Interpelacja w sprawie postulowanych zmian w ustawie o dochodach JST w kontekście wyrównania sytuacji finansowej miast na prawach powiatu
Treść wystąpienia poselskiego
Interpelacja nr 16565
do ministra finansów i gospodarki
w sprawie postulowanych zmian w ustawie o dochodach JST w kontekście wyrównania sytuacji finansowej miast na prawach powiatu
Zgłaszający: Tadeusz Tomaszewski
Data wpływu: 13-04-2026
Gniezno, 13 kwietnia 2026 r.
Szanowny Panie Ministrze,
Zarząd Unii Metropolii Polskich (UMP) przyjął stanowisko w sprawie zmian w ustawie o dochodach jednostek samorządu terytorialnego (JST) oraz systemie finansowania oświaty. Eksperci UMP wskazują, że pogłębiający się brak adekwatności finansowania między ustawowymi kompetencjami a realnymi dochodami samorządów wymaga działań legislacyjnych, by przywrócić przejrzystość i przewidywalność finansów lokalnych.
Miasta na prawach powiatu to „najwięksi przegrani” obecnych zmian. Z analizy raportu NIST „Sukces w ogóle, ale diabeł tkwi w szczególe, czyli o ustawie o dochodach jednostek samorządu terytorialnego z października 2024 r.” wynika, że miasta na prawach powiatu wykazały najniższy wzrost dochodów w wyniku reformy. Podczas gdy przeciętne województwo odnotowało wzrost dochodów o 6,01%, w miastach na prawach powiatu zysk ten wyniósł średnio 3,76% (mediana to zaledwie 2,85%).
Unia Metropolii Polskich, przyjmując stanowisko ma na celu wskazanie fundamentalnych obszarów wymagających reformy i nowych rozwiązań normatywnych oraz sformułowanie ramowych rekomendacji, których wdrożenie przyczyni się do wzmocnienia zdolności operacyjnych JST.
1. Wyrównanie miastom na prawach powiatu procentowych udziałów w dochodach podatników PIT i CIT, które obecnie są niższe od sumy udziałów gmin i powiatów, a dotychczas udziały stanowiły sumę należną gminie i powiatowi.
Postuluje się zatem zwiększenie udziałów miast na prawach powiatu:
➢ w dochodach z PIT z 8,6% do poziomu 9%, obliczonego jako suma udziałów gmin i powiatów (odpowiednio 7% i 2%),
➢ w dochodach z CIT z 2,2% do poziomu 3,3%, obliczonego jako suma udziałów gmin i powiatów (odpowiednio 1,6% i 1,7%).
2. Ustalenie tego samego wskaźnika zamożności dla mnpp co pozostałych jednostek takich jak gmina, powiat i województwo (tj. 100% zamiast 80%), co przywróci mnpp szanse otrzymywania dochodów wyrównawczych.
UMP ocenia obecny mechanizm jako wymagający korekty i proponuje sprawiedliwy podział środków wg następującego harmonogramu:
Etap I (od 2027 r.): Wyrównanie udziału miast na prawach powiatu w PIT do poziomu 9% (obecnie 8,6%), co stanowi sumę udziałów gmin i powiatów.
Etap II (od 2028 r.): Podwyższenie udziału w CIT z 2,2% do 3,3%.
Etap III (od 2029 r.): Przywrócenie szans na dochody wyrównawcze poprzez ustalenie wskaźnika zamożności na poziomie 80-100%.
Mając na uwadze powyższe, uprzejmie proszę o odpowiedzi na pytania:
Jak Pan Minister odniesie się do zawartej w stanowisku Zarządu Unii Metropolii Polskich kwestii wyrównania sytuacji finansowej miast na prawach powiatu?
Czy resort pracuje nad zmianami w ustawie o dochodach jednostek samorządu terytorialnego (JST) w kontekście wyrównania sytuacji finansowej miast na prawach powiatu?
Z wyrazami szacunku
Poseł Tadeusz Tomaszewski
Podsekretarz stanu Hanna Majszczyk
Odpowiedź wysoce rzeczowa – zawiera liczne dane twarde, kwoty, daty lub bezpośrednie odniesienie do zadanych pytań.
- Zawiera 5 wskazania konkretnych kwot finansowych
- Podaje wskaźniki procentowe (2)
- Wymienia precyzyjne daty lub terminy (4)
Pełna treść wyekstrahowana z załącznika PDF (odpowiedź urzędowa)
7431 znakówfax: +48 22 694 36 84 00-916 Warszawa
gov.pl/finanse
e-mail: kancelaria@mf.gov.pl
1/4
Warszawa, 4 maja 2026 roku
Sprawa: interpelację nr 16565 posła Tadeusza Tomaszewskiego
Znak sprawy: ST3.054.8.2026
Kontakt: Kancelaria MF
tel.: +48 22 694 55 55
e-mail: kancelaria@mf.gov.pl
Włodzimierz Czarzasty
Marszałek Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej
Szanowny Panie Marszałku,
w odpowiedzi na interpelację nr 16565 posła Tadeusza Tomaszewskiego w sprawie
postulowanych zmian w ustawie o dochodach jednostek samorządu terytorialnego
(JST) w kontekście wyrównania sytuacji finansowej miast na prawach powiatu,
uprzejmie informuję.
Nowy system finansowania jednostek samorządu terytorialnego ustalony na
podstawie przepisów ustawy z dnia 1 października 2024 r. o dochodach jednostek
samorządu terytorialnego1 (dalej: „ustawa”) powstał aby zobiektywizować
obliczanie środków finansowych dla wszystkich jednostek samorządu
terytorialnego. Finansowanie samorządów opiera się na zastosowaniu algorytmów
wykorzystujących obiektywne, mierzalne za pomocą danych statystycznych
parametry, co zapewnia przejrzystość, obiektywność i adekwatność kryteriów
podziału środków. Racjonalne i algorytmiczne naliczanie środków finansowych dla
każdego samorządu oznacza, że kwota finansowania jest wynikiem zastosowania
parametrów charakteryzujących daną kategorię jednostek samorządu
terytorialnego, które pozwalają na obiektywne ustalenie dochodów wszystkich
jednostek zaliczanych do danej kategorii.
Obowiązująca od 2025 roku ustawa z dnia 1 października 2024 r. o dochodach
jednostek samorządu terytorialnego, wprowadziła pojęcie kategorii jednostek
samorządu terytorialnego (art. 2 pkt 4 ustawy), rozumianych jako:
a) gminy,
1 Dz.U. poz. 1572, z późn. zm.
-- 1 of 4 --
2/4
b) miasta na prawach powiatu,
c) powiaty,
d) województwa
Dla każdej kategorii zostały określone jednolite wskaźniki i zasady naliczania
dochodów z tytułu udziałów w podatkach PIT, CIT oraz subwencji.
Dla każdej kategorii zostały także ustawowo określone procenty dochodów
podatników podatku dochodowego od osób fizycznych i podatku dochodowego od
osób prawnych z terenu danej jednostki (art. 8 ustawy).
Zgodnie z założeniami ww. ustawy, jednostki samorządu terytorialnego otrzymują
zwiększone dochody z tytułu udziałów w podatkach PIT i w CIT, ustalone tak, aby
dochody te sfinansowały określone w ustawie potrzeby finansowe (art. 23-30
ustawy).
W przypadku, gdy zwiększone dochody z tytułu udziałów w podatkach PIT i CIT są
niewystarczające na pokrycie potrzeb finansowych, JST otrzymują subwencję
ogólną z budżetu państwa.
Dlatego też dla miast na prawach powiatu, jako odrębnej kategorii samorządów,
ustalono inne właściwe wartości udziałów w podatkach PIT i CIT, które nie są sumą
wysokości udziałów w tych podatkach ustalonych dla gmin i powiatów.
Proponowane przez Unię Metropolii Polskich dla miast na prawach powiatu proste
sumowanie procentowych udziałów w dochodach podatników PIT i CIT gmin
i powiatów, byłoby niespójne z ideą kategoryzacji JST i nie uwzględniałoby całości
zmian wprowadzonych w nowym systemie dochodów, a w szczególności faktu, że:
dochody podatkowe miast na prawach powiatu uległy zasadniczemu
zwiększeniu i zastąpiły jednocześnie większą cześć transferów subwencyjnych.
Wysokość procentowych udziałów w nowym systemie, dla każdej kategorii JST,
zapewnia dochody wyższe niż w poprzednio obowiązującej ustawie2. Przy czym
trzeba odnotować, iż miasta na prawach powiatu, w poprzednim systemie, ze
względu na swoją zamożność w stosunku do pozostałych gmin i powiatów, były
relatywnie mniej subwencjonowane;
dla miast na prawach powiatu, jako wyodrębnionej kategorii, ustalane są
znacznie wyższe potrzeby finansowe, co skutkuje wyższymi dochodami.
Rozwiązania zawarte w nowej ustawie przewidują bowiem ustalanie potrzeb
wyrównawczych miast na prawach powiatu na podstawie zamożności tej grupy
jednostek. Tym samym do obliczenia potrzeb wyrównawczych
wykorzystywana jest zamożność danego miasta w relacji do średniej
zamożności wszystkich miast.
Natomiast rozwiązania zawarte w poprzedniej ustawie przewidywały,
porównywanie dochodów miast na prawach powiatu (w części gminnej)
z dochodami 2411 gmin, a w części powiatowej z dochodami 314 powiatów. Na
tle tak dużej liczby jednostek miasta na prawach powiatu miały relatywnie
2 Ustawa z dnia 13 listopada 2003 r. o dochodach jednostek samorządu terytorialnego
-- 2 of 4 --
3/4
wysokie dochody podatkowe per capita ( mimo zróżnicowanego poziomu
zamożności tych miast) i generalnie nie otrzymywały transferów
wyrównawczych.
Obecnie, po wyłączeniu z wszystkich pozostałych gmin i powiatów, porównanie
dochodów następuje w grupie jednostek o jednakowym statusie miasta na
prawach powiatu, które realizują ten sam zakres zadań. W efekcie część miast
na prawach powiatu, która jest mniej zamożna w stosunku do innych miast,
może obecnie skorzystać z systemu wyrównawczego;
podobne, równie korzystne dla miast na prawach powiatu następstwa
kategoryzacji zachodzą m.in. w potrzebach rozwojowych. Przykładowo, według
poprzedniej ustawy w 2025 r. część rozwojowa subwencji ogólnej wynosiłaby
0,6 mld zł, natomiast obliczone według nowych zasad potrzeby rozwojowe to
2,8 mld zł;
dochody każdej jednostki samorządu terytorialnego z udziałów w podatku PIT
i CIT oraz subwencji odpowiadają co najmniej kwocie potrzeb finansowych.
W przypadku, gdy dochody z udziałów w podatku PIT i CIT są niewystarczające
to jednostka otrzymuje subwencję. W związku z tym każda jednostka ma
zapewnione dochody na odpowiednim poziomie. Ewentualny wzrost dochodów
z udziałów w podatku PIT i CIT oznaczałby spadek dochodów z subwencji.
W związku z powyższym, na dochody miast na prawach powiatu z tytułu udziałów
w podatkach CIT i PIT należy patrzeć przez pryzmat wszystkich zmian nowego
systemu. Należy podkreślić, że zysk z wprowadzonych zmian dla miast na prawach
powiatu wynosi w 2025 r. 385,95 zł na mieszkańca, czyli więcej niż w gminach
(279,18 zł na mieszkańca) i w powiatach (85,40 zł na mieszkańca).
Ponadto należy podkreślić, że wskaźnik zamożności dla miast na prawach powiatu,
stanowiący podstawę ustalania potrzeb wyrównawczych, jest obecnie wyraźnie
wyższy niż suma tych wskaźników dla gmin i powiatów, np. w 2025 r. dla miast na
prawach powiatu wynosił 7 473,34 zł, gdy suma wskaźników zamożności dla gmin
i powiatów 5 551,53 zł. Dlatego też parametry systemu, w tym poziom potrzeb
wyrównawczych, muszą być zróżnicowane i dostosowane do specyfiki kategorii JST.
Dochody wykonane miast na prawach powiatu za 2025 r. są wyższe o 9,6 mld zł (tj.
o 13 %) w porównaniu do dochodów z roku 2024.
Dochody miast na prawach powiatu z tytułu udziału w PIT, CIT oraz subwencji
ogólnej, ustalone na rok 2026 na podstawie nowej ustawy o dochodach jednostek
samorządu terytorialnego, wyniosą 90,6 mld zł i będą wyższe od dochodów z roku
2025 o 8 mld zł, tj. o 9,7%.
Analiza funkcjonowania całego systemu wskazuje również, że łączny efekt
finansowy dla miast na prawach powiatu nie odbiega od efektów osiąganych przez
gminy i powiaty, natomiast w ujęciu per capita pozostaje korzystniejszy.
W związku z powyższym, proponowane przez Unię Metropolii Polskich rozwiązania
nie znajdują uzasadnienia w analizie obowiązującego systemu.
-- 3 of 4 --
4/4
Z wyrazami szacunku
Z upoważnienia Ministra Finansów i Gospodarki
Hanna Majszczyk
podsekretarz stanu
w Ministerstwie Finansów
-- 4 of 4 --