ochronie środowiska oraz o ocenach oddziaływania na środowisko3 (dalej u.o.o.ś.), nie
przewidują żadnego środka zaskarżenia dla opinii lub uzgodnień wydanych na podstawie
art. 64 u.o.o.ś. w ramach postępowania w sprawie wydania decyzji o środowiskowych
uwarunkowaniach. Wobec powyższego, na postanowienie regionalnego dyrektora ochrony
środowiska wyrażające opinię o braku potrzeby przeprowadzenia oceny oddziaływania
przedsięwzięcia na środowisko, nie przysługuje prawo wniesienia zażalenia.
Co prawda przepis art. 106 § 5 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania
administracyjnego4 (dalej: „k.p.a.”) przewiduje możliwość wniesienia zażalenia
na postanowienie organu współdziałającego, jednak zgodnie z art. 64 ust. 1 pkt 1 ustawy
u.o.o.ś. do opinii o braku konieczności oceny odziaływania na środowisko, nie przysługuje
zażalenie.
Należy jednak zwrócić uwagę na to, że strona uznająca postanowienie za niezasadne nie
zostaje pozbawiona możliwości jego kontroli. Zgodnie bowiem z art. 142 k.p.a., strona może
3 Dz. U. z 2026 r. poz. 670
4 Dz. U. z 2025 r. poz. 1691
-- 4 of 5 --
5
kwestionować stanowisko organu współdziałającego w odwołaniu od decyzji i ewentualnie
w skardze do sądu administracyjnego na decyzję organu II instancji.
11. Czy po wejściu w życie art. 38a przekazano regionalnym dyrekcjom wytyczne
dotyczące jego stosowania? Jeżeli nie, czy Ministerstwo przygotuje takie wytyczne?
15. Czy Ministerstwo przygotuje jednolite zasady oddzielania w analizach akustycznych
hałasu objętego art. 38a od pozostałych źródeł występujących na terenach obiektów
sportowych?
Należy ponownie wskazać, że przepisy art. 38a ustawy o sporcie pozostają we właściwości
Ministra Sportu i Turystyki. Tym samym kwestie dotyczące zakresu zastosowania tego
przepisu oraz ewentualnego opracowania wytycznych interpretacyjnych odnoszących
się do jego stosowania pozostają w kompetencji tego ministra. Jednocześnie należy
zauważyć, że możliwość zastosowania art. 38a ustawy o sporcie jest uzależniona
od okoliczności konkretnego przypadku, w tym od charakteru aktywności oraz sposobu
wykorzystania infrastruktury sportowej. W związku z tym ocena, czy określone
oddziaływania akustyczne mieszczą się w zakresie tego przepisu, powinna być dokonywana
indywidualnie przez organ prowadzący postępowanie na podstawie całokształtu
okoliczności faktycznych sprawy.
Z wyrazami szacunku
Z up. Ministra
Urszula Zielińska
Sekretarz Stanu
Ministerstwo Klimatu i Środowiska
/ – podpisany cyfrowo/
Do wiadomości:
Departament Spraw Parlamentarnych w KPRM
-- 5 of 5 --