Interpelacja nr 1419
Interpelacja w sprawie procedury przymusowego karmienia osadzonych odmawiających przyjmowania pożywienia w jednostkach penitencjarnych
Zgłaszający:
•
Adresat:
Sprawiedliwość i Sądy (100%)
Infrastruktura i Transport (30%)
Obrona i Bezpieczeństwo (30%)
Treść wystąpienia poselskiego
Interpelacja w sprawie procedury przymusowego karmienia osadzonych odmawiających przyjmowania pożywienia w jednostkach penitencjarnych
Interpelacja nr 1419
do ministra sprawiedliwości
w sprawie procedury przymusowego karmienia osadzonych odmawiających przyjmowania pożywienia w jednostkach penitencjarnych
Zgłaszający: Przemysław Wipler
Data wpływu: 09-02-2024
Szanowny Panie Ministrze,
25 stycznia 2024 r. poseł Jarosław Kaczyński, udzielając odpowiedzi dziennikarzom w Sejmie RP stwierdził, że wobec Mariusza Kamińskiego zastosowano tortury. Pytany, na czym polegały odparł, że "bez żadnego powodu człowiekowi, który ma pewne wady, jeżeli chodzi o przegrody nosowe, wprowadzono rurę, co powodowało wielki ból i wiedząc o tym, że on za chwilę wyjdzie z więzienia, została dokonana czynność przymusowego karmienia". Ponadto pan poseł Jarosław Kaczyński zadeklarował zwrócenie się do „instytucji Unii Europejskiej” z oskarżeniem polskich władz o stosowanie tortur: „My się oczywiście, bo jest taka instytucja w Unii Europejskiej, do niej zwrócimy z oskarżeniem polskich władz o stosowanie tortur(…)”[1].
Europejski Trybunał Praw Człowieka 11 lipca 2006 r. wydał wyrok w sprawie Jalloh przeciwko Niemcom (Application no. 54810/00), który to należy przywołać w kontekście przymusowego karmienia rurką przez nos osadzonego Mariusza Kamińskiego. W wyżej wymienionej sprawie skarżący podniósł, że zastosowane wobec niego przymusowe podanie środków wymiotnych przez rurkę wprowadzoną do żołądka przez nos w celu uzyskania dowodów przestępstwa narkotykowego stanowi nieludzkie i poniżające traktowanie, zakazane przez art. 3 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności o treści: "Nikt nie może być poddany torturom ani nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu albo karaniu". Trybunał przychylił się do skargi i stwierdził, że doszło do naruszenia art. 3 konwencji.
Procedura przymusowego karmienia w zakładach karnych to zagadnienie wymagające odpowiedzi na pytanie, gdzie leży granica samostanowienia jednostki a obowiązku po stronie państwa ochrony jego życia. Istnieje potrzeba rozstrzygnięcia, kto powinien mieć kompetencję do określania tych granic. Nie ulega wątpliwości, że procedura powinna się odbywać z poszanowaniem godności oraz integralności osoby osadzonej, a wszelka władcza ingerencja w sposób postępowania w zakresie niekorzystania z pożywienia i napojów, musi respektować konstytucyjny standard ochrony wolności jako prawa podmiotowego. Jednocześnie, procedura przymusowego karmienia może być wykorzystywana jako narzędzie represji i sankcji, co stawia ją w kontekście potencjalnego stosowania tortur, szczególnie gdy jej wykonywanie nie jest właściwie kontrolowane.
Szanowny Panie Ministrze, mając na względzie powyższe, proszę o odpowiedź na następujące pytania:
1. Czy w latach 2015-2023 w ramach polskiego systemu penitencjarnego miały miejsce przypadki przymusowego karmienia więźniów odmawiających przyjmowanie pokarmów? Ile było takich przypadków?
2. Ile skarg zostało złożonych przez osadzonych na zastosowanie wobec nich powyższej procedury w latach 2015-2023? Jakie wyroki zapadały w tych sprawach? Proszę o przytoczenie sygnatur spraw oraz o wskazanie, w jakich sądach były prowadzone.
3. Ilu spośród wszystkich przymusowo karmionych osadzonych w latach 2015-2023 twierdziło, że doznało uszczerbku na zdrowiu? Ilu zgłosiło powikłania w następstwie zastosowania wobec nich procedury przymusowego karmienia? Czy zanotowano zgony w następstwie nieprawidłowego bądź nieumiejętnego przeprowadzania procedury?
4. Czy podziela Pan opinię, że przymusowe dokarmianie dorosłych, świadomych i zdrowych na umyśle ludzi protestujących przeciw państwu to nieuzasadnione naruszenie wolności i godności człowieka?
5. Czy zamierza Pan dalej utrzymywać praktykę przymusowego karmienia osadzonych pomimo jej kontrowersyjności?
Proszę o przedstawienie odpowiedzi na pytania 1-3 w formie tabelarycznej w rozbiciu na poszczególne lata.
[1] https://tvn24.pl/polska/prezes-pis-jaroslaw-kaczynski-o-mariuszu-kaminskim-i-macieju-wasiku-zwrocimy-sie-z-oskarzeniem-o-stosowanie-tortur-7739691
Interpelacja nr 1419
do ministra sprawiedliwości
w sprawie procedury przymusowego karmienia osadzonych odmawiających przyjmowania pożywienia w jednostkach penitencjarnych
Zgłaszający: Przemysław Wipler
Data wpływu: 09-02-2024
Szanowny Panie Ministrze,
25 stycznia 2024 r. poseł Jarosław Kaczyński, udzielając odpowiedzi dziennikarzom w Sejmie RP stwierdził, że wobec Mariusza Kamińskiego zastosowano tortury. Pytany, na czym polegały odparł, że "bez żadnego powodu człowiekowi, który ma pewne wady, jeżeli chodzi o przegrody nosowe, wprowadzono rurę, co powodowało wielki ból i wiedząc o tym, że on za chwilę wyjdzie z więzienia, została dokonana czynność przymusowego karmienia". Ponadto pan poseł Jarosław Kaczyński zadeklarował zwrócenie się do „instytucji Unii Europejskiej” z oskarżeniem polskich władz o stosowanie tortur: „My się oczywiście, bo jest taka instytucja w Unii Europejskiej, do niej zwrócimy z oskarżeniem polskich władz o stosowanie tortur(…)”[1].
Europejski Trybunał Praw Człowieka 11 lipca 2006 r. wydał wyrok w sprawie Jalloh przeciwko Niemcom (Application no. 54810/00), który to należy przywołać w kontekście przymusowego karmienia rurką przez nos osadzonego Mariusza Kamińskiego. W wyżej wymienionej sprawie skarżący podniósł, że zastosowane wobec niego przymusowe podanie środków wymiotnych przez rurkę wprowadzoną do żołądka przez nos w celu uzyskania dowodów przestępstwa narkotykowego stanowi nieludzkie i poniżające traktowanie, zakazane przez art. 3 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności o treści: "Nikt nie może być poddany torturom ani nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu albo karaniu". Trybunał przychylił się do skargi i stwierdził, że doszło do naruszenia art. 3 konwencji.
Procedura przymusowego karmienia w zakładach karnych to zagadnienie wymagające odpowiedzi na pytanie, gdzie leży granica samostanowienia jednostki a obowiązku po stronie państwa ochrony jego życia. Istnieje potrzeba rozstrzygnięcia, kto powinien mieć kompetencję do określania tych granic. Nie ulega wątpliwości, że procedura powinna się odbywać z poszanowaniem godności oraz integralności osoby osadzonej, a wszelka władcza ingerencja w sposób postępowania w zakresie niekorzystania z pożywienia i napojów, musi respektować konstytucyjny standard ochrony wolności jako prawa podmiotowego. Jednocześnie, procedura przymusowego karmienia może być wykorzystywana jako narzędzie represji i sankcji, co stawia ją w kontekście potencjalnego stosowania tortur, szczególnie gdy jej wykonywanie nie jest właściwie kontrolowane.
Szanowny Panie Ministrze, mając na względzie powyższe, proszę o odpowiedź na następujące pytania:
1. Czy w latach 2015-2023 w ramach polskiego systemu penitencjarnego miały miejsce przypadki przymusowego karmienia więźniów odmawiających przyjmowanie pokarmów? Ile było takich przypadków?
2. Ile skarg zostało złożonych przez osadzonych na zastosowanie wobec nich powyższej procedury w latach 2015-2023? Jakie wyroki zapadały w tych sprawach? Proszę o przytoczenie sygnatur spraw oraz o wskazanie, w jakich sądach były prowadzone.
3. Ilu spośród wszystkich przymusowo karmionych osadzonych w latach 2015-2023 twierdziło, że doznało uszczerbku na zdrowiu? Ilu zgłosiło powikłania w następstwie zastosowania wobec nich procedury przymusowego karmienia? Czy zanotowano zgony w następstwie nieprawidłowego bądź nieumiejętnego przeprowadzania procedury?
4. Czy podziela Pan opinię, że przymusowe dokarmianie dorosłych, świadomych i zdrowych na umyśle ludzi protestujących przeciw państwu to nieuzasadnione naruszenie wolności i godności człowieka?
5. Czy zamierza Pan dalej utrzymywać praktykę przymusowego karmienia osadzonych pomimo jej kontrowersyjności?
Proszę o przedstawienie odpowiedzi na pytania 1-3 w formie tabelarycznej w rozbiciu na poszczególne lata.
[1] https://tvn24.pl/polska/prezes-pis-jaroslaw-kaczynski-o-mariuszu-kaminskim-i-macieju-wasiku-zwrocimy-sie-z-oskarzeniem-o-stosowanie-tortur-7739691
Odpowiedź urzędowa
Podsekretarz stanu Maria Ejchart
Audyt odpowiedzi: Wskaźnik lania wody & konkretności
Dużo ogólników
Automatyczna analiza lingwistyczno-statystyczna pisma resortu
Lanie wody
57%
Konkretność
43%
Odpowiedź zawiera znaczną ilość ogólników lub zapowiedzi dalszych analiz przy ograniczonej liczbie konkretów.
Twarde liczby / kwoty
1 kwot, 0 %
Precyzyjne daty
12
Odpowiedź na punkty
Brak podziału
Gęstość faktów
5.4 / 1k zn.
- Zawiera 1 wskazania konkretnych kwot finansowych
- Wymienia precyzyjne daty lub terminy (12)
- Wykryto zwrot wymijający: „nie gromadzi danych” (brak danych / ewidencji w resorcie)
Zidentyfikowane zwroty wymijające:
„nie gromadzi danych”
(brak danych / ewidencji w resorcie)
Urzędowe załączniki i odpowiedzi:
Pełna treść wyekstrahowana z załącznika PDF (odpowiedź urzędowa)
9686 znaków
+48 22 52 12 888 Al. Ujazdowskie 11
kontakt@ms.gov.pl 00-950 Warszawa P-33
www.gov.pl/sprawiedliwosc
Podsekretarz Stanu
Maria Ejchart
BK-VII.0520.58.2024
Warszawa, 05 marca 2024 r.
Pan
Szymon Hołownia
Marszałek Sejmu
Rzeczypospolitej Polskiej
Szanowny Panie Marszałku,
w odpowiedzi na interpelację Pana Posła Przemysława Wiplera nr 1419 złożoną do
Ministra Sprawiedliwości w sprawie procedury przymusowego karmienia osadzonych
odmawiających przyjmowania pożywienia w jednostkach penitencjarnych, uprzejmie
informuję.
Na wstępie uprzejmie informuję, że Kierownictwo Ministerstwa Sprawiedliwości
z należytą uwagą podchodzi do ustawowego obowiązku, nałożonego na Służbę
Więzienną, dotyczącego podejmowania odpowiednich działań celem zapewnienia
skazanym bezpieczeństwa osobistego w czasie odbywania kary oraz zapewnienia im
bezpłatnych świadczeń zdrowotnych, leków i artykułów sanitarnych. Oczywistym jest,
że wszystkie działania podejmowane wobec osób pozbawionych wolności powinny
w praktyce odpowiadać naczelnej zasadzie postępowania karnego wykonawczego, jaką
jest zasada humanitaryzmu.
Należy zauważyć, że ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wykonawczy
(Dz.U. z 2023 r. poz. 127) w art. 118 przewiduje, że w wypadku, gdy wykonywanie kary
pozbawienia wolności może zagrażać życiu skazanego lub spowodować dla jego zdrowia
poważne niebezpieczeństwo, dyrektor zakładu karnego, na wniosek lekarza, niezwłocznie
powiadamia o tym sędziego penitencjarnego. W wypadku, gdy życiu skazanego grozi
poważne niebezpieczeństwo, stwierdzone co najmniej przez dwóch lekarzy, można
dokonać koniecznego zabiegu lekarskiego, nie wyłączając chirurgicznego, nawet mimo
sprzeciwu skazanego. Ustawodawca przewidział przy tym sądową kontrolę wydanych
decyzji, albowiem w wypadku sprzeciwu skazanego o dokonaniu zabiegu orzeka sąd
penitencjarny postanowieniem, na które przysługuje zażalenie.
Jak słusznie podnosi się w doktrynie, wprowadzona regulacja wskazuje na prymat
wartości w postaci bezpieczeństwa osobistego skazanego nad jego prawem do
poszanowania prywatności (J. Lachowski (red.), Kodeks karny wykonawczy. Komentarz.
Wyd. 5, Warszawa 2023). Co istotne, na możliwość stosowania tego rodzaju rozwiązań
zwrócił uwagę Europejski Trybunał Praw Człowieka, który w wyroku z dnia 26 marca 2013
r. (Rappaz v. Szwajcaria, skarga nr 73175/10) orzekł, że przymusowe karmienie więźnia
-- 1 of 4 --
ogłaszającego strajk głodowy w celu wymuszenia zmian legislacyjnych nie stanowi
naruszenia art. 8 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych
Wolności. W przywołanym wyroku wskazano, że państwo posiada obowiązek
podejmowania środków koniecznych dla ochrony osób podlegających jego jurysdykcji.
Obowiązek ten oznacza również konieczność ochrony osób, które znajdują się
w szczególnie delikatnej sytuacji, takich jak więźniowie, przed działaniami, w drodze
których sami mogą narazić swe życie na niebezpieczeństwo. Niezbędnym jest jednak, aby
wprowadzane ograniczenie – podobnie jak to jest w aktualnie obowiązującym Kodeksie
karnym wykonawczym – miało swoje podłoże ustawowe i było uzasadnione
obiektywnymi okolicznościami sprawy.
Obnosząc się do przywołanego w interpelacji Pana Posła wyroku Europejskiego Trybunału
Praw Człowieka z dnia 11 lipca 2006 r. (Wielka Izba) w sprawie Jalloh przeciwko Niemcom,
skarga 54810/00, należy podkreślić, że sprawa ta nie dotyczy przymusowego karmienia,
ale zastosowania określonej procedury medycznej w celu uzyskania dowodu popełnienia
przestępstwa, którym w tym przypadku był handel narkotykami. Skarżącemu nie podano
żadnej substancji odżywczej, ale silny środek wymiotny, a dodatkowo wstrzyknięto mu
kolejny środek wymiotny w sytuacji, gdy ten sam efekt można było uzyskać naturalną
metodą, bez użycia siły. Okoliczności sprawy wskazują, że problematyczne było nie tyle
samo włożenie skarżącemu sondy przez nos, ale brak medycznego uzasadnienia
zastosowania tej procedury, a wręcz duże zagrożenie dla zdrowia i życia skarżącego przy
uwzględnieniu wszystkich okoliczności (rodzaj podanej substancji oraz fakt, że w żołądku
skarżącego znajdował się woreczek z narkotykami, który mógł pęknąć), jak również brak
rzetelnego wywiadu ze skarżącym, zanim przystąpiono do całej procedury. O naruszeniu
art. 3 Konwencji zadecydowała ponadto brutalność funkcjonariuszy, a także fakt, że
skarżący został następnie unieruchomiony, był obserwowany przez kilka osób i zmuszony
do zwrócenia treści żołądkowej w tych warunkach, co musiało być dla niego poniżające
i upokarzające. Trybunał zwrócił także uwagę na to, że przestępstwo, którego popełnienie
zarzucono skarżącemu, nie należało do kategorii poważnych przestępstw narkotykowych.
Przedmiotowa sprawa zasadniczo różni się od spraw, w których Trybunał stwierdził
naruszenie art. 3 Konwencji z powodu okoliczności, w jakich zastosowano przymusowe
karmienie (Nevmerzhitsky przeciwko Ukrainie, skarga nr 54825/00, Yakovlyev przeciwko
Ukrainie, 8 grudnia 2022, skarga nr 42010/18 Ciorap przeciwko Mołdawii, 19 czerwca
2007 roku, skarga nr 12066/02).
W sprawach tych o naruszeniu art. 3 Konwencji zadecydowały takie okoliczności, jak brak
bezwzględnych medycznych wskazań do przymusowego karmienia, brak bezpośredniego
zagrożenia życia protestujących, nadto zaniechanie zbadania rzeczywistych przyczyn
protestu. Ponadto władze publiczne nieprawidłowo zarządzały sytuacją kryzysową
i okoliczności wskazywały na to, że celem przymusowego karmienia było stłumienie
protestu głodowego. Sposób karmienia rażąco przy tym naruszał autonomię osobistą,
bowiem karmienie przeprowadzano z nieuzasadnionym użyciem siły i przymusu,
powodując znaczny ból fizyczny i cierpienie psychiczne skarżących (przykuwanie
kajdankami do krzesła/kaloryfera, zmuszanie do połknięcia gumowej rurki połączonej
z wiaderkiem, w którym znajdowała się mieszanka odżywcza, stosowanie metalowych
narzędzi, takich jak rozszerzacz ust, instrumenty do wyciągania języka).
-- 2 of 4 --
Należy również zwrócić uwagę na to, że Trybunał w szeregu spraw nie dopatrzył się
naruszenia art. 2 czy 3 Konwencji w przypadku protestów głodowych więźniów, również
tych połączonych z wydaniem decyzji o przymusowym leczeniu. W tych sprawach zapadły
wyroki niestwierdzające naruszenia art. 2 Konwencji1, a także decyzje
o niedopuszczalności z powodu oczywistej bezzasadności skarg.2
Z uzasadnienia wyroków wynika, że aby kara lub związane z nią traktowanie były
"nieludzkie" lub "poniżające", musi w każdym przypadku wykraczać poza nieunikniony
element cierpienia lub upokorzenia związany z daną formą zgodnego z prawem
traktowania lub karania. W odniesieniu do interwencji medycznych, którym osoba
zatrzymana jest poddawana wbrew swojej woli, Artykuł 3 Konwencji nakłada na Państwo
obowiązek ochrony fizycznego dobrostanu osób pozbawionych wolności, na przykład
poprzez zapewnienie im wymaganej pomocy medycznej. Zainteresowane osoby
pozostają jednak pod ochroną art. 3, którego wymogi nie pozwalają na odstępstwa.
Środek, który jest terapeutycznie konieczny z punktu widzenia ustalonych zasad
medycyny, nie może być zasadniczo uznany za nieludzki i poniżający. Można to powiedzieć
na przykład o przymusowym karmieniu, które ma na celu ratowanie życia konkretnego
zatrzymanego, który świadomie odmawia przyjmowania pokarmu. Trybunał musi jednak
upewnić się, że konieczność medyczna została przekonująco wykazana oraz że istnieją i są
przestrzegane gwarancje proceduralne dotyczące decyzji, na przykład o przymusowym
karmieniu (Nevmerzhitsky przeciwko Ukrainie, skarga nr 54825/00, § 94).
Konkludując można stwierdzić, że podjęcie protestu głodowego przez osobę osadzoną
w jednostce penitencjarnej jest bardzo trudną sytuacją dla samego osadzonego, ale
również dla władz - z jednej bowiem strony osadzeni mają obowiązek przyjmowania
posiłków, ale podejmują z własnej woli inną decyzję, zaś z drugiej strony, bez względu na
krzywdę, jaką wyrządzają oni sami sobie, państwo nie zostaje zwolnione ze swych
obowiązków wynikających z art. 2 i 3 Konwencji.
Pragnę podkreślić, że Służba Więzienna realizuje swoje działania przy poszanowaniu
zasady humanitaryzmu. W przypadku osadzonych, którzy odmawiają przyjmowania
posiłków, bezzwłocznie udziela się im świadczeń zdrowotnych niezbędnych ze względu na
stan ich zdrowia zgodnie ze wskazaniami lekarskimi. Jeżeli osoba pozbawiona wolności
odmawia przyjmowania posiłków, w dniu zgłoszenia tego faktu lekarzowi podmiotu
leczniczego dokonuje się co najmniej pomiaru masy jej ciała. Osobę taką poddaje się
badaniu lekarskiemu co najmniej raz w tygodniu do czasu rezygnacji przez nią z odmowy
przyjmowania posiłków. Pamiętać również należy, że ustawodawca wprost przewidział,
że skazanym nie wolno odmawiać przyjmowania posiłków dostarczanych przez
administrację zakładu karnego w celu wymuszenia określonej decyzji lub postępowania,
a także powodować u siebie uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia, jak również nakłaniać
1 Ceesay przeciwko Austrii, wyrok z dnia 16 listopada 2017 roku, skarga nr 72126/14, Horoz przeciwko Turcji,
wyrok z dnia 31 marca 2009 roku, skarga nr 1639/03.
2 Ünsal i Timtik przeciwko Turcji, wyrok z dnia 8 czerwca 2021 roku, skarga nr 36331/20, Pandijkidze i inni
przeciwko Gruzji, 20 czerwca 2006 roku; Ozgul przeciwko Turcji, 6 marca 2007 roku, skarga nr 7715/02, Rappaz
przeciwko Szwajcarii, 26 marca 2013 roku, skarga nr 73175/10.
-- 3 of 4 --
lub pomagać w dokonywaniu takich czynów (art. 116a pkt 5 Kodeksu karnego
wykonawczego).
Kończąc, uprzejmie informuję, że Służba Więzienna nie gromadzi danych statystycznych
według specyfikacji zawartej w pytaniach Pana Posła Przemysława Wiplera.
Z wyrazami szacunku
Maria Ejchart
Podsekretarz Stanu
/podpisano elektronicznie/
-- 4 of 4 --
kontakt@ms.gov.pl 00-950 Warszawa P-33
www.gov.pl/sprawiedliwosc
Podsekretarz Stanu
Maria Ejchart
BK-VII.0520.58.2024
Warszawa, 05 marca 2024 r.
Pan
Szymon Hołownia
Marszałek Sejmu
Rzeczypospolitej Polskiej
Szanowny Panie Marszałku,
w odpowiedzi na interpelację Pana Posła Przemysława Wiplera nr 1419 złożoną do
Ministra Sprawiedliwości w sprawie procedury przymusowego karmienia osadzonych
odmawiających przyjmowania pożywienia w jednostkach penitencjarnych, uprzejmie
informuję.
Na wstępie uprzejmie informuję, że Kierownictwo Ministerstwa Sprawiedliwości
z należytą uwagą podchodzi do ustawowego obowiązku, nałożonego na Służbę
Więzienną, dotyczącego podejmowania odpowiednich działań celem zapewnienia
skazanym bezpieczeństwa osobistego w czasie odbywania kary oraz zapewnienia im
bezpłatnych świadczeń zdrowotnych, leków i artykułów sanitarnych. Oczywistym jest,
że wszystkie działania podejmowane wobec osób pozbawionych wolności powinny
w praktyce odpowiadać naczelnej zasadzie postępowania karnego wykonawczego, jaką
jest zasada humanitaryzmu.
Należy zauważyć, że ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wykonawczy
(Dz.U. z 2023 r. poz. 127) w art. 118 przewiduje, że w wypadku, gdy wykonywanie kary
pozbawienia wolności może zagrażać życiu skazanego lub spowodować dla jego zdrowia
poważne niebezpieczeństwo, dyrektor zakładu karnego, na wniosek lekarza, niezwłocznie
powiadamia o tym sędziego penitencjarnego. W wypadku, gdy życiu skazanego grozi
poważne niebezpieczeństwo, stwierdzone co najmniej przez dwóch lekarzy, można
dokonać koniecznego zabiegu lekarskiego, nie wyłączając chirurgicznego, nawet mimo
sprzeciwu skazanego. Ustawodawca przewidział przy tym sądową kontrolę wydanych
decyzji, albowiem w wypadku sprzeciwu skazanego o dokonaniu zabiegu orzeka sąd
penitencjarny postanowieniem, na które przysługuje zażalenie.
Jak słusznie podnosi się w doktrynie, wprowadzona regulacja wskazuje na prymat
wartości w postaci bezpieczeństwa osobistego skazanego nad jego prawem do
poszanowania prywatności (J. Lachowski (red.), Kodeks karny wykonawczy. Komentarz.
Wyd. 5, Warszawa 2023). Co istotne, na możliwość stosowania tego rodzaju rozwiązań
zwrócił uwagę Europejski Trybunał Praw Człowieka, który w wyroku z dnia 26 marca 2013
r. (Rappaz v. Szwajcaria, skarga nr 73175/10) orzekł, że przymusowe karmienie więźnia
-- 1 of 4 --
ogłaszającego strajk głodowy w celu wymuszenia zmian legislacyjnych nie stanowi
naruszenia art. 8 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych
Wolności. W przywołanym wyroku wskazano, że państwo posiada obowiązek
podejmowania środków koniecznych dla ochrony osób podlegających jego jurysdykcji.
Obowiązek ten oznacza również konieczność ochrony osób, które znajdują się
w szczególnie delikatnej sytuacji, takich jak więźniowie, przed działaniami, w drodze
których sami mogą narazić swe życie na niebezpieczeństwo. Niezbędnym jest jednak, aby
wprowadzane ograniczenie – podobnie jak to jest w aktualnie obowiązującym Kodeksie
karnym wykonawczym – miało swoje podłoże ustawowe i było uzasadnione
obiektywnymi okolicznościami sprawy.
Obnosząc się do przywołanego w interpelacji Pana Posła wyroku Europejskiego Trybunału
Praw Człowieka z dnia 11 lipca 2006 r. (Wielka Izba) w sprawie Jalloh przeciwko Niemcom,
skarga 54810/00, należy podkreślić, że sprawa ta nie dotyczy przymusowego karmienia,
ale zastosowania określonej procedury medycznej w celu uzyskania dowodu popełnienia
przestępstwa, którym w tym przypadku był handel narkotykami. Skarżącemu nie podano
żadnej substancji odżywczej, ale silny środek wymiotny, a dodatkowo wstrzyknięto mu
kolejny środek wymiotny w sytuacji, gdy ten sam efekt można było uzyskać naturalną
metodą, bez użycia siły. Okoliczności sprawy wskazują, że problematyczne było nie tyle
samo włożenie skarżącemu sondy przez nos, ale brak medycznego uzasadnienia
zastosowania tej procedury, a wręcz duże zagrożenie dla zdrowia i życia skarżącego przy
uwzględnieniu wszystkich okoliczności (rodzaj podanej substancji oraz fakt, że w żołądku
skarżącego znajdował się woreczek z narkotykami, który mógł pęknąć), jak również brak
rzetelnego wywiadu ze skarżącym, zanim przystąpiono do całej procedury. O naruszeniu
art. 3 Konwencji zadecydowała ponadto brutalność funkcjonariuszy, a także fakt, że
skarżący został następnie unieruchomiony, był obserwowany przez kilka osób i zmuszony
do zwrócenia treści żołądkowej w tych warunkach, co musiało być dla niego poniżające
i upokarzające. Trybunał zwrócił także uwagę na to, że przestępstwo, którego popełnienie
zarzucono skarżącemu, nie należało do kategorii poważnych przestępstw narkotykowych.
Przedmiotowa sprawa zasadniczo różni się od spraw, w których Trybunał stwierdził
naruszenie art. 3 Konwencji z powodu okoliczności, w jakich zastosowano przymusowe
karmienie (Nevmerzhitsky przeciwko Ukrainie, skarga nr 54825/00, Yakovlyev przeciwko
Ukrainie, 8 grudnia 2022, skarga nr 42010/18 Ciorap przeciwko Mołdawii, 19 czerwca
2007 roku, skarga nr 12066/02).
W sprawach tych o naruszeniu art. 3 Konwencji zadecydowały takie okoliczności, jak brak
bezwzględnych medycznych wskazań do przymusowego karmienia, brak bezpośredniego
zagrożenia życia protestujących, nadto zaniechanie zbadania rzeczywistych przyczyn
protestu. Ponadto władze publiczne nieprawidłowo zarządzały sytuacją kryzysową
i okoliczności wskazywały na to, że celem przymusowego karmienia było stłumienie
protestu głodowego. Sposób karmienia rażąco przy tym naruszał autonomię osobistą,
bowiem karmienie przeprowadzano z nieuzasadnionym użyciem siły i przymusu,
powodując znaczny ból fizyczny i cierpienie psychiczne skarżących (przykuwanie
kajdankami do krzesła/kaloryfera, zmuszanie do połknięcia gumowej rurki połączonej
z wiaderkiem, w którym znajdowała się mieszanka odżywcza, stosowanie metalowych
narzędzi, takich jak rozszerzacz ust, instrumenty do wyciągania języka).
-- 2 of 4 --
Należy również zwrócić uwagę na to, że Trybunał w szeregu spraw nie dopatrzył się
naruszenia art. 2 czy 3 Konwencji w przypadku protestów głodowych więźniów, również
tych połączonych z wydaniem decyzji o przymusowym leczeniu. W tych sprawach zapadły
wyroki niestwierdzające naruszenia art. 2 Konwencji1, a także decyzje
o niedopuszczalności z powodu oczywistej bezzasadności skarg.2
Z uzasadnienia wyroków wynika, że aby kara lub związane z nią traktowanie były
"nieludzkie" lub "poniżające", musi w każdym przypadku wykraczać poza nieunikniony
element cierpienia lub upokorzenia związany z daną formą zgodnego z prawem
traktowania lub karania. W odniesieniu do interwencji medycznych, którym osoba
zatrzymana jest poddawana wbrew swojej woli, Artykuł 3 Konwencji nakłada na Państwo
obowiązek ochrony fizycznego dobrostanu osób pozbawionych wolności, na przykład
poprzez zapewnienie im wymaganej pomocy medycznej. Zainteresowane osoby
pozostają jednak pod ochroną art. 3, którego wymogi nie pozwalają na odstępstwa.
Środek, który jest terapeutycznie konieczny z punktu widzenia ustalonych zasad
medycyny, nie może być zasadniczo uznany za nieludzki i poniżający. Można to powiedzieć
na przykład o przymusowym karmieniu, które ma na celu ratowanie życia konkretnego
zatrzymanego, który świadomie odmawia przyjmowania pokarmu. Trybunał musi jednak
upewnić się, że konieczność medyczna została przekonująco wykazana oraz że istnieją i są
przestrzegane gwarancje proceduralne dotyczące decyzji, na przykład o przymusowym
karmieniu (Nevmerzhitsky przeciwko Ukrainie, skarga nr 54825/00, § 94).
Konkludując można stwierdzić, że podjęcie protestu głodowego przez osobę osadzoną
w jednostce penitencjarnej jest bardzo trudną sytuacją dla samego osadzonego, ale
również dla władz - z jednej bowiem strony osadzeni mają obowiązek przyjmowania
posiłków, ale podejmują z własnej woli inną decyzję, zaś z drugiej strony, bez względu na
krzywdę, jaką wyrządzają oni sami sobie, państwo nie zostaje zwolnione ze swych
obowiązków wynikających z art. 2 i 3 Konwencji.
Pragnę podkreślić, że Służba Więzienna realizuje swoje działania przy poszanowaniu
zasady humanitaryzmu. W przypadku osadzonych, którzy odmawiają przyjmowania
posiłków, bezzwłocznie udziela się im świadczeń zdrowotnych niezbędnych ze względu na
stan ich zdrowia zgodnie ze wskazaniami lekarskimi. Jeżeli osoba pozbawiona wolności
odmawia przyjmowania posiłków, w dniu zgłoszenia tego faktu lekarzowi podmiotu
leczniczego dokonuje się co najmniej pomiaru masy jej ciała. Osobę taką poddaje się
badaniu lekarskiemu co najmniej raz w tygodniu do czasu rezygnacji przez nią z odmowy
przyjmowania posiłków. Pamiętać również należy, że ustawodawca wprost przewidział,
że skazanym nie wolno odmawiać przyjmowania posiłków dostarczanych przez
administrację zakładu karnego w celu wymuszenia określonej decyzji lub postępowania,
a także powodować u siebie uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia, jak również nakłaniać
1 Ceesay przeciwko Austrii, wyrok z dnia 16 listopada 2017 roku, skarga nr 72126/14, Horoz przeciwko Turcji,
wyrok z dnia 31 marca 2009 roku, skarga nr 1639/03.
2 Ünsal i Timtik przeciwko Turcji, wyrok z dnia 8 czerwca 2021 roku, skarga nr 36331/20, Pandijkidze i inni
przeciwko Gruzji, 20 czerwca 2006 roku; Ozgul przeciwko Turcji, 6 marca 2007 roku, skarga nr 7715/02, Rappaz
przeciwko Szwajcarii, 26 marca 2013 roku, skarga nr 73175/10.
-- 3 of 4 --
lub pomagać w dokonywaniu takich czynów (art. 116a pkt 5 Kodeksu karnego
wykonawczego).
Kończąc, uprzejmie informuję, że Służba Więzienna nie gromadzi danych statystycznych
według specyfikacji zawartej w pytaniach Pana Posła Przemysława Wiplera.
Z wyrazami szacunku
Maria Ejchart
Podsekretarz Stanu
/podpisano elektronicznie/
-- 4 of 4 --