Informacja dotycząca zasad przetwarzania danych osobowych przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz praw osób,
których dane są przetwarzane została zamieszczona na stronie www.gov.pl/kultura/bip w zakładce Polityka przetwarzania danych osobowych.
Identyfikator dokumentu: 2540922.11542292.10893148
+48 22 42 10 100 Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego
esp@kultura.gov.pl ul. Krakowskie Przedmieście 15
www.gov.pl/kultura 00-071 Warszawa
Marta Cienkowska
Pan
Włodzimierz Czarzasty
Marszałek Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej
Szanowny Panie Marszałku,
odpowiadając na interpelację nr 18246 posła Mariusza Błaszczaka z 6 lipca 2026 roku w
sprawie działań państwa w zakresie upowszechniania wiedzy historycznej o zbrodniach
OUN-UPA oraz ochrony pamięci o ofiarach ludobójstwa na obywatelach II Rzeczypospolitej,
uprzejmie proszę o przyjęcie następujących wyjaśnień.
Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego i jego instytucje podległe od wielu lat
angażują się w projekty podtrzymujące pamięć o ofiarach zbrodni wołyńskiej oraz
upowszechniające wiedzę o tych wydarzeniach, zarówno w kraju jaki i za granicą. Jest
to działanie ciągłe resortu i nie zmienia się pomimo zachodzących zmian politycznych czy
organizacyjnych. W ostatnich dwóch latach Ministerstwu udało się osiągnąć bardzo ważny
cel – doprowadzono do odblokowania na terenie Ukrainy prac poszukiwawczych
i ekshumacyjnych ofiar zbrodni wołyńskiej. Odbył się już pierwszy uroczysty pogrzeb a
kolejne prace poszukiwawcze i ekshumacyjne są realizowane zgodnie z praktyką
wypracowaną ze stroną ukraińską.
W Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego funkcjonują trzy programy dotacyjne,
w ramach których wnioskodawcy mogą wystąpić o środki na upamiętnienie ofiar OUN-UPA
bądź opiekę nad miejscami pamięci, zarówno na terenie Polski, jak i poza jej granicami:
- w ramach programu „Miejsca pamięci i trwałe upamiętnienia w kraju” beneficjenci mogą
wystąpić o środki do zapewnienia stabilnej opieki nad najważniejszymi miejscami pamięci,
położonym na terenie Polski. W sposób szczególny dotyczy to miejsc noszących ślady
masowych zbrodni reżimów totalitarnych;
- w ramach programu „Groby i cmentarze wojenne w kraju” beneficjenci mogą wystąpić o
środki na zapewnienie opieki nad grobami i cmentarzami wojennymi na terenie
Rzeczpospolitej Polskiej;
- w ramach programu „Miejsca pamięci narodowej za granicą” beneficjenci mogą starać się o
środki na działania restauratorskie, konserwatorskie i rewaloryzacyjne oraz opiekę nad
polskimi grobami i cmentarzami wojennymi, a także innymi miejscami pamięci położonymi za
granicą Rzeczypospolitej Polskiej. W ramach ww. programu beneficjenci mogą również
wystąpić o dofinansowanie prac poszukiwawczych lub ekshumacyjnych wraz z badaniami
specjalistycznymi w miejscach dotychczas nieoznaczonych mogił w celu zapewnienia
godnego pochówku i miejsca spoczynku poległym, pomordowanym i zmarłym w wyniku
wojen i represji.
W latach 2024-2026 na przeprowadzenie prac poszukiwawczych i ekshumacyjnych ofiar
zbrodni wołyńskiej oraz na opiekę nad grobami i cmentarzami wojennymi ofiar ww. zbrodni

-- 1 of 11 --

+48 22 42 10 100 Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego
esp@kultura.gov.pl ul. Krakowskie Przedmieście 15
www.gov.pl/kultura 00-071 Warszawa
zlokalizowanymi w Polsce i na Ukrainie Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego
przeznaczyło następujące środki finansowe:
2024 r. – 97 940 zł
2025 r. – 924 604, 75 zł
2026 r. – 702 800 zł
Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego konsekwentnie wspiera prace zmierzające
do odnajdywania, ekshumowania, upamiętniania i identyfikacji ofiar zbrodni wołyńskiej.
Dzięki pracom polsko-ukraińskiej Grupy Roboczej do spraw Godnych Pochówków,
działającej pod auspicjami Ministerstw Kultury Polski i Ukrainy, strona ukraińska wznowiła
wydawanie zezwoleń na prace poszukiwawcze i ekshumacyjne. Od stycznia 2025 r. zostały
wydane zezwolenia na przeprowadzenie ekshumacji w Puźnikach, Lwowie-Zboiskach,
Ostrówkach i Woli Ostrowieckiej oraz Lwowie-Hołosku, a także na przeprowadzenie
poszukiwań w Ugłach, Ostrówkach i Woli Ostrowieckiej, Hucie Pieniackiej i na kontynuację
prac w Puźnikach.
W 2025 r. Ministerstwo sfinansowało prace ekshumacyjne oraz identyfikacyjne ofiar
zbrodni w Puźnikach, dokonanej przez ukraińskich nacjonalistów w nocy z 12 na 13 lutego
1945 r. Ekshumacje, przeprowadzone w dniach 25 kwietnia – 10 maja 2025 r. zakończyły się
ekshumowaniem szczątków 43 osób. Uroczysty pogrzeb ofiar na cmentarzu
rzymskokatolickim w Puźnikach odbył się 6 września 2025 r. z udziałem rodzin ofiar oraz
przedstawicieli władz państwowych Polski i Ukrainy. W 2025 i 2026 r. zostały również
przeprowadzone badania medyczno-sądowe oraz genetyczne badania porównawcze,
rezultatem których było zidentyfikowanie pierwszych ośmiu ofiar ww. zbrodni. Uroczyste
wręczenie not identyfikacyjnych rodzinom odbyło się 13 lipca 2026 r. w siedzibie MKiDN.
Należy podkreślić, iż ekshumacje w Puźnikach były pierwszymi ekshumacjami ofiar zbrodni
wołyńskiej od 2015 r., w wyniku których po raz pierwszy dokonano identyfikacji ofiar ww.
zbrodni dzięki zastosowaniu genetycznych badań porównawczych.
Ponadto, w ramach Programu Ministra „Miejsca pamięci narodowej za granicą” na rok 2026
Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego udzieliła dofinansowania na przeprowadzenie
prac poszukiwawczych ofiar zbrodni wołyńskiej w Ugłach, Wiśniowcu, Hucisku oraz na
kontynuowanie prac w Puźnikach.
Instytucją publiczną, podlegającą Ministerstwu Kultury i Dziedzictwa Narodowego, której
celem jest inicjowanie, wspieranie i podejmowanie działań na rzecz dialogu i porozumienia w
stosunkach Polaków z narodami Europy Wschodniej, w szczególności z Ukraińcami,
Białorusinami, Gruzinami, Mołdawianami i Rosjanami jest Centrum Dialogu im. Juliusza
Mieroszewskiego. Do ustawowych zadań Centrum należy między innymi upowszechnianie
w Polsce i poza jej granicami wiedzy o historii, kulturze i dziedzictwie narodów Europy
Środkowej i Wschodniej, a także prowadzenie i wspieranie działalności edukacyjnej.
Zgodnie z art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 25 marca 2011 r. Centrum Dialogu im. Juliusza
Mieroszewskiego realizuje powyższe zadania ustawowe a w latach 2024–2026 Centrum
prowadziło szereg działań, których celem było między innymi upowszechnianie wiedzy
o zbrodni wołyńskiej oraz o politycznych i etycznych konsekwencjach negowania jej
ludobójczego charakteru:
1. Polsko-Ukraiński Kongres Historyczny, współorganizowany z Ukraińskim Instytutem
Pamięci Narodowej, odbył się w dniach 6–8 maja 2026 r. w Baranowie Sandomierskim. Jedna
z głównych debat została poświęcona II wojnie światowej oraz zbrodni wołyńskiej. W panelu
udział wzięli prof. Grzegorz Motyka, prof. Grzegorz Hryciuk, dr Wołodymyr Wiatrowycz
oraz prof. Bohdan Hud´, a moderował go Wojciech Konończuk.

-- 2 of 11 --

+48 22 42 10 100 Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego
esp@kultura.gov.pl ul. Krakowskie Przedmieście 15
www.gov.pl/kultura 00-071 Warszawa
Podczas Kongresu zaprezentowano również wyniki prowadzonych ekshumacji oraz
omówiono różnice między polskim i ukraińskim podejściem do terminologii prawa
międzynarodowego oraz metodologii badań nad zbrodniami. Kongres zgromadził około
100 historyków z Polski i Ukrainy. Obrady były transmitowane na żywo w języku polskim
i ukraińskim. Polska transmisja zgromadziła średnio około 6 tys. wyświetleń, natomiast
ukraińska –około 4 tys. wyświetleń.
2. Konferencja poświęcona polsko-ukraińskiej współpracy wojskowej (7 marca 2025 r.)
W ramach konferencji zorganizowano panel pt. „Sojusze i antysojusze –czego uczy wiek XX?”,
moderowany przez Ołeksija Tarasowa, poświęcony historycznym doświadczeniom oraz
współczesnym aspektom współpracy polsko-ukraińskiej. W dyskusji uczestniczyli prof. Jan
Jacek Bruski, dr Maksym Potapenko, prof. Grzegorz Motyka oraz dr Nazar Kiś.
Eksperci poruszyli kwestie polityki historycznej, pamięci o zbrodni wołyńskiej oraz wpływu
rosyjskiej dezinformacji na relacje polsko-ukraińskie.
-3. Film dokumentalny o Wołyniu (11 października 2024 r.)
Film dokumentalny poświęcony zbrodni wołyńskiej zrealizowano we współpracy
z ukraińskim kanałem YouTube „Realna Istorija”. Do tej pory zgromadził on ponad 3,8 mln
wyświetleń, przede wszystkim wśród odbiorców z obwodu kijowskiego, lwowskiego,
dniepropietrowskiego i odeskiego, ale także z Warszawy. W materiale po raz pierwszy
publicznie przedstawiono m.in. rozkaz Romana Szuchewycza dotyczący „oczyszczenia” ziem
ukraińskich z ludności polskiej.
-4. Upowszechnianie wiedzy historycznej wśród młodzieży poprzez szkoły letnie i jesienne
Organizowane przez Centrum Mieroszewskiego szkoły letnie i jesienne stanowią ważną
platformę dialogu i edukacji młodego pokolenia. Co roku gromadzą uczestników z różnych
krajów, przede wszystkim z Polski i Ukrainy, stwarzając przestrzeń do wspólnej refleksji nad
historią, pamięcią oraz współczesnymi wyzwaniami w relacjach między państwami regionu.
Istotnym elementem programu są dyskusje poświęcone trudnym zagadnieniom
historycznym, w tym zbrodni wołyńskiej.
Szczególne miejsce w ofercie Centrum zajmuje szkoła „Sąsiedzki Trialog”, poświęcona
dialogowi między młodymi Polakami, Ukraińcami i Białorusinami. Każdego roku uczestniczą
w niej osoby w wieku od 18 do 35 lat, które biorą udział w dyskusjach oraz praktycznych
warsztatach prowadzonych przez wybitnych ekspertów i badaczy.
W gronie wykładowców znaleźli się m.in. Mariusz Zajączkowski, Magdalena Semczyszyn,
Robert Kostro oraz Łukasz Adamski, których zajęcia obejmowały zagadnienia związane
ze zbrodnią wołyńską, pamięcią historyczną oraz relacjami polsko-ukraińskimi.
Od 2023 roku w projekcie „Sąsiedzki Trialog” uczestniczyło ponad 50 młodych osób, w tym
21 uczestników z Ukrainy, natomiast we wszystkich szkołach organizowanych przez
Centrum udział wzięło już ponad 300 uczestników z różnych krajów.
-5. Dofinansowanie projektów w ramach Otwartego Konkursu
Od 2024 roku Centrum dofinansowuje organizowane przez Stowarzyszenie Pojednanie
Polsko-Ukraińskie „Warsztaty Pojednania Polsko-Ukraińskiego”, odbywające się w Centrum
Integracji Zamłynie na Wołyniu pod opieką ks. Jana Burasa. Projekt gromadzi polskich
i ukraińskich historyków, dziennikarzy, ekspertów, działaczy społecznych, wolontariuszy
oraz młodzież, którzy uczestniczą w wykładach, dyskusjach i spotkaniach poświęconych
trudnym zagadnieniom wspólnej historii oraz współczesnym relacjom polsko-ukraińskim.
Program obejmuje również wizyty w miejscach pamięci, upamiętnianie ofiar konfliktów
polsko-ukraińskich oraz działania porządkowe na cmentarzach, służące budowaniu dialogu
i wzajemnego zrozumienia.

-- 3 of 11 --

+48 22 42 10 100 Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego
esp@kultura.gov.pl ul. Krakowskie Przedmieście 15
www.gov.pl/kultura 00-071 Warszawa
6. Artykuły na portalu Nowa Polszcza
Centrum Mieroszewskiego podejmowało temat zbrodni wołyńskiej na łamach
ukraińskojęzycznego portalu „Nowa Polszcza”. Publikowane materiały obejmowały analizy
historyczne i polityczne, rozmowy ze świadkami oraz potomkami ofiar, a także teksty
poświęcone działaniom na rzecz polsko-ukraińskiego pojednania. Przedstawiano polską
ocenę wydarzeń, kwestię odpowiedzialności za zbrodnię oraz postulaty dotyczące
poszukiwania, ekshumacji i godnego pochówku ofiar. Jednocześnie wskazywano
na znaczenie dialogu, przezwyciężania traumy i budowania relacji polsko-ukraińskich
opartych na prawdzie historycznej i wzajemnym szacunku.
7. Działalność wydawnicza Centrum
W 2017 roku Centrum wydało publikacje ukazujące sytuację w Galicji Wschodniej
i na Wołyniu podczas II wojny światowej ze szczególnym uwzględnieniem roli Sowietów
i sowieckiego aparatu bezpieczeństwa: zbiór artykułów „Sowieci a polskie podziemie 1943–
1946”, zawierający m.in. artykuł Łukasza Adamskiego
Sowieckie relacje o rzezi wołyńskiej,
a także dwutomowy zbiór niepublikowanych dotychczas sowieckich dokumentów
dotyczących m.in. zbrodni wołyńskiej: „Wołyń i Galicja Wschodnia pod okupacją niemiecką
1943–1944”, „Wołyń i Galicja za drugiego Sowieta”, pod red. Ł. Adamskiego i G. Hryciuka.
Książki te wciąż są dostępne do nabycia na stronie Centrum.
8. Komentarze w mediach tradycyjnych i społecznościowych
Dyrektor Centrum, dr Łukasz Adamski, regularnie udziela komentarzy i wywiadów
dla ukraińskich i międzynarodowych mediów, w których wskazuje na naruszanie przez
Ukrainę ogólnoeuropejskiego konsensusu w sprawie niedopuszczalności heroizacji postaci
i formacji odpowiedzialnych za kolaborację z III Rzeszą i czystki etniczne oraz przestrzega
przed skutkami takiej polityki. Dodatkowo zarówno dyrektor, jak i inni pracownicy Centrum,
regularnie biorą udział w dyskusjach w mediach społecznościowych, wyjaśniając powyższe
sprawy ukraińskiej opinii publicznej.
Pozostałe instytucje podległe MKiDN także prowadzą działania w zakresie upowszechniania
wiedzy o ofiarach zbrodni wołyńskiej oraz ochrony ich pamięci.
Instytut Śląski prowadził konkurs: "Opowiem Ci o Kresach" skierowany do dzieci, młodzieży
i dorosłych (od IV klasy szkoły podstawowej do 99+) - w trzech dotychczasowych edycjach
2023-2025 wpłynęło 131 prac, które w większości poruszają temat dotyczący zbrodni UPA,
Podczas gali rozdania nagród konkursu "Opowiem Ci o Kresach" występowali z wykładami
prof. Grzegorz Hryciuk oraz Tomasz Kuba Kozłowski,
W październiku 2026 r. planowana jest konferencja naukowa, pierwsza z planowanego cyklu
pod tytułem „Dziedzictwo Kresów Wschodnich".
Informacje dotyczące działań UPA są wspomniane w biogramach Leksykonu "Kresowianie
na Śląsku po 1945 roku": tom I,II, III. Ponadto - w Leksykonie internetowym Instytut Śląski
posiada wpisy zawierające temat UPA (61 wpisów) oraz OUN-UPA (25 wpisów).
Muzeum Historii Polski w ramach budowanej wystawy stałej, w części poświęconej okresowi
II wojny światowej, przedstawiony będzie temat zbrodni OUN-UPA na ludności polskiej.
Muzeum rozbudowuje ofertę dla społeczności ukraińskiej zamieszkałej w Polsce. W 2025
roku pilotażowo zorganizowano oprowadzania kuratorskie w języku ukraińskim po
aktualnej wystawie czasowej „Rzeczpospolita powstańcza. Insurekcja kościuszkowska i jej
tradycje”. W 2021 roku zorganizowano we współpracy z Instytutem Polskim w Kijowie
wystawę plenerową „Konstytucja 3 Maja. Historia i tradycje” prezentowaną w kilku
ukraińskich miastach.

-- 4 of 11 --

+48 22 42 10 100 Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego
esp@kultura.gov.pl ul. Krakowskie Przedmieście 15
www.gov.pl/kultura 00-071 Warszawa
Muzeum Narodowe w Lublinie tworzy obecnie swój nowy oddział – Muzeum Ziem
Wschodnich Dawnej Rzeczypospolitej (MZWDR). Jednym z obszarów badań MZWDR jest
zagadnienie zbrodni wołyńskiej, co znajduje swój wyraz w poniższych działaniach:
Na wystawie stałej planowany jest moduł „Wołyń 1943. Historia dwóch wsi”. Ekspozycja
przedstawi zbrodnie dokonane przez OUN-UPA na ludności polskiej zamieszkującej
województwa wschodnie II Rzeczpospolitej. Jej celem jest upowszechnianie wiedzy o tych
wydarzeniach, pielęgnowanie pamięci o ofiarach oraz skłanianie do refleksji nad znaczeniem
pamięci historycznej dla współczesności i przyszłości.
Scenariusz wystawy „Wołyń 1943. Historia dwóch wsi” został opracowany przez zespół
kuratorski, w skład którego weszli historycy z MZWDR: dr Marcin Gapski – główny kurator
wystawy stałej i Mirella Rusek-Pora oraz dr Leon Popek – historyk, wieloletni pracownik
Instytutu Pamięci Narodowej, Prezes Towarzystwa Przyjaciół Krzemieńca i Ziemi
Wołyńsko-Podolskiej w Lublinie, autor wielu publikacji poświęconych tematowi zbrodni
wołyńskiej. Dr Popek od 1992 roku uczestniczy w pracach ekshumacyjnych ofiar, w tym
również w pracach prowadzonych obecnie w Ostrówkach.
Narracja wystawy zostanie oparta na perspektywie mikrohistorii. Punktem wyjścia staną się
losy dwóch wołyńskich miejscowości – Ostrówek i Woli Ostrowieckiej – których mieszkańcy
ponieśli śmierć z rąk członków OUN-UPA w sierpniu 1943 roku. Historia obu wsi zostanie
przedstawiona od momentu ich powstania, poprzez codzienne życie mieszkańców, aż po
całkowitą zagładę. Integralnym elementem ekspozycji będzie również przedstawienie
sprawców zbrodni. Treści historyczne zostaną zaprezentowane z wykorzystaniem
różnorodnych materiałów: wykaz 1058 zamordowanych mieszkańców, fotografie ofiar,
współczesne zdjęcia terenów nieistniejących już wsi, szkice i plany obu miejscowości, mapa
ukazująca skalę zbrodni oraz historie mówione.
Bazę ekspozycji będzie stanowić ponad 100 przedmiotów odnalezionych na terenie
nieistniejących dziś wsi Ostrówki i Wola Ostrowiecka, m.in. krzyżyki, medaliki, guziki, klucze
oraz inne przedmioty osobiste, a także relikty wyposażenia spalonego kościoła, w tym
fragment lichtarza i fragment krzyża.
Akcja „Z Kresów ocalone: zbiórka pamiątek i opowieści kresowych” – projekt obejmujący
gromadzenie przedmiotów oraz rejestrowanie relacji świadków. W ramach przedsięwzięcia
pozyskano już ponad 9 tys. obiektów, wśród których znajdują się także przedmioty
odnalezione na terenie nieistniejących dziś wsi Ostrówki i Wola Ostrowiecka. W ramach
projektu zarejestrowano również ponad 120 historii mówionych. W wielu z nich pojawiają
się wspomnienia dotyczące zbrodni wołyńskiej oraz pamięci o jej ofiarach. Projekt ukazuje te
wydarzenia z różnych perspektyw – bezpośrednich świadków, przedstawicieli kolejnych
pokoleń, badaczy zajmujących się tą tematyką, a także osób zaangażowanych w
pielęgnowanie pamięci o ofiarach i działania na rzecz dialogu polsko-ukraińskiego. W ramach
projektu w 2025 r. zarejestrowano relacje m.in.: Zofii Antonik – bezpośredniego świadka
wydarzeń; w relacji podejmuje także temat Sprawiedliwych Ukraińców; Leona Popka –
historyka i badacza zbrodni wołyńskiej, potomka ofiar; Ołeksandry Wasiejko - Ukrainki
zaangażowanej w pielęgnowanie pamięci o zamordowanych, córki Sprawiedliwego
Ukraińca; Krzesimira Dębskiego – polskiego kompozytora reprezentującego drugie
pokolenie po ofiarach zbrodni wołyńskiej .
Prace nad wystawą stałą Muzeum Ziem Wschodnich Dawnej Rzeczypospolitej prowadzone
są w ramach dotacji celowej MKiDN na wydatki inwestycyjne pn. „Przebudowa Pałacu
Lubomirskich na potrzeby Muzeum Ziem Wschodnich Dawnej Rzeczypospolitej”.
Akcja „Z Kresów ocalone: zbiórka pamiątek i opowieści kresowych” oraz ogólnopolski
konkurs historyczny dla uczniów szkół podstawowych i ponadpodstawowych „Ludzie
Kresów: opowieści nieznane” realizowane są z dotacji podmiotowej MKiDN.

-- 5 of 11 --

+48 22 42 10 100 Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego
esp@kultura.gov.pl ul. Krakowskie Przedmieście 15
www.gov.pl/kultura 00-071 Warszawa
„Człowiek w obliczu wojny” – V edycja ogólnopolskiego seminarium edukacyjnego dla
nauczycieli – wydarzenie zostanie zrealizowane w ramach dotacji celowej MKiDN.
Muzeum II Wojny Światowej: szacuje, że realizowane w Polsce i w Ukrainie zdjęcia filmowe,
w tym notacje wiązały się z wydatkiem ok. 35 tys. zł.
Materiały edukacyjne w formie audioprzewodników są dostępne na wystawach w siedzibie
głównej Muzeum w języku polskim, angielskim, ukraińskim, rosyjskim i niemieckim, na
wystawach czasowych w języku polskim i angielskim.
W lutym 2024 r. zorganizowało seminarium szkoleniowe dla grupy ukraińskich muzealników
poświęcone możliwościom współpracy polskich i ukraińskich instytucji muzealnych w
zakresie badań, edukacji i prezentowania wspólnego dziedzictwa historycznego. W ramach
seminarium przeprowadzono badanie społeczne w formie ankiety, obejmujące m.in. pytania
o najtrudniejsze wydarzenia we wspólnej historii Polski i Ukrainy oraz o miejsce tych
zagadnień na wystawach muzealnych. W odpowiedziach uczestników zbrodnia wołyńska
była wskazywana jako jeden z tematów, który powinien być rzetelnie prezentowany w
muzeach. Zagadnienie to rozważano podczas seminarium pod kątem sposobów
podejmowania złożonych tematów historycznych, budowania dialogu oraz prezentowania
różnych perspektyw przy tworzeniu wystaw muzealnych.
Przedstawiciele Muzeum Ziemi Wschodnich Dawnej Rzeczypospolitej każdego roku biorą
udział w obchodach Narodowego Dnia Pamięci o Polakach Ofiarach Ludobójstwa oraz
uroczystościach upamiętniających ofiary zbrodni wołyńskiej w Ostrówkach i Woli
Ostrowieckiej, odbywających się w Ostrówkach. Muzeum Ziem Wschodnich Dawnej
Rzeczypospolitej wykonało dokumentację fotograficzną terenów nieistniejących dziś
miejscowości Ostrówki i Wola Ostrowiecka, w celu zachowania pamięci o miejscach
związanych ze zbrodnią wołyńską oraz wykorzystania materiału w działalności
wystawienniczej, edukacyjnej i popularyzatorskiej.
Muzeum Ziem Wschodnich Dawnej Rzeczypospolitej od kilku lat digitalizuje dokumenty
związane m.in. z tematem zbrodni wołyńskiej. Są to fotografie mieszkańców, dokumenty
archiwalne oraz artefakty. Działania podejmowane są w celu ich zachowania, opracowania i
udostępniania w ramach działalności muzealnej i edukacyjnej.
Muzeum od wielu lat organizuje coroczne spotkania poświęcone pamięci zmarłych. Jedno z
takich spotkań w listopadzie 2024 r. poświęcone było ekshumacjom ofiar zbrodni wołyńskiej
- „Ekshumacje ofiar zbrodni wołyńskiej: stan obecny i perspektywy na przyszłość – spotkanie
zaduszkowe”. Wykład wygłosił dr Leon Popek, który przedstawił aktualny stan badań i prac
ekshumacyjnych, omówił perspektywy na przyszłość oraz zwrócił uwagę na wyzwania i
trudności związane z poszukiwaniem, identyfikacją i godnym pochówkiem ofiar.
„Ludzie Kresów: opowieści nieznane” - ogólnopolski konkurs historyczny dla uczniów szkół
podstawowych i ponadpodstawowych, edycje 2024 – 2026 ma zachęcać młodych ludzi do
odkrywania historii poprzez bezpośredni kontakt z drugim człowiekiem. W
dotychczasowych edycjach udział wzięło ponad 600 uczniów z całej Polski. Uczestnicy
dokumentują wspomnienia i historie rodzinne, które następnie stają się podstawą prac
plastycznych i cyfrowych, takich jak wywiady, filmy, komiksy czy albumy. Część zgłaszanych
prac podejmuje temat zbrodni wołyńskiej, utrwalając świadectwa świadków oraz potomków
ofiar i przyczyniając się do zachowania pamięci o tych wydarzeniach. Nagrodzone prace
publikowane są w wirtualnej galerii na portalu internetowym, dzięki czemu pozostają
dostępne dla szerokiego grona odbiorców.
„Człowiek w obliczu wojny” – V edycja ogólnopolskiego seminarium edukacyjnego dla
nauczycieli, październik 2026 r. Tegoroczna edycja cyklicznego seminarium metodycznego
poświęcona będzie wojnom i konfliktom na przestrzeni wieków. Uczestnicy wysłuchają
wykładu poświęconego genezie zbrodni wołyńskiej i pamięci o tych wydarzeniach. Wezmą

-- 6 of 11 --

+48 22 42 10 100 Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego
esp@kultura.gov.pl ul. Krakowskie Przedmieście 15
www.gov.pl/kultura 00-071 Warszawa
także udział w warsztatach metodycznych prezentujących sposoby pracy ze złożonymi
tematami na lekcjach historii na przykładzie zbrodni wołyńskiej. Materiały edukacyjne
opracowane przez muzealnych edukatorów ułatwią podejmowanie tematu w sposób
rzetelny, oparty na różnorodnych źródłach i uwzględniający odmienne perspektywy. Będą
również punktem wyjścia do rozmowy o pamięci rodzinnej i międzypokoleniowej, znaczeniu
świadectw świadków oraz sposobach pielęgnowania pamięci o ofiarach.
Wystawa główna Muzeum II Wojny Światowej jest obecnie jedyną wystawą historyczną w
Polsce, która zawiera oddzielną sekcję o zbrodniach OUN-UPA. W ww. okresie odwiedziło
ją ponad milion zwiedzających. Jest to główny środek oddziaływania edukacyjnego na
odwiedzających Muzeum gości;
W ramach cyklu otwartych debat i wykładów historycznych "Spotkania z Historią" odbyły
się:
- dyskusja na temat książek „Pociski jak paciorki różańca. Armia Krajowa i Bataliony
Chłopskie wobec Ukraińców w Sahryniu i innych wsiach powiatu - hrubieszowskiego 9–10
marca 1944 roku” dr. Mariusza Sawy i „Pogrom. Hrubieszowszczyzna. Wiosna 1944 r.”,
prowadzona przez Adama Balcera, dyrektora programowego Kolegium Europy Wschodniej,
- spotkanie promocyjne książki pt. „Gry pamięcią: O polityce historycznej, Polsce, Ukrainie i
Rosji", czyli wywiadu-rzeki Andrzeja Brzezieckiego z prof. Grzegorzem Motyką;
- przygotowanie okolicznościowych postów w mediach społecznościowych z okazji rocznicy,
w tym materiałów filmowych /relacji świadków historii/;
- zrealizowano 3 notacje filmowe ze świadkami historii zbrodni na Wołyniu zamieszkującymi
m.in. w Gdańsku. W zbiorze Muzeum znajduje się już przeszło 40 notacji filmowych
związanych z tym tematem. Zostały one zrealizowane zarówno ze świadkami z rodzin ofiar i
ich znajomych, jak i z członkami UPA. Część z tych notacji znajduje się już w portalu historii
mówionej;
- część ze zrealizowanych notacji w temacie zbrodni nacjonalistów ukraińskich w br.
udostępniono do wykorzystania w zbiorowej publikacji badającej od wielu lat ten temat Ewie
Siemaszko (współautorce publikacji Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich
na ludności polskiej Wołynia 1939–1945. T. 1 i 2. Warszawa 2000 (współautor: Władysław
Siemaszko);
- w portalu historii mówionej i w YouTube jest dostępna od siedmiu lat krótka forma filmowa
,,Powrót do Janowej Doliny – Zbrodnia Wołyńska”. Udostępniony materiał ma obecnie
ponad 133 tyś. wyświetleń i nadal jest w zainteresowaniu odbiorców.
Muzeum przyjęło do wydania książkę źródłową dr. hab. Damiana Markowskiego pt.
„Wytrwamy!” Ludność polska w Galicji Wschodniej w latach 1941–1946 w świetle
dokumentów polskich, ukraińskich, sowieckich i niemieckich. Zbiór dokumentów, w której
autor zamieścił źródła dokumentujące m.in. działania OUN-UPA w latach 1941-1946.
Dokumenty obcojęzyczne zostały przetłumaczone na język polski. Książka ukaże się w tym
roku w nakładzie 600 egz.
Muzeum II Wojny Światowej: realizuje film dokumentalny ,,Pole minowe” o wojennej historii
Drohobycza (obecnie Ukraina), natomiast ostateczny zakres historyczny i koszty będą znane
do końca br., gdyż trwają ostatnie zdjęcia i postprodukcja.
Dział Edukacji realizuje działania skierowane bezpośrednio do odbiorców ukraińskich pt.
„KINO po ukraińsku”. Pokazy odbywały się w środy, raz w miesiącu. Seanse były bezpłatne,
repertuar dostosowany był do rodzin z dziećmi. Po seansach odbywały się plastyczne
warsztaty integracyjne.

-- 7 of 11 --

+48 22 42 10 100 Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego
esp@kultura.gov.pl ul. Krakowskie Przedmieście 15
www.gov.pl/kultura 00-071 Warszawa
24 lutego br., wernisaż wystawy „Mariupol – droga pamięci i marzeń”, połączony z oficjalnymi
wystąpieniami władz Miasta Gdańska, przedstawicieli instytucji publicznych oraz gości z
Ukrainy – w tym władz Mariupola i organizacji dokumentujących na co dzień doświadczenia
wojny. Program obejmował również część performatywną, zwieńczoną uruchomieniem
instalacji multimedialnej i podpisaniem Deklaracji Sprawiedliwości dla Mariupola przez
Wadyma Bojczenko, mera tego miasta i przedstawicieli Obszaru Metropolitalnego Gdańsk–
Gdynia–Sopot.
Muzeum oddziałuje na partnerów ukraińskich poprzez wystawę główną. Jedna z sekcji
Muzeum opowiada o zbrodniach nacjonalistów ukraińskich, w tym UPA na Polakach –
mieszkańcach Wołynia. Wizyty ukraińskich muzealników oraz przedstawicieli instytucji
(m.in. Narodowe Muzeum Historii Ukrainy z Kijowa, Muzeum Ukraińskiego Udziału w II
Wojnie Światowej z Kijowa, władze miast Mariuplol i Odessa) obejmują każdorazowo
zwiedzanie wystawy stałej Muzeum Ii Wojny Światowej w Gdańsku, której ważnym punktem
jest sekcja 10., poświęcona zbrodniom nacjonalistów ukraińskich. W celu lepszego dotarcia
do gości z Ukrainy przetłumaczono audioprzewodnik na język ukraiński.
Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku współpracuje z instytucjami kultury w Ukrainie
zdobywając doświadczenia w kwestii dotyczącej zabezpieczenia zbiorów i realiów
funkcjonowania muzeów podczas działań wojennych.
Muzeum co roku uczestniczy w uroczystościach Narodowego Dnia Pamięci o Polakach –
Ofiarach Ludobójstwa OUN i UPA na ziemiach wschodnich II Rzeczypospolitej. Uroczystości
organizowane przez IPN Oddział Gdańsk odbywają się przy pomniku temu poświęconemu
przy ulicy Stolarskiej w Gdańsku. Tak jak zaznaczano wcześniej miejscem upamiętnienia ofiar
ludobójstwa jest wystawa główna Muzeum II Wojny Światowej.
Instytut Solidarności i Męstwa im. rtm. W. Pileckiego w latach 2024-2026 dział filmowy
Instytutu Pileckiego prowadził na potrzeby repozytorium historii mówionej Instytutu
„Świadkowie epoki” program rejestrowania i archiwizowania relacji świadków zbrodni OUN-
UPA; na dzień dzisiejszy zespół liczy 92 relacje o łącznej długości 161 godzin;
W latach 2024-2026 dział serwisów streamingowych i podkastów publikował na kanale
Youtube „Świadkowie Epoki” w playliście „Świadkowie Rzezi Wołyńskiej” 34 opracowane
merytorycznie i technicznie relacje filmowe świadków zbrodni OUN-UPA; w omawianym
okresie playlista zarejestrowała 2,6 mln. odwiedzin, łączny czas, jaki odwiedzający playlistę
poświęcili na jej oglądanie to 261 tys. godzin, czyli ok. 30 lat; playlista dostępna na
https://www.youtube.com/playlist?list=PLBL-ASfuMxR1JPZoFv_lZmFe-ZDvIkE_O
W lipcu 2026 r., w 83 rocznicę Zbrodni Wołyńskiej, dział archiwum Instytutu Pileckiego
rozpoczął w prowadzonej przez Instytut internetowej bazie świadectw „Zapisy Terroru”
publikację relacji dotyczących zbrodni OUN-UPA na Wołyniu, zebranych w latach 80. przez
środowisko 27 Wołyńskiej Dywizji AK warszawskiego okręgu ZboWid; liczba zebranych
relacji przekracza 400, w ciągu miesiąca opracowano i opublikowano 108; w kolejnym kroku
archiwum planuje publikację powyższych relacji w języku angielskim; relacje dostępne na
https://www.zapisyterroru.pl/dlibra
W dniu 11 lipca 2026 r. oddział Instytutu Pileckiego w Berlinie przygotował z myślą o
odbiorcach w Niemczech przetłumaczoną na niemiecki rozmowę Hanny Radziejowskiej z
prof. Damianem Markowskim o zbrodni wołyńskiej "Der Jahrestag der Massaker von
Wolhynien: Polnische und ukrainische Erinnerung auf Kollisionskurs"; Rozmowa jest
dostępna na kanale Pilecki-Institut Berlin w serwisie Youtube:
https://www.youtube.com/watch?v=esegiitOC1Q
Corocznie w rocznicę 11 lipca Oddział zamieszcza też materiały informacyjne na ten temat
w języku niemieckim w mediach społecznościowych (przede wszystkim FB i X);

-- 8 of 11 --

+48 22 42 10 100 Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego
esp@kultura.gov.pl ul. Krakowskie Przedmieście 15
www.gov.pl/kultura 00-071 Warszawa
Konflikt polsko-ukraiński ze szczególnym uwzględnieniem zbrodni wołyńsko-galicyjskiej
jest również przedmiotem badań naukowców zatrudnionych w Instytucie Pileckiego:
Prof. Instytutu Andrii Portnov jest autorem książki poświęconej konfliktowi pamięci wokół
między innymi tych wydarzeń: „Polska-Ukraina. Wspólna historia, asymetryczna pamięć";
Prof. Instytutu Damian Markowski jest autorem wydanej przez Wydawnictwo Literackie w
Krakowie monografii naukowej „W cieniu Wołynia. Antypolska akcja OUN i UPA w Galicji
Wschodniej 1943-1945", uznanej przez prof. Grzegorza Motykę, niekwestionowanego
znawcę tematu, za jedną z ważniejszych publikacji na temat antypolskich czystek w latach II
wojny światowej; Badacz ten przygotował również zbiór źródeł „Ludność polska w Galicji
Wschodniej w latach 1941-1945 w świetle dokumentów", który zostanie wydany w
październiku br. nakładem Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku, jest obecny w polsko-
ukraińskiej debacie naukowej na temat współżycia i konfliktów obu narodów, m.in. na
łamach prestiżowego ukraińskiego periodyku naukowego Ukrajinskyj Istorycznyj Żurnal;
Prof.Markowski udziela również licznych wywiadów prasowych i komentarzy dla radia i
telewizji na temat polsko-ukraińskiego konfliktu pamięci (tylko w ostatnich dwóch
tygodniach dla Programu 2 Polskiego Radia, Trójki, Polskiej Agencji Prasowej, Kanału Zero,
Do Rzeczy: Historia, zaś w ubiegłym roku m.in. dla The New York Times, The Times, El Pais,
De Volkskrant i wielu innych);
Przewodniczącym Rady Naukowej IP jest prof. dr hab. Grzegorz Motyka – historyk, politolog,
dyrektor Wojskowego Biura Historycznego, pracownik i były dyrektor Instytutu Studiów
Politycznych PAN; zajmujący się problematyką stosunków polsko-ukraińskich po 1939 roku
oraz kwestią antykomunistycznego oporu w Europie Środkowej po 1944 r.; wspólnie z prof.
Instytutu Damianem Markowskim aktywnie uczestniczą w debacie w sferze publicznej,
udzielając licznych wywiadów w temacie zbrodni wołyńskiej, historii i relacji polsko-
ukraińskich;
Instytut Solidarności i Męstwa im. rtm. W. Pileckiego prowadzi działania związane z
upamiętnieniem ofiar zbrodni OUN-UPA były realizowane przez etatowych pracowników
Instytutu Pileckiego w ramach wykonywanych przez nich obowiązków służbowych, w
związku z realizacją tych działań poniesiono wydatki związane z ich zatrudnieniem,
obejmujące w szczególności wynagrodzenia pracownicze. Nie jest jednak możliwe
wyodrębnienie wydatków przypadających wyłącznie na realizację tych działań, ponieważ
pracownicy równolegle wykonywali również inne zadania z zakresu działalności ustawowej
Instytutu.
W latach 2024-2026 dział serwisów streamingowych i podkastów publikował na kanale
Youtube „Świadkowie Epoki” w playliście „Świadkowie Rzezi Wołyńskiej” 34 opracowane
merytorycznie i artystycznie relacje filmowe świadków zbrodni OUN-UPA; w omawianym
okresie playlista zarejestrowała 2,6 mln. odwiedzin, łączny czas, jaki odwiedzający playlistę
poświęcili na jej oglądanie to 261 tys. godzin, czyli ok. 30 lat; playlista dostępna na
https://www.youtube.com/playlist?list=PLBL-ASfuMxR1JPZoFv_lZmFe-ZDvIkE_O
Oddział berliński Instytutu Pileckiego ściśle współpracuje z organizacjami diaspory
ukraińskiej w Berlinie (Vitsche). Działania te nakierowane są na promocję bohaterów historii
ukraińskiej, alternatywnych dla UPA - vide wystawa "Stus" o dysydencie, poecie i członku
Ukraińskiej Grupy Helsinskiej Wasylu Stusie;
11 lipca 2026 r. oddział Instytutu Pileckiego w Berlinie przygotował z myślą o odbiorcach w
Niemczech przetłumaczoną na niemiecki rozmowę Hanny Radziejowskiej z prof.
Damianem Markowskim o zbrodni wołyńskiej "Der Jahrestag der Massaker von Wolhynien:
Polnische und ukrainische Erinnerung auf Kollisionskurs" (11 lipca 2026). Rozmowa jest
dostępna na kanale Pilecki-Institut Berlin w serwisie Youtube:
https://www.youtube.com/watch?v=esegiitOC1Q

-- 9 of 11 --

+48 22 42 10 100 Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego
esp@kultura.gov.pl ul. Krakowskie Przedmieście 15
www.gov.pl/kultura 00-071 Warszawa
Corocznie w rocznicę 11 lipca Oddział zamieszcza też materiały informacyjne na ten temat
w języku niemieckim w mediach społecznościowych (przede wszystkim FB i X);
Instytut Pileckiego w dniach 23-24 września 2025 r. dział Edukacji Instytutu Pileckiego
zrealizował na prośbę Centrum Badań Historycznych PAN w Berlinie warsztaty dla
nauczycieli polskich i ukraińskich poświęcone potencjalnemu polsko-ukraińskiemu
podręcznikowi do nauczania historii w oparciu o doświadczenia z tworzenia analogicznego
podręcznika polsko-niemieckiego; celem warsztatów było wypracowanie założeń dla
modułów tematycznych, które mogłyby stać się inspiracją dla prac nad zaleceniami na rzecz
przyszłego polsko-ukraińskiego podręcznika historii; realizowano prace w grupach
roboczych, prezentację dobrych praktyk, a także podjęto wspólną refleksję nad metodyką
nauczania historii w kontekście wielonarodowym i transgranicznym. Oddział berliński IP
ściśle współpracuje z organizacjami diaspory ukraińskiej w Berlinie (Vitsche). Działania te
nakierowane są na promocję bohaterów historii ukraińskiej, alternatywnych dla UPA - vide
wystawa "Stus" o dysydencie, poecie i członku Ukraińskiej Grupy Helsinskiej Wasylu Stusie.
W dniach 17-19 kwietnia 2026 r. dział Edukacji zorganizował trzydniową, międzynarodową,
anglojęzyczną konferencję online z cyklu „International Teachers and Educators Program”,
poświęconą historii Polski w XX wieku na tle szerszego, europejskiego kontekstu powojennej
dekady 1945-1955. W konferencji udział wzięli nauczyciele i edukatorzy ukraińscy. W
ramach aktywności pokonferencyjnej odbywają się comiesięczne seminaria, w których
udział biorą nauczyciele i edukatorzy ukraińscy. W dniach 23-24 września 2025 r. dział
Edukacji Instytutu Pileckiego zrealizował na prośbę Centrum Badań Historycznych PAN w
Berlinie warsztaty dla nauczycieli polskich i ukraińskich poświęcone potencjalnemu polsko-
ukraińskiemu podręcznikowi do nauczania historii w oparciu o doświadczenia z tworzenia
analogicznego podręcznika polsko-niemieckiego; celem warsztatów było wypracowanie
założeń dla modułów tematycznych, które mogłyby stać się inspiracją dla prac nad
zaleceniami na rzecz przyszłego polsko-ukraińskiego podręcznika historii; realizowano
prace w grupach roboczych, prezentację dobrych praktyk, a także podjęto wspólną refleksję
nad metodyką nauczania historii w kontekście wielonarodowym i transgranicznym.
Dział Archiwum Instytutu Pileckiego, w ścisłym porozumieniu z oddziałem Instytutu w
Berlinie, stale współpracuje z archiwami ukraińskimi (przede wszystkim z archiwami
obwodowymi) w pozyskiwaniu, opracowywaniu, a następnie udostępnianiu we własnym
archiwum cyfrowym znajdujących się na Ukrainie materiałów źródłowych dotyczących
historii Polski. W ostatnich latach pozyskano m.in.: z Państwowego Archiwum Obwodu
Równieńskiego kilka zespołów archiwalnych dotyczących administracji niemieckiej na tym
obszarze, zawierające dokumenty o działalności OUN-UPA, a także zespół H-30: "Kolekcja
materiałów OUN-UPA"; z Państwowego Archiwum Obwodu Tarnopolskiego zespół P-3445:
"Zbiór dokumentów AK na ziemi tarnopolskiej w latach 1941-1945", zawierający
dokumenty dotyczące działalności OUN-UPA i zbrodni wołyńskiej; z Państwowego
Archiwum Obwodu Iwanofrankiwskiego zespół P-98: "Obwodowa Komisja Pomocnicza
Nadzwyczajnej Komisji Państwowej do Spraw Ustalenia Strat oraz Badania Zbrodni
Dokonanych przez Najeźdźców Niemiecko-Faszystowskich i ich Współpracowników"
zawierający materiały archiwalne dotyczące OUN-UPA; Łącznie jest to kilkaset jednostek
archiwalnych, znajdujących się obecnie w opracowywaniu, z których część została już
udostępniona w Archiwum Cyfrowym Instytutu Pileckiego:
https://archiwum.instytutpileckiego.pl/dlibra
W omawianym okresie bliskie kontakty robocze z archiwami ukraińskimi, zarówno na
poziomie centralnym, jak i archiwami regionalnymi, nawiązał oddział Instytutu Pileckiego w
Berlinie. Przedstawiciele tych archiwów są regularnie gośćmi w ramach cyklu seminariów
archiwalnych "Festung Archiv Ukraine". Instytut ma podpisane umowy współpracy i podjęto
już w latach 2024-2026 pierwsze projekty digitalizacyjne z archiwum regionalnym w
Równem, m.in. pod kątem tematyki zbrodni OUN-UPA. W lipcu 2026 r., w 83 rocznicę

-- 10 of 11 --

+48 22 42 10 100 Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego
esp@kultura.gov.pl ul. Krakowskie Przedmieście 15
www.gov.pl/kultura 00-071 Warszawa
Zbrodni Wołyńskiej dział archiwum Instytutu Pileckiego rozpoczął w prowadzonej przez
Instytut internetowej bazie świadectw „Zapisy Terroru” publikację relacji dotyczących
zbrodni OUN-UPA na Wołyniu, zebranych w latach 80. przez środowisko 27 Wołyńskiej
Dywizji AK warszawskiego okręgu ZboWid. Liczba zebranych relacji przekracza 400, w ciągu
miesiąca opracowano i opublikowano 108. W kolejnym kroku archiwum planuje publikację
powyższych relacji w języku angielskim; relacje dostępne na
https://www.zapisyterroru.pl/dlibra
Profesor Instytutu Pileckiego Damian Markowski prowadzi dla Instytutu program imiennej
identyfikacji polskich ofiar Zbrodni Wołyńsko-Galicyjskiej); do chwili obecnej posiada w
swoim rejestrze około 19 300 nazwisk Polaków zamordowanych na terenie byłych
województw: lwowskiego, stanisławowskiego, tarnopolskiego; planowane jest rozszerzenie
rejestru ofiar na obszar byłego województwa wołyńskiego. Ponadto prof. Damian
Markowski pełni dla Centrum Mieroszewskiego funkcję analityka ds. lokalizacji prac
poszukiwawczo-ekshumacyjnych zbiorowych mogił ofiar OUN i UPA na Ukrainie.
Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN prowadzi z tymi grupami współpracę nieformalną
w ramach wymiany doświadczeń.
Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN działania skierowane bezpośrednio do odbiorców
ukraińskich to m.in. oprowadzania po wystawach, spacery miejskie, warsztaty, te działania
nie dotyczą jednak tematyki zbrodni OUN-UPA.
Ośrodek „Pamięć i Przyszłość” we Wrocławiu w 2023 r. współorganizował wraz z Centrum
Myśli Jana Pawła II pokaz wystawy plenerowej pt. „Wołyń 1943–2023”. Wystawa dostępna
była w dwóch językach- polskim i ukraińskim, również online.
Z poważaniem
Marta Cienkowska
/podpisano kwalifikowanym podpisem elektronicznym/

-- 11 of 11 --