Interpelacja nr 15211
Interpelacja w sprawie niezgodnej z prawem praktyki ZUS polegającej na uznawaniu jedynie zaświadczenia z uczelni lub szkoły jako dokumentu potwierdzającego status studenta lub ucznia u zleceniobiorców poniżej 26-go roku życia
Zgłaszający:
•
Adresat:
Edukacja i Szkolnictwo (100%)
Treść wystąpienia poselskiego
Interpelacja w sprawie niezgodnej z prawem praktyki ZUS polegającej na uznawaniu jedynie zaświadczenia z uczelni lub szkoły jako dokumentu potwierdzającego status studenta lub ucznia u zleceniobiorców poniżej 26-go roku życia
Interpelacja nr 15211
do ministra rodziny, pracy i polityki społecznej
w sprawie niezgodnej z prawem praktyki ZUS polegającej na uznawaniu jedynie zaświadczenia z uczelni lub szkoły jako dokumentu potwierdzającego status studenta lub ucznia u zleceniobiorców poniżej 26-go roku życia
Zgłaszający: Krzysztof Tuduj, Michał Wawer, Krzysztof Szymański, Krzysztof Mulawa, Witold Tumanowicz
Data wpływu: 09-02-2026
Szanowna Pani Minister,
zgodnie z obowiązującym prawem, osoby wykonujące umowy zlecenia i posiadające status studenta lub ucznia do ukończenia 26. roku życia nie podlegają obowiązkowi ubezpieczeń społecznych i/lub zdrowotnych. Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. 1998 Nr 137 poz. 887) nie przewiduje zamkniętego katalogu dokumentów potwierdzających status studenta/ucznia. Tym samym, oświadczenie zleceniobiorcy, zawierające m.in. numer legitymacji studenckiej/szkolnej oraz organ wydający tj. nazwę uczelni/szkoły, a także okazanie tej legitymacji zleceniodawcy, stanowi wystarczający i wyczerpujący dowód potwierdzający status studenta/ucznia. Często w takich oświadczeniach zawarte jest również zobowiązanie się zleceniobiorcy do poinformowania o wszelkich zmianach dotyczących statusu studenta/ucznia, w szczególności o utracie tegoż statusu. Ponadto dawna praktyka kserowania legitymacji studenckiej/uczniowskiej jest już niezgodna z prawem, co potwierdza m.in. Urząd Ochrony Danych Osobowych w oparciu o przepisy ustawy z dnia 22 listopada 2018 r. o dokumentach publicznych (Dz. U. 2019 poz. 53) wskazując, że wystarczy, aby przed zawarciem umowy zatrudniany złożył odpowiednie oświadczenie, a legitymację okazał do wglądu.
Tymczasem Zakład Ubezpieczeń Społecznych, a w szczególności Oddział ZUS we Wrocławiu przy ul. Pretficza 11, wbrew obowiązującym przepisom, przyjął krzywdzącą i niezgodną z prawem praktykę wymagania wyłącznie zaświadczenia z uczelni/szkoły jako jedynego wiarygodnego, akceptowalnego dowodu posiadania statusu studenta/ucznia. W przypadku nieokazania takowego zaświadczenia, ZUS dokonuje przypisu składek na ubezpieczenie społeczne i ubezpieczenie zdrowotne nie uznając zwolnienia z tytułu posiadania statusu studenta/ucznia. Dzieje się tak mimo okazania ważnego i kompletnego oświadczenia zleceniobiorcy - złożonego pod rygorem odpowiedzialności karnej - dotyczącego posiadania statusu studenta/ucznia, które zawiera wszystkie istotne informacje i zapisy, możliwe do zweryfikowania przez ZUS. Praktyka ta jest nie tylko niezgodna z prawem, ale również prowadzi do poważnych negatywnych konsekwencji finansowych dla zleceniodawców oraz możliwych nadużyć. Warto tu również zaznaczyć, że ZUS a w szczególności Oddział ZUS we Wrocławiu przy ul. Pretficza 11 nie potwierdza stanu faktycznego u źródła, tj. zgłaszając zapytanie do konkretnej uczelni bądź szkoły. Potwierdził to sam ZUS w jednym z pism wysłanych do przedsiębiorcy, w którym w odpowiedzi na zaskarżenie do protokołu kontroli napisano: „Z przytoczonego artykułu (art. 87 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych) nie wynika prawo inspektora kontroli Zakładu do pozyskiwania z uczelni lub szkoły informacji czy i w jakim okresie dany Zleceniobiorca posiadał status ucznia lub studenta, ... „ oraz: „Wystąpienie przez Zakład do uczelni wyższej w trakcie prowadzonej kontroli o udostępnienie danych osobowych studentów/absolwentów jest niezgodne z przepisami dotyczącymi ochrony danych osobowych ...”. W tym miejscu należy wskazać, że zarówno ZUS, jak i uczelnie/szkoły posiadają kompletne dane osobowe każdej z osób, co do których istnieje interes prawny ZUS-u i/lub uczelni/szkoły. Wobec powyższego należy zapytać: jakie dane osobowe miałaby udostępnić uczelnia/szkoła, których ZUS nie zdobył w toku kontroli, a które naruszałyby przepisy dotyczące ochrony danych osobowych? ZUS podając nr legitymacji studenckiej/szkolnej uzyskany w toku kontroli oczekuje zweryfikowania podanych informacji – w jakim okresie dana osoba posiadała status studenta/ucznia. Jest to w pełni zgodne z przepisami tzw. RODO, a dodatkowo udostępnianie danych osobowych ZUS-owi podczas kontroli jest możliwe i zgodne z RODO, ponieważ podstawą prawną jest obowiązek wynikający z przepisów prawa (art. 6 ust. 1 lit. c RODO) lub sprawowanie władzy publicznej (art. 6 ust. 1 lit. e RODO). W jednej ze spraw, która została mi zgłoszona, inspektor ZUS w protokole kontroli stwierdził brak prawa do zwolnienia z obowiązku opłacania składek społecznych i zdrowotnej u studentów-zleceniobiorców, jedynie z powodu braku zaświadczenia z uczelni, mimo przedłożenia uwierzytelnionej kopii umowy zlecenia zawierającej m.in. numer legitymacji studenckiej oraz nazwę uczelni wydającej przedmiotową legitymację. Nie zostało podjęte żadne działanie w celu ustalenia rzeczywistego statusu tych osób – nie zwrócono się do uczelni (wymienionych w dostarczonych do kontroli umowach zlecenia), nie przeprowadzono rozmów ze zleceniobiorcami. Dodatkowo, co najgorsze, inspektor kontroli podważył oświadczenia złożone przez zleceniobiorców o posiadaniu przez nich statusu studenta - cytując fragment protokołu z kontroli: „Z tego zapisu nie wynika, którego roku studentem jest zleceniobiorca ani jak długo trwają studia, ...”. Chodziło o zapis w umowie zlecenia zawierający numer legitymacji studenckiej, nazwę uczelni, która wydała legitymację oraz potwierdzenie, że zleceniodawca potwierdza autentyczność legitymacji, którą otrzymał do wglądu, a także zobowiązanie się zleceniobiorcy do poinformowania o wszelkich zmianach dotyczących statusu, w szczególności o jego utracie. Z kolei w innym przypadku inspektor kontroli ZUS w korespondencji z płatnikiem przyznał: „Jeśli nie pozyskam od nich (tj. zleceniobiorców) żadnych dokumentów, zgodnie z wytycznymi, które posiadam powinnam za nie dokonać przypisu składek, a tego nie chcę robić, jeśli faktycznie posiadają status studenta.” Również w tym przypadku zleceniodawca posiadał oświadczenia zleceniobiorców zawierające numer legitymacji studenckiej, organ wydający i jego zaświadczenie, że widział i potwierdza autentyczność legitymacji.
W jednym z przypadków przedsiębiorca złożył zaskarżenie do wydanego protokołu z kontroli i w kontekście kwestionowania oświadczenia zleceniobiorcy otrzymał następującą odpowiedź: „Płatnik nie okazał w trakcie kontroli żadnych innych dokumentów potwierdzających status studenta. Za taki dokument nie można bowiem uznać oświadczeń, które co do zasady są dokumentami prywatnymi, gdzie dana osoba składa wyraz woli, ale nie potwierdza, że dana sytuacja miała miejsce (art. 245 k.p.c)”. Treść art. 245 Kodeksu postępowania cywilnego brzmi: „Dokument prywatny sporządzony w formie pisemnej albo elektronicznej stanowi dowód tego, że osoba, która go podpisała, złożyła oświadczenie zawarte w dokumencie”. Dodatkowo definicja dokumentu znajduje się w art. 773 Kodeksu cywilnego: „Dokumentem jest nośnik informacji umożliwiający zapoznanie się z jej treścią”. Z żadnego z tych artykułów nie wynika, że oświadczenie zawierające prawdziwe i potwierdzone informacje (numer legitymacji i uczelnię/szkołę, która ją wydała) nie może zostać uznane jako dowód potwierdzający stan faktyczny. W tym przypadku ZUS jawnie manipuluje przepisami powszechnie obowiązującego prawa i nie stosuje się do ich faktycznej treści.
W takim razie należy zadać sobie pytanie - na jakiej podstawie prawnej inspektor kontroli ZUS ma moc podważać takie oświadczenia, które zawierały istotne i prawdziwe dane - takie jak numer legitymacji, organ wydający oraz deklarację, że zleceniodawca dostał legitymację do wglądu i potwierdza jej prawdziwość, a także zobowiązanie zleceniobiorcy do niezwłocznego poinformowania o utracie statusu studenta/ucznia. Jest to jawne stawianie się inspektora kontroli ZUS ponad powszechnie obowiązującym prawem, na co ZUS nie tylko daje przyzwolenie, ale wręcz wydaje takie polecenia swoim pracownikom – jw.: „... zgodnie z wytycznymi, które posiadam...”.
Należy również zaznaczyć, że wymaganie przez ZUS zaświadczenia z uczelni/szkoły jest nieefektywne i nie daje gwarancji posiadania przez daną osobę statusu studenta/ucznia, a jak sam ZUS wskazuje w jednym z pism do przedsiębiorcy: „Nie można opierać się wyłącznie na oświadczeniu, gdyż podleganie ubezpieczeniu wynika ze stanu faktycznego, a nie deklarowanego”. Istnieje jednak możliwość, że student uzyska 1 października zaświadczenie o byciu studentem wydane na cały semestr z planowaną datą ukończenia studiów. Czy to oznacza, że taka osoba przez cały semestr posiada status studenta? A może do daty planowanego ukończenia studiów? Co w sytuacji, gdy z różnych powodów taka osoba zostanie skreślona z listy studentów? W obecnym stanie rzeczy ZUS nie zweryfikuje poprawnie możliwości skorzystania ze zwolnienia z obowiązku podlegania ubezpieczeniom społecznym i zdrowotnemu, ponieważ na podstawie wydanego wcześniej zaświadczenia nie ma takiej możliwości. Inspektor kontroli ZUS nie skontaktuje się z uczelnią/szkołą w celu weryfikacji aktualności przedstawionego przez płatnika składek zaświadczenia, które przyniósł mu zleceniobiorca. Taka absurdalna sytuacja może prowadzić do celowych nadużyć i zaniżania po stronie płatnika zobowiązania publicznoprawnego lub po stronie ZUS-u do nieprawomocnego i krzywdzącego zawyżania tegoż zobowiązania. Nie jest tajemnicą, że osoby, które dopiero co skończyły studia ale nie osiągnęły jeszcze 26. roku życia celowo zapisują się na jakiekolwiek studia tylko po to, by uzyskać nową legitymację i ewentualne zaświadczenie, bez zamiaru dalszego studiowania. To daje im dodatkowe miesiące, w których mogą korzystać z przywilejów bycia studentem - realnie już nim nie będąc. Zatem dlaczego ZUS nie kontroluje takich przypadków, które faktycznie są przejawem oszustwa i zaniżania zobowiązań publicznoprawnych? Ponadto taka praktyka rodzi sytuacje, w których absolwenci niezamierzający dalej studiować zajmują miejsca podczas rekrutacji osobom, które faktycznie chciałyby studiować na wybranej uczelni po raz pierwszy. Warto również w tym miejscu dodać, że uczelnie publiczne otrzymują z budżetu państwa polskiego określoną sumę pieniędzy w zależności od kierunku studiów oraz liczby przyjętych studentów. Zatem temat tej sprawy, a zarazem niniejszej interpelacji jest o wiele bardziej złożony i niesie za sobą szereg dalszych, łańcuchowych konsekwencji, w tym konsekwencji dla budżetu państwa.
Na jakiej podstawie prawnej ZUS ma możliwość obiektywnego kwestionowania uprawnień wynikających z ważnych legitymacji studenckich, uprawniających np. do zniżek w komunikacji publicznej, a nawet uprawniających do odbioru kart do głosowania w wyborach powszechnych (samorządowych, parlamentarnych, prezydenckich)? W opisanych przypadkach dokładnie to miało miejsce. ZUS, a uszczegóławiając inspektorzy kontroli z ZUS podważyli oświadczenia zleceniobiorców oparte na wydanych im przez uczelnię legitymacjach okazanych do wglądu zleceniodawcom.
Żeby przeciwdziałać takiej nieuczciwej praktyce wystarczyłoby, gdyby ZUS prowadził kontrolę nie na podstawie możliwie nieaktualnych informacji i dokumentów od płatników składek, a na podstawie bezpośredniej wymiany danych z uczelnią/szkołą, w której studiuje/uczy się zleceniobiorca. Istnienie efektywnej i skutecznej kontroli powinno działać prewencyjnie i zniechęcać zleceniobiorców do nieuczciwych praktyk i nadużyć.
Zwracam uwagę, że opisana praktyka prowadzi do rażącego naruszania prawa oraz działania na szkodę przedsiębiorców, którzy z jednej strony są odpowiedzialni za prawidłowe ustalenie podstawy do naliczania składek społecznych i zdrowotnych, a z drugiej strony nie mają prawnych ani technicznych możliwości weryfikowania studentów/uczniów poza zweryfikowaniem autentyczności okazanej legitymacji. Tymczasem ZUS, dysponując znacznie większymi środkami i narzędziami, w tym również o charakterze dochodzeniowo-śledczym, uchyla się od obowiązku rzetelnego ustalania stanu faktycznego i bezprawnie działa na niekorzyść płatników, bez kontaktowania się z najbardziej wiarygodnym źródłem informacji, tj. uczelnią lub szkołą.
W związku z powyższym uprzejmie proszę o odpowiedzi na następujące pytania:
Dlaczego ministerstwo oraz rząd dopuszczają do sytuacji, w której inspektorzy ZUS, a tym samym ich pracodawca – Zakład Ubezpieczeń Społecznych – podejmują działania niezgodne z prawem działając na szkodę studentów/uczniów i ich zleceniodawców?
Czy ministerstwo lub rząd zamierza zainterweniować, aby ukrócić praktykę ZUS polegającą na ignorowaniu przepisów i przedstawionych przez przedsiębiorców oświadczeń zleceniobiorców jako dowodów posiadania statusu studenta/ucznia?
Dlaczego ZUS nie podejmuje bezpośredniego kontaktu z uczelniami/szkołami w celu weryfikacji statusu studenta/ucznia, skoro to właśnie uczelnie/szkoły dysponują najbardziej aktualnymi i wiarygodnymi danymi?
Czy przepisy tzw. RODO lub przepisy wynikające z innych powszechnie obowiązujących przepisów zabraniają inspektorom kontroli ZUS uzyskiwania informacji bezpośrednio z uczelni/szkół odnośnie do statusu studenta/ucznia kontrolowanych zleceniobiorców, mimo że informacje z uczelni/szkoły są najbardziej wiarygodne?
Czy ministerstwo dostrzega, że opisany powyżej stan faktyczny jest realną metodą prowadzącą do nadużyć, w celu zaniżania zobowiązań publicznoprawnych, których ZUS skutecznie nie wykrywa, oraz do nadużywania władzy i do nieprawomocnego zawyżania przez ZUS tych zobowiązań?
Czy ministerstwo planuje podjąć działania mające na celu opracowanie jasnych, jednolitych i zgodnych z prawem wytycznych w zakresie weryfikacji statusu studenta/ucznia, tak by pracownicy Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie pozwalali sobie na interpretacje niezgodne z prawem?
Czy i w jakim zakresie ministerstwo upoważnia ZUS do kwestionowania dokumentów, jakimi są legitymacje studenckie, dające prawo do korzystania ze zniżek w środkach komunikacji publicznej, a nawet do poświadczania tożsamości przy odbiorze kart do głosowania w wyborach do Sejmu i/lub Senatu?
Z poważaniem
Krzysztof Tuduj
Poseł na Sejm RP
Interpelacja nr 15211
do ministra rodziny, pracy i polityki społecznej
w sprawie niezgodnej z prawem praktyki ZUS polegającej na uznawaniu jedynie zaświadczenia z uczelni lub szkoły jako dokumentu potwierdzającego status studenta lub ucznia u zleceniobiorców poniżej 26-go roku życia
Zgłaszający: Krzysztof Tuduj, Michał Wawer, Krzysztof Szymański, Krzysztof Mulawa, Witold Tumanowicz
Data wpływu: 09-02-2026
Szanowna Pani Minister,
zgodnie z obowiązującym prawem, osoby wykonujące umowy zlecenia i posiadające status studenta lub ucznia do ukończenia 26. roku życia nie podlegają obowiązkowi ubezpieczeń społecznych i/lub zdrowotnych. Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. 1998 Nr 137 poz. 887) nie przewiduje zamkniętego katalogu dokumentów potwierdzających status studenta/ucznia. Tym samym, oświadczenie zleceniobiorcy, zawierające m.in. numer legitymacji studenckiej/szkolnej oraz organ wydający tj. nazwę uczelni/szkoły, a także okazanie tej legitymacji zleceniodawcy, stanowi wystarczający i wyczerpujący dowód potwierdzający status studenta/ucznia. Często w takich oświadczeniach zawarte jest również zobowiązanie się zleceniobiorcy do poinformowania o wszelkich zmianach dotyczących statusu studenta/ucznia, w szczególności o utracie tegoż statusu. Ponadto dawna praktyka kserowania legitymacji studenckiej/uczniowskiej jest już niezgodna z prawem, co potwierdza m.in. Urząd Ochrony Danych Osobowych w oparciu o przepisy ustawy z dnia 22 listopada 2018 r. o dokumentach publicznych (Dz. U. 2019 poz. 53) wskazując, że wystarczy, aby przed zawarciem umowy zatrudniany złożył odpowiednie oświadczenie, a legitymację okazał do wglądu.
Tymczasem Zakład Ubezpieczeń Społecznych, a w szczególności Oddział ZUS we Wrocławiu przy ul. Pretficza 11, wbrew obowiązującym przepisom, przyjął krzywdzącą i niezgodną z prawem praktykę wymagania wyłącznie zaświadczenia z uczelni/szkoły jako jedynego wiarygodnego, akceptowalnego dowodu posiadania statusu studenta/ucznia. W przypadku nieokazania takowego zaświadczenia, ZUS dokonuje przypisu składek na ubezpieczenie społeczne i ubezpieczenie zdrowotne nie uznając zwolnienia z tytułu posiadania statusu studenta/ucznia. Dzieje się tak mimo okazania ważnego i kompletnego oświadczenia zleceniobiorcy - złożonego pod rygorem odpowiedzialności karnej - dotyczącego posiadania statusu studenta/ucznia, które zawiera wszystkie istotne informacje i zapisy, możliwe do zweryfikowania przez ZUS. Praktyka ta jest nie tylko niezgodna z prawem, ale również prowadzi do poważnych negatywnych konsekwencji finansowych dla zleceniodawców oraz możliwych nadużyć. Warto tu również zaznaczyć, że ZUS a w szczególności Oddział ZUS we Wrocławiu przy ul. Pretficza 11 nie potwierdza stanu faktycznego u źródła, tj. zgłaszając zapytanie do konkretnej uczelni bądź szkoły. Potwierdził to sam ZUS w jednym z pism wysłanych do przedsiębiorcy, w którym w odpowiedzi na zaskarżenie do protokołu kontroli napisano: „Z przytoczonego artykułu (art. 87 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych) nie wynika prawo inspektora kontroli Zakładu do pozyskiwania z uczelni lub szkoły informacji czy i w jakim okresie dany Zleceniobiorca posiadał status ucznia lub studenta, ... „ oraz: „Wystąpienie przez Zakład do uczelni wyższej w trakcie prowadzonej kontroli o udostępnienie danych osobowych studentów/absolwentów jest niezgodne z przepisami dotyczącymi ochrony danych osobowych ...”. W tym miejscu należy wskazać, że zarówno ZUS, jak i uczelnie/szkoły posiadają kompletne dane osobowe każdej z osób, co do których istnieje interes prawny ZUS-u i/lub uczelni/szkoły. Wobec powyższego należy zapytać: jakie dane osobowe miałaby udostępnić uczelnia/szkoła, których ZUS nie zdobył w toku kontroli, a które naruszałyby przepisy dotyczące ochrony danych osobowych? ZUS podając nr legitymacji studenckiej/szkolnej uzyskany w toku kontroli oczekuje zweryfikowania podanych informacji – w jakim okresie dana osoba posiadała status studenta/ucznia. Jest to w pełni zgodne z przepisami tzw. RODO, a dodatkowo udostępnianie danych osobowych ZUS-owi podczas kontroli jest możliwe i zgodne z RODO, ponieważ podstawą prawną jest obowiązek wynikający z przepisów prawa (art. 6 ust. 1 lit. c RODO) lub sprawowanie władzy publicznej (art. 6 ust. 1 lit. e RODO). W jednej ze spraw, która została mi zgłoszona, inspektor ZUS w protokole kontroli stwierdził brak prawa do zwolnienia z obowiązku opłacania składek społecznych i zdrowotnej u studentów-zleceniobiorców, jedynie z powodu braku zaświadczenia z uczelni, mimo przedłożenia uwierzytelnionej kopii umowy zlecenia zawierającej m.in. numer legitymacji studenckiej oraz nazwę uczelni wydającej przedmiotową legitymację. Nie zostało podjęte żadne działanie w celu ustalenia rzeczywistego statusu tych osób – nie zwrócono się do uczelni (wymienionych w dostarczonych do kontroli umowach zlecenia), nie przeprowadzono rozmów ze zleceniobiorcami. Dodatkowo, co najgorsze, inspektor kontroli podważył oświadczenia złożone przez zleceniobiorców o posiadaniu przez nich statusu studenta - cytując fragment protokołu z kontroli: „Z tego zapisu nie wynika, którego roku studentem jest zleceniobiorca ani jak długo trwają studia, ...”. Chodziło o zapis w umowie zlecenia zawierający numer legitymacji studenckiej, nazwę uczelni, która wydała legitymację oraz potwierdzenie, że zleceniodawca potwierdza autentyczność legitymacji, którą otrzymał do wglądu, a także zobowiązanie się zleceniobiorcy do poinformowania o wszelkich zmianach dotyczących statusu, w szczególności o jego utracie. Z kolei w innym przypadku inspektor kontroli ZUS w korespondencji z płatnikiem przyznał: „Jeśli nie pozyskam od nich (tj. zleceniobiorców) żadnych dokumentów, zgodnie z wytycznymi, które posiadam powinnam za nie dokonać przypisu składek, a tego nie chcę robić, jeśli faktycznie posiadają status studenta.” Również w tym przypadku zleceniodawca posiadał oświadczenia zleceniobiorców zawierające numer legitymacji studenckiej, organ wydający i jego zaświadczenie, że widział i potwierdza autentyczność legitymacji.
W jednym z przypadków przedsiębiorca złożył zaskarżenie do wydanego protokołu z kontroli i w kontekście kwestionowania oświadczenia zleceniobiorcy otrzymał następującą odpowiedź: „Płatnik nie okazał w trakcie kontroli żadnych innych dokumentów potwierdzających status studenta. Za taki dokument nie można bowiem uznać oświadczeń, które co do zasady są dokumentami prywatnymi, gdzie dana osoba składa wyraz woli, ale nie potwierdza, że dana sytuacja miała miejsce (art. 245 k.p.c)”. Treść art. 245 Kodeksu postępowania cywilnego brzmi: „Dokument prywatny sporządzony w formie pisemnej albo elektronicznej stanowi dowód tego, że osoba, która go podpisała, złożyła oświadczenie zawarte w dokumencie”. Dodatkowo definicja dokumentu znajduje się w art. 773 Kodeksu cywilnego: „Dokumentem jest nośnik informacji umożliwiający zapoznanie się z jej treścią”. Z żadnego z tych artykułów nie wynika, że oświadczenie zawierające prawdziwe i potwierdzone informacje (numer legitymacji i uczelnię/szkołę, która ją wydała) nie może zostać uznane jako dowód potwierdzający stan faktyczny. W tym przypadku ZUS jawnie manipuluje przepisami powszechnie obowiązującego prawa i nie stosuje się do ich faktycznej treści.
W takim razie należy zadać sobie pytanie - na jakiej podstawie prawnej inspektor kontroli ZUS ma moc podważać takie oświadczenia, które zawierały istotne i prawdziwe dane - takie jak numer legitymacji, organ wydający oraz deklarację, że zleceniodawca dostał legitymację do wglądu i potwierdza jej prawdziwość, a także zobowiązanie zleceniobiorcy do niezwłocznego poinformowania o utracie statusu studenta/ucznia. Jest to jawne stawianie się inspektora kontroli ZUS ponad powszechnie obowiązującym prawem, na co ZUS nie tylko daje przyzwolenie, ale wręcz wydaje takie polecenia swoim pracownikom – jw.: „... zgodnie z wytycznymi, które posiadam...”.
Należy również zaznaczyć, że wymaganie przez ZUS zaświadczenia z uczelni/szkoły jest nieefektywne i nie daje gwarancji posiadania przez daną osobę statusu studenta/ucznia, a jak sam ZUS wskazuje w jednym z pism do przedsiębiorcy: „Nie można opierać się wyłącznie na oświadczeniu, gdyż podleganie ubezpieczeniu wynika ze stanu faktycznego, a nie deklarowanego”. Istnieje jednak możliwość, że student uzyska 1 października zaświadczenie o byciu studentem wydane na cały semestr z planowaną datą ukończenia studiów. Czy to oznacza, że taka osoba przez cały semestr posiada status studenta? A może do daty planowanego ukończenia studiów? Co w sytuacji, gdy z różnych powodów taka osoba zostanie skreślona z listy studentów? W obecnym stanie rzeczy ZUS nie zweryfikuje poprawnie możliwości skorzystania ze zwolnienia z obowiązku podlegania ubezpieczeniom społecznym i zdrowotnemu, ponieważ na podstawie wydanego wcześniej zaświadczenia nie ma takiej możliwości. Inspektor kontroli ZUS nie skontaktuje się z uczelnią/szkołą w celu weryfikacji aktualności przedstawionego przez płatnika składek zaświadczenia, które przyniósł mu zleceniobiorca. Taka absurdalna sytuacja może prowadzić do celowych nadużyć i zaniżania po stronie płatnika zobowiązania publicznoprawnego lub po stronie ZUS-u do nieprawomocnego i krzywdzącego zawyżania tegoż zobowiązania. Nie jest tajemnicą, że osoby, które dopiero co skończyły studia ale nie osiągnęły jeszcze 26. roku życia celowo zapisują się na jakiekolwiek studia tylko po to, by uzyskać nową legitymację i ewentualne zaświadczenie, bez zamiaru dalszego studiowania. To daje im dodatkowe miesiące, w których mogą korzystać z przywilejów bycia studentem - realnie już nim nie będąc. Zatem dlaczego ZUS nie kontroluje takich przypadków, które faktycznie są przejawem oszustwa i zaniżania zobowiązań publicznoprawnych? Ponadto taka praktyka rodzi sytuacje, w których absolwenci niezamierzający dalej studiować zajmują miejsca podczas rekrutacji osobom, które faktycznie chciałyby studiować na wybranej uczelni po raz pierwszy. Warto również w tym miejscu dodać, że uczelnie publiczne otrzymują z budżetu państwa polskiego określoną sumę pieniędzy w zależności od kierunku studiów oraz liczby przyjętych studentów. Zatem temat tej sprawy, a zarazem niniejszej interpelacji jest o wiele bardziej złożony i niesie za sobą szereg dalszych, łańcuchowych konsekwencji, w tym konsekwencji dla budżetu państwa.
Na jakiej podstawie prawnej ZUS ma możliwość obiektywnego kwestionowania uprawnień wynikających z ważnych legitymacji studenckich, uprawniających np. do zniżek w komunikacji publicznej, a nawet uprawniających do odbioru kart do głosowania w wyborach powszechnych (samorządowych, parlamentarnych, prezydenckich)? W opisanych przypadkach dokładnie to miało miejsce. ZUS, a uszczegóławiając inspektorzy kontroli z ZUS podważyli oświadczenia zleceniobiorców oparte na wydanych im przez uczelnię legitymacjach okazanych do wglądu zleceniodawcom.
Żeby przeciwdziałać takiej nieuczciwej praktyce wystarczyłoby, gdyby ZUS prowadził kontrolę nie na podstawie możliwie nieaktualnych informacji i dokumentów od płatników składek, a na podstawie bezpośredniej wymiany danych z uczelnią/szkołą, w której studiuje/uczy się zleceniobiorca. Istnienie efektywnej i skutecznej kontroli powinno działać prewencyjnie i zniechęcać zleceniobiorców do nieuczciwych praktyk i nadużyć.
Zwracam uwagę, że opisana praktyka prowadzi do rażącego naruszania prawa oraz działania na szkodę przedsiębiorców, którzy z jednej strony są odpowiedzialni za prawidłowe ustalenie podstawy do naliczania składek społecznych i zdrowotnych, a z drugiej strony nie mają prawnych ani technicznych możliwości weryfikowania studentów/uczniów poza zweryfikowaniem autentyczności okazanej legitymacji. Tymczasem ZUS, dysponując znacznie większymi środkami i narzędziami, w tym również o charakterze dochodzeniowo-śledczym, uchyla się od obowiązku rzetelnego ustalania stanu faktycznego i bezprawnie działa na niekorzyść płatników, bez kontaktowania się z najbardziej wiarygodnym źródłem informacji, tj. uczelnią lub szkołą.
W związku z powyższym uprzejmie proszę o odpowiedzi na następujące pytania:
Dlaczego ministerstwo oraz rząd dopuszczają do sytuacji, w której inspektorzy ZUS, a tym samym ich pracodawca – Zakład Ubezpieczeń Społecznych – podejmują działania niezgodne z prawem działając na szkodę studentów/uczniów i ich zleceniodawców?
Czy ministerstwo lub rząd zamierza zainterweniować, aby ukrócić praktykę ZUS polegającą na ignorowaniu przepisów i przedstawionych przez przedsiębiorców oświadczeń zleceniobiorców jako dowodów posiadania statusu studenta/ucznia?
Dlaczego ZUS nie podejmuje bezpośredniego kontaktu z uczelniami/szkołami w celu weryfikacji statusu studenta/ucznia, skoro to właśnie uczelnie/szkoły dysponują najbardziej aktualnymi i wiarygodnymi danymi?
Czy przepisy tzw. RODO lub przepisy wynikające z innych powszechnie obowiązujących przepisów zabraniają inspektorom kontroli ZUS uzyskiwania informacji bezpośrednio z uczelni/szkół odnośnie do statusu studenta/ucznia kontrolowanych zleceniobiorców, mimo że informacje z uczelni/szkoły są najbardziej wiarygodne?
Czy ministerstwo dostrzega, że opisany powyżej stan faktyczny jest realną metodą prowadzącą do nadużyć, w celu zaniżania zobowiązań publicznoprawnych, których ZUS skutecznie nie wykrywa, oraz do nadużywania władzy i do nieprawomocnego zawyżania przez ZUS tych zobowiązań?
Czy ministerstwo planuje podjąć działania mające na celu opracowanie jasnych, jednolitych i zgodnych z prawem wytycznych w zakresie weryfikacji statusu studenta/ucznia, tak by pracownicy Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie pozwalali sobie na interpretacje niezgodne z prawem?
Czy i w jakim zakresie ministerstwo upoważnia ZUS do kwestionowania dokumentów, jakimi są legitymacje studenckie, dające prawo do korzystania ze zniżek w środkach komunikacji publicznej, a nawet do poświadczania tożsamości przy odbiorze kart do głosowania w wyborach do Sejmu i/lub Senatu?
Z poważaniem
Krzysztof Tuduj
Poseł na Sejm RP
Odpowiedź urzędowa
Podsekretarz stanu Sebastian Gajewski
Audyt odpowiedzi: Wskaźnik lania wody & konkretności
Przeciętnie konkretna
Automatyczna analiza lingwistyczno-statystyczna pisma resortu
Lanie wody
40%
Konkretność
60%
Odpowiedź standardowa – resort odnosi się merytorycznie do zagadnienia z umiarkowaną ilością danych szczegółowych.
Twarde liczby / kwoty
0 kwot, 0 %
Precyzyjne daty
9
Odpowiedź na punkty
Brak podziału
Gęstość faktów
2.9 / 1k zn.
- Wymienia precyzyjne daty lub terminy (9)
Urzędowe załączniki i odpowiedzi:
Pełna treść wyekstrahowana z załącznika PDF (odpowiedź urzędowa)
14607 znaków
tel. 222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrpips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
BM-II.059.1.113.2026
Warszawa, /elektroniczny znacznik czasu/
Pan
Włodzimierz Czarzasty
Marszałek Sejmu
Rzeczypospolitej Polskiej
Szanowny Panie Marszałku,
w odpowiedzi na interpelację nr 15211 Pana Posła Krzysztofa Tuduja wraz z grupą Posłów,
w sprawie niezgodnej z prawem praktyki ZUS polegającej na uznawaniu jedynie
zaświadczenia z uczelni lub szkoły jako dokumentu potwierdzającego status studenta lub
ucznia u zleceniobiorców poniżej 26-go roku życia, proszę przyjąć poniższe wyjaśnienia.
Zgodnie z przepisami ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń
społecznych1, zwanej dalej ustawą, osoby wykonujące pracę na podstawie umowy
agencyjnej lub umowy zlecenia nie podlegają obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu
i rentowym do ukończenia 26 roku życia, jeżeli są studentami lub uczniami szkół
ponadpodstawowych. Ustawa, określając zasady podlegania ubezpieczeniom przez ww.
osoby, nie zawiera jednak żadnej regulacji, która odnosiłaby się do sposobu wykazywania
statusu studenta lub ucznia szkoły ponadpodstawowej dla celów zgłoszenia do
ubezpieczeń społecznych, co oznacza, że w tym zakresie zastosowanie mają przepisy
dotyczące prawa oświatowego i szkolnictwa wyższego2 oraz ogólne przepisy o
postępowaniu przed organem rentowym.
W świetle przepisów normujących obszar edukacji podstawowym dokumentem
poświadczającym status studenta/ucznia szkoły ponadpodstawowej jest wystawiona przez
uprawniony podmiot legitymacja studencka lub szkolna, która ma określony przepisami
maksymalny okres ważności, powiązany z pobieraniem nauki i podlegający okresowemu
potwierdzeniu (raz w roku albo semestralnie). Przykładowo, legitymacja studencka
zachowuje ważność nie dłużej niż do dnia ukończenia studiów, zawieszenia w prawach
studenta lub skreślenia z listy studentów, a w przypadku ukończenia studiów pierwszego
stopnia – do 31 października w roku ukończenia tych studiów3.
Wskazane okoliczności determinują działania, które powinien podjąć płatnik składek w celu
ustalenia obowiązku zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych zatrudnianych studentów lub
uczniów szkół ponadpodstawowych, jak również jego późniejszego udokumentowania na
potrzeby kontroli prawidłowości wywiązania się z obowiązków ubezpieczeniowych.
Działania te powinny być ukierunkowane na pozyskanie od tych osób legitymacji
studenckiej/uczniowskiej jako dokumentu potwierdzającego wymagany ustawą status
studenta lub ucznia szkoły ponadpodstawowej, a tym samym możliwość odstąpienia od
obowiązku ich zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych. Z tych też względów
zasygnalizowana w interpelacji praktyka pracodawców, która polega na gromadzeniu
w aktach osobowych zleceniobiorców oświadczeń o przysługującym im statusie studenta
1 Art. 6 ust. 1 pkt 4 oraz ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U.
z 2026 r. poz. 199, z późn.zm.).
2 Art. 74 ust. 4 ustawy z dnia 20 lipca 2018 r. o szkolnictwie wyższym i nauce (Dz. U. z 2024 r. poz. 1571, z
późn.zm.) oraz art. 11 ust. 1a ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz. U. z 2025 r. poz. 881, z
późn.zm.).
3 § 20 ust. 3 rozporządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 27 września 2018 r w sprawie studiów
(Dz. U. z 2023 r. poz. 2787, z późn. zm.).
-- 1 of 4 --
tel.222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrpips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
lub ucznia szkoły ponadpodstawowej, składanych jednocześnie z przedkładaną do wglądu
pracodawcy legitymacją studenta/ucznia, wraz z pisemnym zobowiązaniem się przez nich
do poinformowania zleceniodawcy o wszelkich zmianach dotyczących tego statusu (np.
skreślenia z listy studentów), jak również polegająca na indywidualizowaniu zawieranych
umów poprzez podawanie w nich nr legitymacji studenta/ucznia szkoły
ponadpodstawowej, w ocenie kierownictwa Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki
Społecznej znajduje umocowanie w obowiązujących przepisach.
Za prawidłowością takiej praktyki przemawia fakt, że na gruncie obowiązujących przepisów
RODO4, w tym zasady minimalizacji danych5, brak jest podstaw prawnych do gromadzenia
przez pracodawców w aktach osobowych kserokopii legitymacji studenta/ucznia szkoły
ponadpodstawowej osób zatrudnianych w charakterze zleceniobiorcy, gdyż dokument taki
zawiera zdjęcie, a przetwarzanie danych dotyczących wizerunku nie znajduje uzasadnienia
w przypadku umowy zlecenia (umowy agencyjnej).
Równolegle ww. ustawa, pomimo pewnych odrębności wynikających z uprawnień
inspektora kontroli i obowiązków kontrolowanych płatników składek, w zakresie zasad
postępowania dowodowego prowadzonego przez ZUS, odsyła6 do stosowania przepisów
ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego7 (dalej: k.p.a.),
które wprowadzają regułę tzw. otwartego systemu dowodów (art. 75 k.p.a.), polegającą na
obowiązku dopuszczenia przez organ, jako dowodu, wszystkiego, co może przyczynić się
do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem (w szczególności dokumentów,
zeznań świadków). Na gruncie tej zasady ustawodawca dopuścił – w sytuacji, gdy przepis
prawa nie wymaga urzędowego potwierdzenia określonych faktów lub stanu prawnego w
drodze zaświadczenia właściwego organu administracji – możliwość wykazywania tych
faktów lub stanu prawnego w drodze odebranego, na wniosek strony, oświadczenia
złożonego pod rygorem odpowiedzialności za fałszywe zeznania (art. 75 § 2 k.p.a.).
Reguła ta obowiązuje również w toku prowadzonych przez ZUS postępowań kontrolnych
wobec płatników składek w zakresie wywiązywania się przez nich z obowiązków
ubezpieczeniowych, w tym dotyczących prawidłowości ustalania obowiązku ubezpieczenia
studentów/uczniów szkół ponadpodstawowych jako zleceniobiorców. Ponieważ, jak
wspomniano na wstępie, ustawodawca w przepisach ustawy systemowej nie
skonkretyzował dowodu, jakim powinien posłużyć się pracodawca w celu potwierdzenia
przez daną osobę statusu studenta/ucznia szkoły ponadpodstawowej, a tym bardziej nie
określił obowiązku posłużenia się w tym zakresie zaświadczeniem, istnieją podstawy
faktyczne i prawne do uznania, że podczas postępowań prowadzonych przez inspektorów
kontroli ZUS takim dowodem może być również złożone pod rygorem odpowiedzialności
karnej oświadczenie zleceniobiorcy, zwłaszcza wówczas, gdy umowa zlecenia (agencyjna)
zawiera nr legitymacji, a pracodawca, np. za pomocą stosownej adnotacji, potwierdza
zgodność tych informacji z przedłożoną do wglądu legitymacją studencką/uczniowską.
Takie oświadczenie zleceniobiorcy stanowi dowód w rozumieniu art. 75 § 1 k.p.a. i podlega
ocenie organu jak każdy inny dowód, a jednocześnie korzysta z domniemania prawdziwości,
4 Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony
osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich
danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (Dz. Urz. WE. L 2016 r. Nr 119, str. 1).
5 Zgodnie z art. 5 ust. 1 lit c RODO dane osobowe muszą być „adekwatne, stosowne oraz ograniczone do tego, co
niezbędne do celów, w których są przetwarzane („minimalizacja danych”)”.
6 Art. 123 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2026 r. poz. 199,
z późn. zm.).
7 Dz.U. z 2025 poz. 1691 z późn. zm.
-- 2 of 4 --
tel.222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrpips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
jeżeli nie jest ono sprzeczne z innymi dowodami lub okolicznościami i faktami znanymi
organowi administracji.
W orzecznictwie sądów administracyjnych wyrażany jest konsekwentnie pogląd, że
niedopuszczalne jest stosowanie formalnej (legalnej) teorii dowodów poprzez twierdzenie,
że daną okoliczność można udowodnić wyłącznie określonymi środkami dowodowymi.
Niedopuszczalna jest bowiem sytuacja, w której organ dokonuje rozstrzygnięcia na
podstawie tylko jednego, wybranego środka dowodowego. Ewentualne ograniczenia w tym
zakresie, których skutkiem jest obowiązek stosowania tylko jednego rodzaju dowodów,
muszą wynikać expressis verbis z przepisu prawa. Za naruszające reguły postępowania
dowodowego, określone w przepisach k.p.a., należałoby uznać również wprowadzenie
ograniczeń środków dowodowych w przepisach prawa wewnętrznego. Naczelny Sąd
Administracyjny w wyroku z dnia 16 listopada 1984 r., sygn. akt II SA 1223/84 (ONSA
1984, Nr 2, poz. 109) wskazał bowiem, że „realizacja zasady prawdy obiektywnej wymaga,
aby dopuścić jako dowód w sprawie wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia stanu
faktycznego, a nie jest sprzeczne z prawem (art. 75 k.p.a.). Odmienne uregulowania w
aktach wewnątrzorganizacyjnych nie mają zastosowania w sprawach indywidualnych,
rozstrzyganych przez daną organizację społeczną w drodze decyzji administracyjnych.”.
Ze względu na wskazane okoliczności, w opinii kierownictwa Ministerstwa Rodziny, Pracy
i Polityki Społecznej, w toku postępowań kontrolnych inspektorzy ZUS powinni honorować
ww. oświadczenia, jako mogące stanowić samodzielną podstawę do wiarygodnego
ustalenia statusu studenta/ucznia szkoły ponadpodstawowej w odniesieniu do
zleceniobiorców, którzy nie zostali zgłoszeni do ubezpieczeń społecznych. Tożsamy walor
dowodowy powinien przysługiwać również oświadczeniom zleceniobiorców w ww.
przedmiocie, składanym z ich inicjatywy, w toku postępowania administracyjnego, które
poprzedza wydanie decyzji pokontrolnej. Stwierdzane w praktyce incydenty nadużyć
dotyczące zgłaszania do ubezpieczeń społecznych zleceniobiorców nie mogą być
wyznacznikiem sposobu prowadzenia postępowania kontrolnego w stosunku do ogółu
pracodawców korzystających ze zwolnienia z obowiązku zgłoszenia ww. osób do
ubezpieczeń społecznych, zwłaszcza gdy miałoby to prowadzić do naruszenia reguł
dowodowych wyznaczanych przepisami k.p.a.
Podkreślić przy tym należy, że ww. oświadczenia powinny podlegać zindywidualizowanej
ocenie przy uwzględnieniu całokształtu zgromadzonego w konkretnej sprawie materiału
dowodowego. Jeżeli na tle poczynionych w oparciu o ten materiał ustaleń powstaną
wątpliwości co do rzeczywistego statusu zleceniobiorców, wówczas konieczne będzie
przeprowadzenie dodatkowych czynności wyjaśniających, np. w formie wezwania do
przedłożenia ważnej legitymacji studenckiej albo uczniowskiej. Dopiero w sytuacji
uzasadnionego podejrzenia podrabiania lub przerabiania dokumentów, jak również
podejrzeń dotyczących „organizowania" przez przedsiębiorcę statusu studenta/ucznia,
zrealizują się przesłanki do przeprowadzenia oceny pod kątem zasadności skierowania do
organów ściągania zawiadomienia o podejrzeniu popełnienia przestępstwa.
W odniesieniu do proponowanego w interpelacji mechanizmu rutynowego potwierdzania
statusu studenta lub ucznia szkoły ponadpodstawowej za pomocą pozyskiwanego
bezpośrednio przez ZUS zaświadczenia z właściwej uczelni lub szkoły wyjaśnić należy, że
brak jest podstaw prawnych do stosowania takiej praktyki, nawet przy uwzględnieniu faktu,
że zakres danych, których dotyczyłoby potencjalne wystąpienie miałby być z urzędu znany
organowi rentowemu.
Podyktowane jest to faktem, że jako administrator danych ZUS zobowiązany jest do
przestrzegania zasad przetwarzania danych, które wynikają z art. 5 RODO. Składają się na
-- 3 of 4 --
tel.222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrpips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
nie: zasada legalności, rzetelności, przejrzystości, ograniczenia celu przetwarzania,
minimalizacji danych, prawidłowości, ograniczenia przechowywania, integralności
i poufności oraz rozliczalności. Na tle tego unormowania, w kontekście postulowanego
w interpelacji uzyskiwania informacji dotyczących danych osobowych studentów
bezpośrednio z uczelni, szczególnie istotne są zasady: legalności przetwarzania (art. 5 ust.
1 lit. a RODO) oraz ograniczenia celu przetwarzania (art. 5 ust. 1 lit. b RODO).
Pierwsza z nich stanowi, iż dane osobowe muszą być przetwarzane zgodnie z prawem,
rzetelnie i w sposób przejrzysty dla osoby, której dotyczą. Zgodnie z drugą, tj. zasadą
ograniczenia celu przetwarzania, zbieranie danych osobowych powinno odbywać się
w konkretnych, wyraźnych i prawnie uzasadnionych celach.
Oznacza to, że uprawnienie do pozyskiwania informacji o statusie studenta lub ucznia
szkoły ponadpodstawowej bezpośrednio z uczelni lub szkoły powinno wynikać z literalnego
brzmienia przepisów prawa. W obowiązującym stanie prawnym brak jest natomiast normy,
która zobowiązywałaby uczelnię lub szkołę do udostępniania danych osobowych
studentów lub uczniów na wniosek ZUS. Żaden przepis prawa nie upoważnia też ZUS jako
organu rentowego do zwrócenia się do uczelni lub szkoły z wnioskiem o udostępnienie
danych osobowych jej studentów lub uczniów.
W świetle przedstawionej argumentacji kierownictwo MRPiPS stoi na stanowisku, że ZUS
dysponuje wystarczającymi narzędziami umożliwiającymi ustalenie stanu faktycznego
i zrealizowanie ustawowego celu postępowania kontrolnego, którego przedmiotem jest
prawidłowość odstąpienia od zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych zleceniobiorców
będących studentami lub uczniami szkół ponadpodstawowych do ukończenia 26 roku
życia. Tym samym nie znajduje uzasadnienia proponowana w tym obszarze interwencja
prawodawcza.
Na marginesie można zaznaczyć, że zainicjowanie procesu legislacyjnego wymagałoby
uprzedniego przeprowadzenia gruntownej analizy co do zasadności podjęcia inicjatywy
ustawodawczej, ze szczególnym uwzględnieniem zagadnień z zakresu ochrony danych
osobowych, kierunku potencjalnych rozwiązań i zakresu zmian, jak również kosztów
finansowych takiej nowelizacji (wynikających np. z konieczności stworzenia dedykowanego
narzędzia informatycznego). Działania te wymagałaby ścisłej współpracy z Ministrem
Edukacji Narodowej oraz Ministrem Nauki i Szkolnictwa Wyższego, jako dysponentami
systemu informacji oświatowej SIO oraz informacji z systemu POL-on8.
Ze względu na zasygnalizowane w interpelacji zastrzeżenia w przedmiocie legalności
stosowanej przez ZUS praktyki dotyczącej dokumentowania przez zleceniobiorców, którzy
nie ukończyli 26-go roku życia statusu studenta lub ucznia, skieruję do Prezesa ZUS pismo
z prośbą o przeprowadzenie stosownych ustaleń oraz podjęcie niezbędnych działań,
których celem byłoby zapewnienie zgodności postępowania organu rentowego z
obowiązującymi przepisami.
Z wyrazami szacunku
z up. Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej
dr hab. Sebastian Gajewski, prof. uczelni
Podsekretarz Stanu
/-kwalifikowany podpis elektroniczny-/
8 Zintegrowany System Informacji o Szkolnictwie Wyższym i Nauce POL-on.
-- 4 of 4 --
info@mrpips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
BM-II.059.1.113.2026
Warszawa, /elektroniczny znacznik czasu/
Pan
Włodzimierz Czarzasty
Marszałek Sejmu
Rzeczypospolitej Polskiej
Szanowny Panie Marszałku,
w odpowiedzi na interpelację nr 15211 Pana Posła Krzysztofa Tuduja wraz z grupą Posłów,
w sprawie niezgodnej z prawem praktyki ZUS polegającej na uznawaniu jedynie
zaświadczenia z uczelni lub szkoły jako dokumentu potwierdzającego status studenta lub
ucznia u zleceniobiorców poniżej 26-go roku życia, proszę przyjąć poniższe wyjaśnienia.
Zgodnie z przepisami ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń
społecznych1, zwanej dalej ustawą, osoby wykonujące pracę na podstawie umowy
agencyjnej lub umowy zlecenia nie podlegają obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu
i rentowym do ukończenia 26 roku życia, jeżeli są studentami lub uczniami szkół
ponadpodstawowych. Ustawa, określając zasady podlegania ubezpieczeniom przez ww.
osoby, nie zawiera jednak żadnej regulacji, która odnosiłaby się do sposobu wykazywania
statusu studenta lub ucznia szkoły ponadpodstawowej dla celów zgłoszenia do
ubezpieczeń społecznych, co oznacza, że w tym zakresie zastosowanie mają przepisy
dotyczące prawa oświatowego i szkolnictwa wyższego2 oraz ogólne przepisy o
postępowaniu przed organem rentowym.
W świetle przepisów normujących obszar edukacji podstawowym dokumentem
poświadczającym status studenta/ucznia szkoły ponadpodstawowej jest wystawiona przez
uprawniony podmiot legitymacja studencka lub szkolna, która ma określony przepisami
maksymalny okres ważności, powiązany z pobieraniem nauki i podlegający okresowemu
potwierdzeniu (raz w roku albo semestralnie). Przykładowo, legitymacja studencka
zachowuje ważność nie dłużej niż do dnia ukończenia studiów, zawieszenia w prawach
studenta lub skreślenia z listy studentów, a w przypadku ukończenia studiów pierwszego
stopnia – do 31 października w roku ukończenia tych studiów3.
Wskazane okoliczności determinują działania, które powinien podjąć płatnik składek w celu
ustalenia obowiązku zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych zatrudnianych studentów lub
uczniów szkół ponadpodstawowych, jak również jego późniejszego udokumentowania na
potrzeby kontroli prawidłowości wywiązania się z obowiązków ubezpieczeniowych.
Działania te powinny być ukierunkowane na pozyskanie od tych osób legitymacji
studenckiej/uczniowskiej jako dokumentu potwierdzającego wymagany ustawą status
studenta lub ucznia szkoły ponadpodstawowej, a tym samym możliwość odstąpienia od
obowiązku ich zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych. Z tych też względów
zasygnalizowana w interpelacji praktyka pracodawców, która polega na gromadzeniu
w aktach osobowych zleceniobiorców oświadczeń o przysługującym im statusie studenta
1 Art. 6 ust. 1 pkt 4 oraz ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U.
z 2026 r. poz. 199, z późn.zm.).
2 Art. 74 ust. 4 ustawy z dnia 20 lipca 2018 r. o szkolnictwie wyższym i nauce (Dz. U. z 2024 r. poz. 1571, z
późn.zm.) oraz art. 11 ust. 1a ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz. U. z 2025 r. poz. 881, z
późn.zm.).
3 § 20 ust. 3 rozporządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 27 września 2018 r w sprawie studiów
(Dz. U. z 2023 r. poz. 2787, z późn. zm.).
-- 1 of 4 --
tel.222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrpips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
lub ucznia szkoły ponadpodstawowej, składanych jednocześnie z przedkładaną do wglądu
pracodawcy legitymacją studenta/ucznia, wraz z pisemnym zobowiązaniem się przez nich
do poinformowania zleceniodawcy o wszelkich zmianach dotyczących tego statusu (np.
skreślenia z listy studentów), jak również polegająca na indywidualizowaniu zawieranych
umów poprzez podawanie w nich nr legitymacji studenta/ucznia szkoły
ponadpodstawowej, w ocenie kierownictwa Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki
Społecznej znajduje umocowanie w obowiązujących przepisach.
Za prawidłowością takiej praktyki przemawia fakt, że na gruncie obowiązujących przepisów
RODO4, w tym zasady minimalizacji danych5, brak jest podstaw prawnych do gromadzenia
przez pracodawców w aktach osobowych kserokopii legitymacji studenta/ucznia szkoły
ponadpodstawowej osób zatrudnianych w charakterze zleceniobiorcy, gdyż dokument taki
zawiera zdjęcie, a przetwarzanie danych dotyczących wizerunku nie znajduje uzasadnienia
w przypadku umowy zlecenia (umowy agencyjnej).
Równolegle ww. ustawa, pomimo pewnych odrębności wynikających z uprawnień
inspektora kontroli i obowiązków kontrolowanych płatników składek, w zakresie zasad
postępowania dowodowego prowadzonego przez ZUS, odsyła6 do stosowania przepisów
ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego7 (dalej: k.p.a.),
które wprowadzają regułę tzw. otwartego systemu dowodów (art. 75 k.p.a.), polegającą na
obowiązku dopuszczenia przez organ, jako dowodu, wszystkiego, co może przyczynić się
do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem (w szczególności dokumentów,
zeznań świadków). Na gruncie tej zasady ustawodawca dopuścił – w sytuacji, gdy przepis
prawa nie wymaga urzędowego potwierdzenia określonych faktów lub stanu prawnego w
drodze zaświadczenia właściwego organu administracji – możliwość wykazywania tych
faktów lub stanu prawnego w drodze odebranego, na wniosek strony, oświadczenia
złożonego pod rygorem odpowiedzialności za fałszywe zeznania (art. 75 § 2 k.p.a.).
Reguła ta obowiązuje również w toku prowadzonych przez ZUS postępowań kontrolnych
wobec płatników składek w zakresie wywiązywania się przez nich z obowiązków
ubezpieczeniowych, w tym dotyczących prawidłowości ustalania obowiązku ubezpieczenia
studentów/uczniów szkół ponadpodstawowych jako zleceniobiorców. Ponieważ, jak
wspomniano na wstępie, ustawodawca w przepisach ustawy systemowej nie
skonkretyzował dowodu, jakim powinien posłużyć się pracodawca w celu potwierdzenia
przez daną osobę statusu studenta/ucznia szkoły ponadpodstawowej, a tym bardziej nie
określił obowiązku posłużenia się w tym zakresie zaświadczeniem, istnieją podstawy
faktyczne i prawne do uznania, że podczas postępowań prowadzonych przez inspektorów
kontroli ZUS takim dowodem może być również złożone pod rygorem odpowiedzialności
karnej oświadczenie zleceniobiorcy, zwłaszcza wówczas, gdy umowa zlecenia (agencyjna)
zawiera nr legitymacji, a pracodawca, np. za pomocą stosownej adnotacji, potwierdza
zgodność tych informacji z przedłożoną do wglądu legitymacją studencką/uczniowską.
Takie oświadczenie zleceniobiorcy stanowi dowód w rozumieniu art. 75 § 1 k.p.a. i podlega
ocenie organu jak każdy inny dowód, a jednocześnie korzysta z domniemania prawdziwości,
4 Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony
osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich
danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (Dz. Urz. WE. L 2016 r. Nr 119, str. 1).
5 Zgodnie z art. 5 ust. 1 lit c RODO dane osobowe muszą być „adekwatne, stosowne oraz ograniczone do tego, co
niezbędne do celów, w których są przetwarzane („minimalizacja danych”)”.
6 Art. 123 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2026 r. poz. 199,
z późn. zm.).
7 Dz.U. z 2025 poz. 1691 z późn. zm.
-- 2 of 4 --
tel.222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrpips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
jeżeli nie jest ono sprzeczne z innymi dowodami lub okolicznościami i faktami znanymi
organowi administracji.
W orzecznictwie sądów administracyjnych wyrażany jest konsekwentnie pogląd, że
niedopuszczalne jest stosowanie formalnej (legalnej) teorii dowodów poprzez twierdzenie,
że daną okoliczność można udowodnić wyłącznie określonymi środkami dowodowymi.
Niedopuszczalna jest bowiem sytuacja, w której organ dokonuje rozstrzygnięcia na
podstawie tylko jednego, wybranego środka dowodowego. Ewentualne ograniczenia w tym
zakresie, których skutkiem jest obowiązek stosowania tylko jednego rodzaju dowodów,
muszą wynikać expressis verbis z przepisu prawa. Za naruszające reguły postępowania
dowodowego, określone w przepisach k.p.a., należałoby uznać również wprowadzenie
ograniczeń środków dowodowych w przepisach prawa wewnętrznego. Naczelny Sąd
Administracyjny w wyroku z dnia 16 listopada 1984 r., sygn. akt II SA 1223/84 (ONSA
1984, Nr 2, poz. 109) wskazał bowiem, że „realizacja zasady prawdy obiektywnej wymaga,
aby dopuścić jako dowód w sprawie wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia stanu
faktycznego, a nie jest sprzeczne z prawem (art. 75 k.p.a.). Odmienne uregulowania w
aktach wewnątrzorganizacyjnych nie mają zastosowania w sprawach indywidualnych,
rozstrzyganych przez daną organizację społeczną w drodze decyzji administracyjnych.”.
Ze względu na wskazane okoliczności, w opinii kierownictwa Ministerstwa Rodziny, Pracy
i Polityki Społecznej, w toku postępowań kontrolnych inspektorzy ZUS powinni honorować
ww. oświadczenia, jako mogące stanowić samodzielną podstawę do wiarygodnego
ustalenia statusu studenta/ucznia szkoły ponadpodstawowej w odniesieniu do
zleceniobiorców, którzy nie zostali zgłoszeni do ubezpieczeń społecznych. Tożsamy walor
dowodowy powinien przysługiwać również oświadczeniom zleceniobiorców w ww.
przedmiocie, składanym z ich inicjatywy, w toku postępowania administracyjnego, które
poprzedza wydanie decyzji pokontrolnej. Stwierdzane w praktyce incydenty nadużyć
dotyczące zgłaszania do ubezpieczeń społecznych zleceniobiorców nie mogą być
wyznacznikiem sposobu prowadzenia postępowania kontrolnego w stosunku do ogółu
pracodawców korzystających ze zwolnienia z obowiązku zgłoszenia ww. osób do
ubezpieczeń społecznych, zwłaszcza gdy miałoby to prowadzić do naruszenia reguł
dowodowych wyznaczanych przepisami k.p.a.
Podkreślić przy tym należy, że ww. oświadczenia powinny podlegać zindywidualizowanej
ocenie przy uwzględnieniu całokształtu zgromadzonego w konkretnej sprawie materiału
dowodowego. Jeżeli na tle poczynionych w oparciu o ten materiał ustaleń powstaną
wątpliwości co do rzeczywistego statusu zleceniobiorców, wówczas konieczne będzie
przeprowadzenie dodatkowych czynności wyjaśniających, np. w formie wezwania do
przedłożenia ważnej legitymacji studenckiej albo uczniowskiej. Dopiero w sytuacji
uzasadnionego podejrzenia podrabiania lub przerabiania dokumentów, jak również
podejrzeń dotyczących „organizowania" przez przedsiębiorcę statusu studenta/ucznia,
zrealizują się przesłanki do przeprowadzenia oceny pod kątem zasadności skierowania do
organów ściągania zawiadomienia o podejrzeniu popełnienia przestępstwa.
W odniesieniu do proponowanego w interpelacji mechanizmu rutynowego potwierdzania
statusu studenta lub ucznia szkoły ponadpodstawowej za pomocą pozyskiwanego
bezpośrednio przez ZUS zaświadczenia z właściwej uczelni lub szkoły wyjaśnić należy, że
brak jest podstaw prawnych do stosowania takiej praktyki, nawet przy uwzględnieniu faktu,
że zakres danych, których dotyczyłoby potencjalne wystąpienie miałby być z urzędu znany
organowi rentowemu.
Podyktowane jest to faktem, że jako administrator danych ZUS zobowiązany jest do
przestrzegania zasad przetwarzania danych, które wynikają z art. 5 RODO. Składają się na
-- 3 of 4 --
tel.222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrpips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
nie: zasada legalności, rzetelności, przejrzystości, ograniczenia celu przetwarzania,
minimalizacji danych, prawidłowości, ograniczenia przechowywania, integralności
i poufności oraz rozliczalności. Na tle tego unormowania, w kontekście postulowanego
w interpelacji uzyskiwania informacji dotyczących danych osobowych studentów
bezpośrednio z uczelni, szczególnie istotne są zasady: legalności przetwarzania (art. 5 ust.
1 lit. a RODO) oraz ograniczenia celu przetwarzania (art. 5 ust. 1 lit. b RODO).
Pierwsza z nich stanowi, iż dane osobowe muszą być przetwarzane zgodnie z prawem,
rzetelnie i w sposób przejrzysty dla osoby, której dotyczą. Zgodnie z drugą, tj. zasadą
ograniczenia celu przetwarzania, zbieranie danych osobowych powinno odbywać się
w konkretnych, wyraźnych i prawnie uzasadnionych celach.
Oznacza to, że uprawnienie do pozyskiwania informacji o statusie studenta lub ucznia
szkoły ponadpodstawowej bezpośrednio z uczelni lub szkoły powinno wynikać z literalnego
brzmienia przepisów prawa. W obowiązującym stanie prawnym brak jest natomiast normy,
która zobowiązywałaby uczelnię lub szkołę do udostępniania danych osobowych
studentów lub uczniów na wniosek ZUS. Żaden przepis prawa nie upoważnia też ZUS jako
organu rentowego do zwrócenia się do uczelni lub szkoły z wnioskiem o udostępnienie
danych osobowych jej studentów lub uczniów.
W świetle przedstawionej argumentacji kierownictwo MRPiPS stoi na stanowisku, że ZUS
dysponuje wystarczającymi narzędziami umożliwiającymi ustalenie stanu faktycznego
i zrealizowanie ustawowego celu postępowania kontrolnego, którego przedmiotem jest
prawidłowość odstąpienia od zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych zleceniobiorców
będących studentami lub uczniami szkół ponadpodstawowych do ukończenia 26 roku
życia. Tym samym nie znajduje uzasadnienia proponowana w tym obszarze interwencja
prawodawcza.
Na marginesie można zaznaczyć, że zainicjowanie procesu legislacyjnego wymagałoby
uprzedniego przeprowadzenia gruntownej analizy co do zasadności podjęcia inicjatywy
ustawodawczej, ze szczególnym uwzględnieniem zagadnień z zakresu ochrony danych
osobowych, kierunku potencjalnych rozwiązań i zakresu zmian, jak również kosztów
finansowych takiej nowelizacji (wynikających np. z konieczności stworzenia dedykowanego
narzędzia informatycznego). Działania te wymagałaby ścisłej współpracy z Ministrem
Edukacji Narodowej oraz Ministrem Nauki i Szkolnictwa Wyższego, jako dysponentami
systemu informacji oświatowej SIO oraz informacji z systemu POL-on8.
Ze względu na zasygnalizowane w interpelacji zastrzeżenia w przedmiocie legalności
stosowanej przez ZUS praktyki dotyczącej dokumentowania przez zleceniobiorców, którzy
nie ukończyli 26-go roku życia statusu studenta lub ucznia, skieruję do Prezesa ZUS pismo
z prośbą o przeprowadzenie stosownych ustaleń oraz podjęcie niezbędnych działań,
których celem byłoby zapewnienie zgodności postępowania organu rentowego z
obowiązującymi przepisami.
Z wyrazami szacunku
z up. Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej
dr hab. Sebastian Gajewski, prof. uczelni
Podsekretarz Stanu
/-kwalifikowany podpis elektroniczny-/
8 Zintegrowany System Informacji o Szkolnictwie Wyższym i Nauce POL-on.
-- 4 of 4 --