Odpowiedź na interpelację w sprawie edukacji ekologicznej Odpowiedź na interpelację nr 1453 w sprawie edukacji ekologicznej Odpowiadający: sekretarz stanu w Ministerstwie Edukacji Narodowej Katarzyna Lubnauer Warszawa, 05-03-2024 Szanowna Pani Posłanko, uprzejmie informuję, że zagadnienia z zakresu edukacji ekologicznej - zgodnie z celami kształcenia i treściami nauczania ustalonymi w podstawach programowych[1] - realizowane są obecnie na wszystkich etapach edukacyjnych, z wychowaniem przedszkolnym włącznie. Szeroko rozumiana edukacja ekologiczna prowadzona jest i rozwijana w polskich szkołach od wielu lat na wszystkich etapach edukacyjnych. Odbywa się to w ramach wychowania przedszkolnego, kształcenia zintegrowanego w klasach I-III oraz nauczania przedmiotowego na kolejnych etapach edukacji tj. na zajęciach z przyrody, geografii, biologii, chemii, fizyki, wiedzy o społeczeństwie, historii oraz historii i teraźniejszości. W opinii MEN, wymagania, które zostały określone w podstawach programowych są kompleksowe, umożliwiają nauczycielom poruszanie ważkich tematów z obszaru edukacji ekologicznej, m.in. przekazywanie aktualnej wiedzy nt. zmian klimatycznych, różnorodności biologicznej, globalnego ocieplenia itp. Treści nauczania z podstawy programowej nauczyciele rozwijają i doprecyzowują w swoich programach nauczania[2]. Prawem każdego nauczyciela jest też dokonanie swobodnego wyboru metod nauczania i pomocy dydaktycznych odpowiadających jego koncepcji dydaktycznej. Obowiązek realizacji zagadnień m.in. z zakresu klimatu i ochrony środowiska podczas zajęć z wychowawcą wprowadzono już od roku szkolnego 2020/2021 (rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 3 czerwca 2020 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie ramowych planów nauczania dla publicznych szkół[3]). Niezależnie od tego, szkoła zawsze może zorganizować dodatkowe zajęcia edukacyjne dotyczące m.in. ekologii, klimatu oraz ochrony środowiska. Wzmocnienie edukacji ekologicznej w szkołach. Rozwijanie postawy odpowiedzialności za środowisko naturalne, jako priorytet umieszczono w podstawowych kierunkach realizacji polityki oświatowej państwa w roku szkolnym 2021/2022. Jednocześnie, Ministerstwo Edukacji Narodowej od 4 lat systematycznie rozwija aktywną współpracę z Ministerstwem Klimatu i Środowiska. W celu wzmocnienia edukacji ekologicznej i klimatycznej w 2022 r. powołano wspólny Zespół roboczy do spraw edukacji ekologicznej, w tym klimatycznej, i promocji ekologicznych warunków życia. W jego skład wchodzą m.in. członkowie Młodzieżowej Rady Klimatycznej, Młodzieżowej Rady Ekologicznej oraz Młodzieżowego Strajku Klimatycznego. Jako rezultat współpracy Ministerstwa Edukacji Narodowej z Ministerstwem Klimatu i Środowiska, powstało 40 scenariuszy lekcyjnych, w tym 16 dla szkół podstawowych oraz 24 dla szkół ponadpodstawowych, które dotyczą zagadnień z ochrony i zmian klimatu. Scenariusze umieszczone zostały na prowadzonej przez ministra edukacji – Zintegrowanej Platformie Edukacyjnej pod adresem https://zpe.gov.pl/. Na ZPE jest ponad 150 materiałów dydaktycznych nt. zmian klimatycznych przeznaczonych dla uczniów i nauczycieli na wszystkich etapach edukacyjnych. Wcześniej, w 2020 r. w ramach dwustronnych kontaktów opracowano cztery pakiety edukacyjne składające się ze scenariuszy lekcyjnych oraz materiału wspomagającego dla nauczycieli. Materiały znajdują się pod adresem: https://www.gov.pl/web/klimat/materialy-edukacyjne Ponadto, uprzejmie informuję, iż szkolenia kadry pedagogicznej w obszarze edukacji ekologicznej wpisane są w roczne plany pracy Ośrodka Rozwoju Edukacji (instytucja podległa MEN) oraz regionalnych ośrodków doskonalenia nauczycieli. Ich celem jest uporządkowanie wiedzy z na temat klimatu Ziemi i jego zmian, jak również przygotowanie do prowadzenia zajęć na ten temat. Treść szkoleń ma charakter interdyscyplinarny i została opracowana w ten sposób, aby umożliwić przeprowadzenia lekcji nt. np. zmian klimatu, nie tylko w ramach zajęć z nauk przyrodniczych, ale także w ramach zajęć z przedmiotów humanistycznych lub godziny wychowawczej. Jednocześnie w sposób stały rozwijane są inicjatywy skierowane do uczniów i szkół. W 2022 r. zainicjowano ogólnopolski konkurs „Jestem Eko“ dla klas IV-VIII. Organizatorem jest Instytut Badań Edukacyjnych, a patronat nad konkursem objął minister edukacji. W 2021 r. zainaugurowano, przy udziale ministra edukacji, program edukacyjny „Leśna szkoła z klimatem“, skierowany na organizowanie zajęć praktycznych na terenach przyrodniczych. Ogłaszane są także kolejne edycje konkursu „Szkoła z klimatem“, organizowanego przez Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej. Jeśli chodzi o szkoły prowadzące kształcenie zawodowe, edukacja ekologiczna prowadzona jest w ramach kształcenia ogólnego zgodnie z podstawą programową kształcenia ogólnego określoną dla tych typów szkół. Edukacja na rzecz ochrony środowiska w powyższych szkołach, w tym w szkole policealnej, prowadzona jest również w ramach kształcenia zawodowego. W wybranych zawodach przyporządkowanych do branż: ceramiczno-szklarskiej, chemicznej, drzewno-meblarskiej, elektroenergetycznej, elektroniczno-mechatronicznej, fryzjersko-kosmetycznej, górniczo-wiertniczej, handlowej, hotelarsko-gastronomiczno-turystycznej, leśnej, mechanicznej, mechaniki precyzyjnej, metalurgicznej, motoryzacyjnej, ogrodniczej, opieki zdrowotnej, poligraficznej, przemysłu mody, rolno-hodowlanej, spedycyjno-logistycznej, spożywczej, teleinformatycznej oraz transportu wodnego realizowane są treści nauczania dotyczące gospodarowania odpadami produkcyjnymi, w tym przekazywania odpadów do recyklingu lub utylizacji. W zawodach technik inżynierii środowiska i melioracji oraz technik ochrony środowiska uwzględniono treści nauczania dotyczące m.in. ochrony środowiska i gospodarowania odpadami. Dodatkowo, szkoły prowadzące kształcenie w zawodach przyporządkowanych do branży ogrodniczej lub rolno-hodowlanej mogą rozszerzyć treści nauczania o treści określone dla dodatkowej umiejętności zawodowej pn. „Prowadzenie gospodarstwa rolnego w systemie rolnictwa ekologicznego“[4]. Jednocześnie, odnosząc się do edukacji zdrowotnej, uprzejmie informuję, iż – zgodnie z obowiązującym stanem prawnym[5] – na wszystkich etapach edukacyjnych, z wychowaniem przedszkolnym włącznie, uczniowie zdobywają wiadomości i umiejętności przygotowujące ich do prowadzenia zdrowego trybu życia. Zestawy celów kształcenia i treści nauczania ustalone w obwiązującej podstawie programowej w pełni gwarantują możliwość wyposażenia dzieci i młodzieży w kompetencje zdrowotne. Wymagania z zakresu edukacji zdrowotnej ujęte są m.in. w podstawie programowej przedmiotów: przyroda, biologia, geografia, wychowanie fizyczne, edukacja dla bezpieczeństwa, język obcy nowożytny, wychowanie do życia w rodzinie, etyka. Na przykład, w szkole podstawowej na lekcjach biologii uczniowie poznają: rodzaje zębów, przyczyny próchnicy i zasady profilaktyki, konieczność stosowania diety zróżnicowanej i dostosowanej do potrzeb organizmu (wiek, płeć, stan zdrowia, aktywność fizyczna itp.), istotę działania szczepionek i surowicy, wskazania do ich zastosowania oraz uzasadniają konieczność stosowania obowiązkowych szczepień. Na lekcjach wychowania fizycznego – w ramach działu edukacja zdrowotna – uczniowie poznają np.: znaczenie aktywności fizycznej dla zdrowia, piramidę żywienia, zasady zdrowego odżywiania, pozytywne mierniki zdrowia, zasady i metody hartowania organizmu, sposoby ochrony przed nadmiernym nasłonecznieniem i niską temperaturą, zasady aktywnego wypoczynku zgodne z rekomendacjami aktywności fizycznej dla swojego wieku (np. WHO lub UE), ćwiczenia kształtujące nawyk prawidłowej postawy ciała w postawie stojącej, siedzącej i leżeniu oraz w czasie wykonywania różnych codziennych czynności, czynniki wpływające pozytywnie i negatywnie na zdrowie i samopoczucie, sposoby redukowania stresu, konsekwencje zdrowotne stosowania używek i substancji psychoaktywnych, przyczyny i skutki otyłości, nieuzasadnionego odchudzania się, stosowania sterydów. Treści nauczania z zakresu edukacji zdrowotnej – w przypadku uczniów szkół ponadpodstawowych - mają istotnie pogłębiony i poszerzony wymiar. Uczniowie liceum ogólnokształcącego i technikum na lekcjach biologii m.in. poznają: związek budowy narządów z pełnioną przez nie funkcją, sposoby nabywania odporności swoistej (czynny i bierny), narządy i komórki układu odpornościowego, zaburzenia funkcjonowania układu odpornościowego (nadmierna i osłabiona odpowiedź immunologiczna), sytuacje wymagające immunosupresji (przeszczepy, alergie, choroby autoimmunologiczne), wpływ czynników zewnętrznych na funkcjonowanie układu oddechowego (tlenek węgla, pyłowe zanieczyszczenie powietrza, dym tytoniowy, smog), wybrane choroby układu nerwowego (depresja, choroba Alzheimera, choroba Parkinsona) oraz znaczenie ich wczesnej diagnostyki dla ograniczenia społecznych skutków tych chorób, istotę rozmnażania płciowego, zasady racjonalnego żywienia, zaburzenia odżywiania (anoreksja, bulimia) i ich skutki zdrowotne, przyczyny otyłości oraz sposoby jej profilaktyki, znaczenie badań diagnostycznych (gastroskopia, kolonoskopia, USG) w profilaktyce chorób układu pokarmowego, w tym raka żołądka, raka jelita grubego. Podsumowując, rozwijanie postaw uczniów sprzyjających zdrowiu należy do obowiązkowych zadań realizowanych w każdej szkole. Ważnym elementem edukacji zdrowotnej jest również zdrowie psychospołeczne oraz przygotowanie uczniów do życia w szybko zmieniającym się środowisku. Dodać należy, iż treści nauczania dotyczące zdrowia ustalone w podstawie programowej doprecyzowuje i rozwija nauczyciel w realizowanym przez siebie programie nauczania do danych zajęć edukacyjnych (tak jak w przypadku edukacji ekologicznej). Co więcej, katalog zagadnień ujętych w programie nauczania może zostać rozszerzony przez nauczyciela, np. o takie zagadnienia dotyczące zdrowia, które szczególnie interesują uczniów. Zagadnienia z zakresu zdrowia mogą i powinny być także omawiane z uczniami na zajęciach z wychowawcą, realizowanych we wszystkich klasach, na wszystkich etapach edukacyjnych. O tym, jakie szczegółowe tematy z zakresu problemów zdrowotnych będą omawiane na zajęciach z wychowawcą, decyduje wychowawca w ramach realizacji zadań określonych w programie wychowawczo-profilaktycznym szkoły, mając na uwadze potrzeby konkretnej grupy uczniów, a także kwestie sygnalizowane przez dyrektora szkoły, nauczycieli, rodziców oraz wynikające z aktualnej sytuacji społeczno-zdrowotno-ekonomicznej. W ramach takich zajęć można zorganizować np. zajęcia dotyczące udzielania pierwszej pomocy, zdrowego odżywiania, prewencji suicydalnej – z udziałem zaproszonych gości/specjalistów, np. psychologa, pedagoga, lekarza, higienistki stomatologicznej czy farmaceuty. Jednocześnie uprzejmie wyjaśniam, że utworzenie pracowni edukacji ekologicznej w danej szkole zależy od potrzeb szkoły, a tym samym decyzji dyrektora szkoły. Wyposażenie szkoły w niezbędną infrastrukturę – w tym w pomoce dydaktyczne i sprzęt niezbędny do pełnej realizacji programów nauczania – należy do zadań organu prowadzącego szkołę i zostało określone w art. 10 ustawy - Prawo oświatowe[6] oraz rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej w sprawie podstawowych warunków niezbędnych do realizacji przez szkoły i nauczycieli zadań dydaktycznych, wychowawczych i opiekuńczych oraz programów nauczania[7] (Dz. U. 2011 nr 6 poz.23, ze zm.). Reasumując, edukacja ekologiczna i edukacja zdrowotna odgrywają bardzo ważną rolę w kształceniu i wychowaniu uczniów, a obowiązkowym zadaniem szkół wszystkich typów jest kształtowanie odpowiednich postaw uczniów w tych dwóch obszarach. Treści nauczania z tych obszarów są już zawarte w aktualnej podstawie programowej oraz realizowane przez szkoły i nauczycieli na wielu zajęciach przedmiotowych. Jednocześnie stanowią element licznych inicjatyw edukacyjnych w szkołach oraz są tematem działań szkoleniowych w ramach doskonalenia zawodowego nauczycieli. Z wyrazami szacunku Z upoważnienia Ministra Edukacji Katarzyna Lubnauer Sekretarz Stanu [1] Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 lutego 2017 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz podstawy programowej kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej, w tym dla uczniów z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym, kształcenia ogólnego dla branżowej szkoły I stopnia, kształcenia ogólnego dla szkoły specjalnej przysposabiającej do pracy oraz kształcenia ogólnego dla szkoły policealnej (Dz. U. poz. 356, ze zm.) oraz rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 30 stycznia 2018 r. w sprawie kształcenia ogólnego dla liceum ogólnokształcącego, technikum oraz branżowej szkoły II stopnia (Dz. U. poz. 467, ze zm.) [2] Art. 22a ustawy o systemie oświaty (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2230). [3] Dz. U. z 2020 r. poz. 1008 [4] Załącznik nr 33 do rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 16 maja 2019 r. w sprawie podstaw programowych kształcenia w zawodach szkolnictwa branżowego oraz dodatkowych umiejętności zawodowych w zakresie wybranych zawodów szkolnictwa branżowego (Dz. U. poz. 991, z późn. zm.). [5] Cyt. rozporządzenie w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz podstawy programowej kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej, w tym dla uczniów z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym, kształcenia ogólnego dla branżowej szkoły I stopnia, kształcenia ogólnego dla szkoły specjalnej przysposabiającej do pracy oraz kształcenia ogólnego dla szkoły policealnej oraz rozporządzenie w sprawie kształcenia ogólnego dla liceum ogólnokształcącego, technikum oraz branżowej szkoły II stopnia. [6] Dz. U. z 2023 r. poz. 900 - t.j. [7] Dz. U. z 2011 r. Nr 6, poz.23, ze zm.).