Interpelacja nr 12768
Interpelacja w sprawie odmowy przyznania prawa do renty wdowiej po osobie pobierającej rentę specjalną przyznaną przez prezesa ZUS
Zgłaszający:
•
Adresat:
Sprawiedliwość i Sądy (45%)
Podatki i Finanse (40%)
Edukacja i Szkolnictwo (35%)
Treść wystąpienia poselskiego
Interpelacja w sprawie odmowy przyznania prawa do renty wdowiej po osobie pobierającej rentę specjalną przyznaną przez prezesa ZUS
Interpelacja nr 12768
do ministra rodziny, pracy i polityki społecznej
w sprawie odmowy przyznania prawa do renty wdowiej po osobie pobierającej rentę specjalną przyznaną przez prezesa ZUS
Zgłaszający: Maciej Konieczny
Data wpływu: 07-10-2025
Szanowna Pani Ministro!
do mojego biura poselskiego wpłynęła sprawa dotycząca odmowy przyznania prawa do renty wdowiej osobie, której zmarły małżonek w chwili śmierci pobierał rentę specjalną przyznaną przez prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na czas określony w drodze wyjątku.
Renty specjalne przyznawane są w sytuacji, kiedy ubezpieczony – w tym przypadku w wyniku ciężkiej choroby – nie jest w stanie dalej pracować i nie zdążył wypracować odpowiedniej liczby lat pracy. (Ten w trakcie pobierania tej renty zmarł). Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych posiada uprawnienie do przyznania emerytury lub renty w drodze wyjątku.
Z relacji wnioskodawczyni wynika, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych w Bielsku-Białej odmówił jej prawa do renty wdowiej, argumentując, iż renta specjalna – mimo że wypłacana przez ZUS i stanowiąca świadczenie rentowe – nie stanowi tytułu do przyznania prawa do renty rodzinnej, ponieważ nie wynika bezpośrednio z przepisów o ubezpieczeniach społecznych, lecz z decyzji uznaniowej prezesa ZUS.
Renta wdowia co do zasady miała wspierać wdowy w trudnej sytuacji, kiedy to zostają same z rachunkami i kosztami utrzymania. Sytuacje wdów, jak opisana wyżej, są dodatkowo szczególnie trudne właśnie w przypadku rent specjalnych. Sam fakt jej przyznania potwierdza, że prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych po zapoznaniu się z sytuacją uznał, że jest ona na tyle trudna, że takie świadczenie przyznał.
Tym bardziej jest niezrozumiałe, że ZUS odmówił prawa do świadczenia wdowie, która została podwójnie ukarana przez los – przedwczesną śmiercią małżonka w wyniku jego długotrwałej choroby oraz, w następstwie tej śmierci, odmową wsparcia przez państwo świadczeniem, które z zasady miało być powszechne.
Wskazana sytuacja rodzi poważne wątpliwości interpretacyjne oraz poczucie niesprawiedliwości społecznej. Odmowa prawa do renty wdowiej po takiej osobie stawia jej małżonka w gorszej sytuacji niż wdowy i wdowców po osobach pobierających zwykłe świadczenia rentowe lub emerytalne, które niejednokrotnie miały wsparcie tej drugiej osoby dłużej i nie były obarczone długotrwałym i kosztownym leczeniem.
W związku z powyższym zwracam się z prośbą o udzielenie odpowiedzi na następujące pytania:
Czy obowiązujące przepisy ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych jednoznacznie wyłączają możliwość nabycia prawa do renty wdowiej po osobie pobierającej rentę specjalną przyznaną przez prezesa ZUS?
Czy w ocenie ministerstwa istnieją podstawy prawne do rozważenia zmiany lub doprecyzowania przepisów w taki sposób, aby wdowy i wdowcy po osobach pobierających renty specjalne nie byli pozbawiani prawa do renty rodzinnej?
Czy ministerstwo planuje wydanie wytycznych interpretacyjnych lub rekomendacji dla ZUS w celu ujednolicenia praktyki w tego rodzaju sprawach?
Ilu świadczeniobiorców rent specjalnych przyznanych przez prezesa ZUS (na czas określony lub nieokreślony) pobiera je obecnie?
Ile zarejestrowano przypadków odmowy przyznania renty wdowiej po małżonku mającym przed śmiercią prawo do renty/emerytury specjalnej?
Czy ministerstwo rozważa wprowadzenie rozwiązania umożliwiającego małżonkom osób pobierających rentę specjalną uzyskanie – w drodze wyjątku lub decyzji uznaniowej – świadczenia o charakterze rentowym po śmierci współmałżonka?
W przypadku podejrzenia popełnienia błędów interpretacyjnych przez lokalną jednostkę ZUS w Bielsku-Białej proszę o skierowanie sprawy nr R/10/002112945 do ponownej weryfikacji.
Interpelacja nr 12768
do ministra rodziny, pracy i polityki społecznej
w sprawie odmowy przyznania prawa do renty wdowiej po osobie pobierającej rentę specjalną przyznaną przez prezesa ZUS
Zgłaszający: Maciej Konieczny
Data wpływu: 07-10-2025
Szanowna Pani Ministro!
do mojego biura poselskiego wpłynęła sprawa dotycząca odmowy przyznania prawa do renty wdowiej osobie, której zmarły małżonek w chwili śmierci pobierał rentę specjalną przyznaną przez prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na czas określony w drodze wyjątku.
Renty specjalne przyznawane są w sytuacji, kiedy ubezpieczony – w tym przypadku w wyniku ciężkiej choroby – nie jest w stanie dalej pracować i nie zdążył wypracować odpowiedniej liczby lat pracy. (Ten w trakcie pobierania tej renty zmarł). Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych posiada uprawnienie do przyznania emerytury lub renty w drodze wyjątku.
Z relacji wnioskodawczyni wynika, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych w Bielsku-Białej odmówił jej prawa do renty wdowiej, argumentując, iż renta specjalna – mimo że wypłacana przez ZUS i stanowiąca świadczenie rentowe – nie stanowi tytułu do przyznania prawa do renty rodzinnej, ponieważ nie wynika bezpośrednio z przepisów o ubezpieczeniach społecznych, lecz z decyzji uznaniowej prezesa ZUS.
Renta wdowia co do zasady miała wspierać wdowy w trudnej sytuacji, kiedy to zostają same z rachunkami i kosztami utrzymania. Sytuacje wdów, jak opisana wyżej, są dodatkowo szczególnie trudne właśnie w przypadku rent specjalnych. Sam fakt jej przyznania potwierdza, że prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych po zapoznaniu się z sytuacją uznał, że jest ona na tyle trudna, że takie świadczenie przyznał.
Tym bardziej jest niezrozumiałe, że ZUS odmówił prawa do świadczenia wdowie, która została podwójnie ukarana przez los – przedwczesną śmiercią małżonka w wyniku jego długotrwałej choroby oraz, w następstwie tej śmierci, odmową wsparcia przez państwo świadczeniem, które z zasady miało być powszechne.
Wskazana sytuacja rodzi poważne wątpliwości interpretacyjne oraz poczucie niesprawiedliwości społecznej. Odmowa prawa do renty wdowiej po takiej osobie stawia jej małżonka w gorszej sytuacji niż wdowy i wdowców po osobach pobierających zwykłe świadczenia rentowe lub emerytalne, które niejednokrotnie miały wsparcie tej drugiej osoby dłużej i nie były obarczone długotrwałym i kosztownym leczeniem.
W związku z powyższym zwracam się z prośbą o udzielenie odpowiedzi na następujące pytania:
Czy obowiązujące przepisy ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych jednoznacznie wyłączają możliwość nabycia prawa do renty wdowiej po osobie pobierającej rentę specjalną przyznaną przez prezesa ZUS?
Czy w ocenie ministerstwa istnieją podstawy prawne do rozważenia zmiany lub doprecyzowania przepisów w taki sposób, aby wdowy i wdowcy po osobach pobierających renty specjalne nie byli pozbawiani prawa do renty rodzinnej?
Czy ministerstwo planuje wydanie wytycznych interpretacyjnych lub rekomendacji dla ZUS w celu ujednolicenia praktyki w tego rodzaju sprawach?
Ilu świadczeniobiorców rent specjalnych przyznanych przez prezesa ZUS (na czas określony lub nieokreślony) pobiera je obecnie?
Ile zarejestrowano przypadków odmowy przyznania renty wdowiej po małżonku mającym przed śmiercią prawo do renty/emerytury specjalnej?
Czy ministerstwo rozważa wprowadzenie rozwiązania umożliwiającego małżonkom osób pobierających rentę specjalną uzyskanie – w drodze wyjątku lub decyzji uznaniowej – świadczenia o charakterze rentowym po śmierci współmałżonka?
W przypadku podejrzenia popełnienia błędów interpretacyjnych przez lokalną jednostkę ZUS w Bielsku-Białej proszę o skierowanie sprawy nr R/10/002112945 do ponownej weryfikacji.
Odpowiedź urzędowa
Podsekretarz stanu Sebastian Gajewski
Audyt odpowiedzi: Wskaźnik lania wody & konkretności
Bardzo konkretna
Automatyczna analiza lingwistyczno-statystyczna pisma resortu
Lanie wody
30%
Konkretność
70%
Odpowiedź wysoce rzeczowa – zawiera liczne dane twarde, kwoty, daty lub bezpośrednie odniesienie do zadanych pytań.
Twarde liczby / kwoty
0 kwot, 0 %
Precyzyjne daty
6
Odpowiedź na punkty
Brak podziału
Gęstość faktów
3.5 / 1k zn.
- Wymienia precyzyjne daty lub terminy (6)
Urzędowe załączniki i odpowiedzi:
Pełna treść wyekstrahowana z załącznika PDF (odpowiedź urzędowa)
10384 znaków
tel. 222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrpips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
BM-II.059.1.510.2025
Warszawa, /elektroniczny znacznik czasu/
Pan
Włodzimierz Czarzasty
Marszałek Sejmu
Rzeczypospolitej Polskiej
Szanowny Panie Marszałku,
w odpowiedzi na interpelację nr 12768 Pana Posła Macieja Koniecznego, w sprawie
odmowy przyznania prawa do renty wdowiej po osobie pobierającej rentę specjalną
przyznaną przez Prezesa ZUS, proszę przyjąć poniższe wyjaśnienia.
Ustawa z dnia 26 lipca 2024 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu
Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1243) wprowadziła
nową regułę zbiegu prawa do świadczeń, zgodnie z którą jednym z kluczowych warunków
uprawniających do tzw. renty wdowiej jest posiadanie prawa do co najmniej dwóch różnych
świadczeń emerytalno-rentowych, w tym renty rodzinnej po zmarłym małżonku.
Poruszony w interpelacji przypadek odmowy przyznania renty wdowiej w związku z brakiem
uprawnień do renty rodzinnej związany jest ze stosowaniem przepisów ustawy z dnia 17
grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z
2024 r. poz. 1631, z późn. zm., zwanej dalej „ustawą emerytalną”). Zgodnie z art. 65 tego
aktu renta rodzinna przysługuje uprawnionym członkom rodziny osoby, która w chwili
śmierci miała ustalone prawo do emerytury lub renty z tytułu niezdolności do pracy albo
spełniała warunki wymagane do uzyskania jednego z tych świadczeń. Przy ocenie prawa do
renty przyjmuje się, że osoba zmarła była całkowicie niezdolna do pracy.
W kwestii indywidualnych uprawnień wskazanych w interpelacji, nadzór ministra
właściwego do spraw zabezpieczenia społecznego - przewidziany w art. 66 ust. 2 ustawy
o systemie ubezpieczeń społecznych - dotyczy zgodności działań Zakładu Ubezpieczeń
Społecznych (ZUS) z obowiązującymi przepisami o charakterze ogólnym i nie może dotyczyć
spraw indywidualnych, rozstrzyganych w drodze decyzji administracyjnej. Ocena
prawidłowości decyzji organu rentowego należy do wyłącznej kompetencji sądów
powszechnych. Wyroki sądów w przedmiotowych sprawach są wiążące dla ZUS.
Jednocześnie pragnę poinformować, że w trybie nadzoru zwróciłem się do ZUS o
weryfikację wskazanej w interpelacji indywidualnej sprawy. Z przekazanych wyjaśnień
wynika, że zakład odmówił prawa do renty wdowiej, ponieważ wnioskodawczyni ma
ustalone prawo tylko do jednego świadczenia, tj. do emerytury z tytułu osiągnięcia
powszechnego wieku emerytalnego. Ze względu na szczególne okoliczności dotyczące
sprawy męża zainteresowanej, Prezes ZUS zdecydował o przyznaniu mu w drodze wyjątku
renty z tytułu niezdolności do pracy. Mąż wnioskodawczyni nie spełniał bowiem warunków
do renty w trybie zwykłym, ponieważ nie posiadał wymaganego 5-letniego okresu
składkowego i nieskładkowego, przypadającego w 10-leciu przed zgłoszeniem wniosku lub
przed dniem powstania niezdolności do pracy. W związku z brakiem uprawnienia zmarłego
do świadczenia w trybie zwykłym, ZUS odmówił Zainteresowanej prawa do renty rodzinnej.
Wnioskodawczyni złożyła odwołanie od wskazanej decyzji, jednakże Sąd Okręgowy je
oddalił.
-- 1 of 3 --
tel.222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrpips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
Wyjaśniam, że zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej Prezes ZUS może przyznać
w drodze wyjątku świadczenie ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny,
którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie
do uzyskania prawa do emerytury lub renty w trybie zwykłym, nie mogą – ze względu na
całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej
ubezpieczeniem i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Wszystkie te warunki muszą
być spełnione łącznie - niespełnienie któregokolwiek z nich wyklucza możliwość przyznania
świadczenia w drodze wyjątku. Przywołany przepis może mieć zastosowanie tylko do
sytuacji wyjątkowych, gdy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniono warunków
wymaganych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Rozpatrzenie prawa do
świadczenia w drodze wyjątku może nastąpić po ostatecznym rozstrzygnięciu kwestii
dotyczącej uprawnień do świadczeń w trybie zwykłym.
Z udzielonych przez ZUS wyjaśnień i z praktyki, która znalazła odzwierciedlenie
w przytoczonej sprawie wynika, że osobie ubezpieczonej Prezes zakładu może przyznać
rentę z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, a członkom rodziny pozostałym po
osobie ubezpieczonej może on, na wniosek, przyznać rentę rodzinną w drodze wyjątku
tylko, jeśli osoba ta spełnia szczególne okoliczności określone w przepisach, a nie spełnia
warunków do przyznania świadczenia w trybie zwykłym. Brak uprawień do świadczenia
w trybie zwykłym powoduje brak możliwości pobierania renty rodzinnej w tym samym
trybie. Zgodnie ze stanowiskiem zakładu inne warunki należy spełnić do przyznania renty
rodzinnej w trybie zwykłym, a odmienne do renty rodzinnej w drodze wyjątku. W ocenie
ZUS przepis art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej jest unormowaniem szczególnym w stosunku
do art. 65 ustawy emerytalnej i samodzielnie konstruuje przesłanki do uzyskania świadczeń,
w tym renty rodzinnej po ubezpieczonym1. Prezes Zakładu jednostkowo i uznaniowo
analizuje sprawę pod kątem spełnienia warunków przez osobę, która ubiega się o rentę
rodzinną w drodze wyjątku, sprawdzając spełnienie warunków wskazanych w przepisach.
Opisany sposób postępowania znajduje potwierdzenie w orzecznictwie sądowym. Trybunał
Konstytucyjny wskazał, że „nie można utożsamiać faktu pobierania świadczenia rentowego
przyznanego w drodze wyjątku ze spełnieniem warunków do uzyskania emerytury lub do
uzyskania renty z tytułu niezdolności do pracy”.2 Z kolei Sąd Najwyższy orzekł, że
„stosownie do art. 83 ustawy członkowie rodziny pozostali po osobie uprawnionej do
świadczenia wyjątkowego mogą - jeśli spełniają warunki określone w tym przepisie -
również ubiegać się o przyznanie świadczenia” oraz złożyć wniosek o rentę rodzinną
w drodze wyjątku.3 Należy jednocześnie zauważyć, że odmienne stanowisko w tym zakresie
reprezentuje orzecznictwo sądów apelacyjnych.
W ocenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, mając na uwadze słuszny interes
ubezpieczonego, należy stwierdzić, że praktyka zakładu budzi wątpliwości. Należy się
bowiem zastanowić, czy renta z tytułu niezdolności do pracy przyznana w drodze wyjątku
jest rentą z tytułu niezdolności do pracy w rozumieniu przepisów ustawy emerytalnej, zaś
osoba uprawniona do niej rencistą. W takiej sytuacji przepisy dotyczące uprawnień do renty
rodzinnej można interpretować na korzyść członków rodziny po zmarłym pobierającym
świadczenie w drodze wyjątku w tym zakresie, że osoba ta w chwili śmierci miała ustalone
prawo do świadczenia, a część dotyczącą warunków prawa do świadczenia odnieść do
1 Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 1 marca 2006 r., sygnatura akt I OSK 1229/0.
2 Postanowienie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 30.10.2006 r., sygnatura akt Ts 266/06.
3 Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 05.04.2001 r., sygnatura akt II UKN 310/00.
-- 2 of 3 --
tel.222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrpips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
spełnienia przesłanek do świadczenia w drodze wyjątku. Wątpliwości budzi również, czy
omawiana sytuacja nie jest zaprzeczeniem sensu renty rodzinnej jako świadczenia
zapewniającego wsparcie ekonomiczne po stracie żywiciela oraz osoby przyczyniającej się
do utrzymania. Prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku różni się
trybem postępowania i przesłankami, nie zaś treścią prawa i uprawnień rencisty. W takim
wypadku dla powstania prawa do renty rodzinnej nie powinien mieć znaczenia tryb
przyznania - który w obecnej praktyce uniemożliwia nabycie świadczenia po zmarłym - tylko
sens ochrony przed ryzykiem utraty żywiciela.
Niemniej jednak, ze względu na obecne przepisy i sposób ich stosowania przez ZUS,
znajdujący potwierdzenie w orzecznictwie Sądu Najwyższego, Minister Rodziny, Pracy
i Polityki Społecznej nie ma podstaw do wskazania odmiennej rekomendacji. Pragnę jednak
zapewnić, że poruszone w interpelacji Pana Posła zagadnienie poddane zostanie
szczegółowej analizie, w konsekwencji czego nie można wykluczyć ewentualnej interwencji
ustawodawczej w tej materii. Pragnę jednocześnie przypomnieć, że zgodnie z przepisami
ustawy z dnia 26 lipca 2024 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu
Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw, Rada Ministrów dokona w 2028
roku przeglądu uprawnień dotyczących świadczeń wypłacanych w zbiegu. Będzie to okazja
do podjęcia dyskusji nad rozszerzeniem uprawnień z tytułu tzw. renty wdowiej na
świadczenia przyznawane w drodze wyjątku.
Odnosząc się do szczegółowych pytań zawartych w interpelacji, pragnę poinformować, że
z danych przekazanych przez ZUS wynika, iż według stanu na sierpień br. renty przyznane
w drodze wyjątku pobiera 2069 osób. ZUS nie jest w posiadaniu danych o liczbie odmów
wypłaty świadczeń w zbiegu z rentą rodzinną dla spraw, w których małżonek przed śmiercią
miał przyznane przez Prezesa ZUS prawo do świadczenia w drodze wyjątku. Według danych
zbiorczych na 31 października br., brak prawa do renty rodzinnej stanowił przyczynę
odmowy w 25,7 tys. przypadków.
Pragnę zapewnić, że kwestie związane z zabezpieczeniem sytuacji materialnej i dobrobytu
seniorów znajdują się w centrum zainteresowania tak Ministra Rodziny, Pracy i Polityki
Społecznej, jak i Rządu. W Ministerstwie analizowanych jest wiele postulatów dotyczących
zmiany przepisów emerytalno-rentowych, również tych dotyczących wdów i wdowców.
Niemniej ze względu na fakt, że każda zmiana w systemie emerytalnym niesie ze sobą
poważne konsekwencje finansowe, wszystkie propozycje wprowadzenia nowych rozwiązań
w tym obszarze winny być poddawane skrupulatnej analizie. Biorąc pod uwagę aktualną
i prognozowaną sytuację Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, każde działanie będzie
bowiem wiązało się z koniecznością zwiększenia dotacji z budżetu państwa. Kluczowe w tej
sprawie pozostaje stanowisko Ministra Finansów i Gospodarki, zgodnie z którym aktualne
rozwiązania odpowiadają możliwościom finansowym budżetu państwa.
Z wyrazami szacunku
z up. Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej
dr hab. Sebastian Gajewski, prof. uczelni
Podsekretarz Stanu
/-kwalifikowany podpis elektroniczny-/
-- 3 of 3 --
info@mrpips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
BM-II.059.1.510.2025
Warszawa, /elektroniczny znacznik czasu/
Pan
Włodzimierz Czarzasty
Marszałek Sejmu
Rzeczypospolitej Polskiej
Szanowny Panie Marszałku,
w odpowiedzi na interpelację nr 12768 Pana Posła Macieja Koniecznego, w sprawie
odmowy przyznania prawa do renty wdowiej po osobie pobierającej rentę specjalną
przyznaną przez Prezesa ZUS, proszę przyjąć poniższe wyjaśnienia.
Ustawa z dnia 26 lipca 2024 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu
Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1243) wprowadziła
nową regułę zbiegu prawa do świadczeń, zgodnie z którą jednym z kluczowych warunków
uprawniających do tzw. renty wdowiej jest posiadanie prawa do co najmniej dwóch różnych
świadczeń emerytalno-rentowych, w tym renty rodzinnej po zmarłym małżonku.
Poruszony w interpelacji przypadek odmowy przyznania renty wdowiej w związku z brakiem
uprawnień do renty rodzinnej związany jest ze stosowaniem przepisów ustawy z dnia 17
grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z
2024 r. poz. 1631, z późn. zm., zwanej dalej „ustawą emerytalną”). Zgodnie z art. 65 tego
aktu renta rodzinna przysługuje uprawnionym członkom rodziny osoby, która w chwili
śmierci miała ustalone prawo do emerytury lub renty z tytułu niezdolności do pracy albo
spełniała warunki wymagane do uzyskania jednego z tych świadczeń. Przy ocenie prawa do
renty przyjmuje się, że osoba zmarła była całkowicie niezdolna do pracy.
W kwestii indywidualnych uprawnień wskazanych w interpelacji, nadzór ministra
właściwego do spraw zabezpieczenia społecznego - przewidziany w art. 66 ust. 2 ustawy
o systemie ubezpieczeń społecznych - dotyczy zgodności działań Zakładu Ubezpieczeń
Społecznych (ZUS) z obowiązującymi przepisami o charakterze ogólnym i nie może dotyczyć
spraw indywidualnych, rozstrzyganych w drodze decyzji administracyjnej. Ocena
prawidłowości decyzji organu rentowego należy do wyłącznej kompetencji sądów
powszechnych. Wyroki sądów w przedmiotowych sprawach są wiążące dla ZUS.
Jednocześnie pragnę poinformować, że w trybie nadzoru zwróciłem się do ZUS o
weryfikację wskazanej w interpelacji indywidualnej sprawy. Z przekazanych wyjaśnień
wynika, że zakład odmówił prawa do renty wdowiej, ponieważ wnioskodawczyni ma
ustalone prawo tylko do jednego świadczenia, tj. do emerytury z tytułu osiągnięcia
powszechnego wieku emerytalnego. Ze względu na szczególne okoliczności dotyczące
sprawy męża zainteresowanej, Prezes ZUS zdecydował o przyznaniu mu w drodze wyjątku
renty z tytułu niezdolności do pracy. Mąż wnioskodawczyni nie spełniał bowiem warunków
do renty w trybie zwykłym, ponieważ nie posiadał wymaganego 5-letniego okresu
składkowego i nieskładkowego, przypadającego w 10-leciu przed zgłoszeniem wniosku lub
przed dniem powstania niezdolności do pracy. W związku z brakiem uprawnienia zmarłego
do świadczenia w trybie zwykłym, ZUS odmówił Zainteresowanej prawa do renty rodzinnej.
Wnioskodawczyni złożyła odwołanie od wskazanej decyzji, jednakże Sąd Okręgowy je
oddalił.
-- 1 of 3 --
tel.222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrpips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
Wyjaśniam, że zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej Prezes ZUS może przyznać
w drodze wyjątku świadczenie ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny,
którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie
do uzyskania prawa do emerytury lub renty w trybie zwykłym, nie mogą – ze względu na
całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej
ubezpieczeniem i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Wszystkie te warunki muszą
być spełnione łącznie - niespełnienie któregokolwiek z nich wyklucza możliwość przyznania
świadczenia w drodze wyjątku. Przywołany przepis może mieć zastosowanie tylko do
sytuacji wyjątkowych, gdy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniono warunków
wymaganych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Rozpatrzenie prawa do
świadczenia w drodze wyjątku może nastąpić po ostatecznym rozstrzygnięciu kwestii
dotyczącej uprawnień do świadczeń w trybie zwykłym.
Z udzielonych przez ZUS wyjaśnień i z praktyki, która znalazła odzwierciedlenie
w przytoczonej sprawie wynika, że osobie ubezpieczonej Prezes zakładu może przyznać
rentę z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, a członkom rodziny pozostałym po
osobie ubezpieczonej może on, na wniosek, przyznać rentę rodzinną w drodze wyjątku
tylko, jeśli osoba ta spełnia szczególne okoliczności określone w przepisach, a nie spełnia
warunków do przyznania świadczenia w trybie zwykłym. Brak uprawień do świadczenia
w trybie zwykłym powoduje brak możliwości pobierania renty rodzinnej w tym samym
trybie. Zgodnie ze stanowiskiem zakładu inne warunki należy spełnić do przyznania renty
rodzinnej w trybie zwykłym, a odmienne do renty rodzinnej w drodze wyjątku. W ocenie
ZUS przepis art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej jest unormowaniem szczególnym w stosunku
do art. 65 ustawy emerytalnej i samodzielnie konstruuje przesłanki do uzyskania świadczeń,
w tym renty rodzinnej po ubezpieczonym1. Prezes Zakładu jednostkowo i uznaniowo
analizuje sprawę pod kątem spełnienia warunków przez osobę, która ubiega się o rentę
rodzinną w drodze wyjątku, sprawdzając spełnienie warunków wskazanych w przepisach.
Opisany sposób postępowania znajduje potwierdzenie w orzecznictwie sądowym. Trybunał
Konstytucyjny wskazał, że „nie można utożsamiać faktu pobierania świadczenia rentowego
przyznanego w drodze wyjątku ze spełnieniem warunków do uzyskania emerytury lub do
uzyskania renty z tytułu niezdolności do pracy”.2 Z kolei Sąd Najwyższy orzekł, że
„stosownie do art. 83 ustawy członkowie rodziny pozostali po osobie uprawnionej do
świadczenia wyjątkowego mogą - jeśli spełniają warunki określone w tym przepisie -
również ubiegać się o przyznanie świadczenia” oraz złożyć wniosek o rentę rodzinną
w drodze wyjątku.3 Należy jednocześnie zauważyć, że odmienne stanowisko w tym zakresie
reprezentuje orzecznictwo sądów apelacyjnych.
W ocenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, mając na uwadze słuszny interes
ubezpieczonego, należy stwierdzić, że praktyka zakładu budzi wątpliwości. Należy się
bowiem zastanowić, czy renta z tytułu niezdolności do pracy przyznana w drodze wyjątku
jest rentą z tytułu niezdolności do pracy w rozumieniu przepisów ustawy emerytalnej, zaś
osoba uprawniona do niej rencistą. W takiej sytuacji przepisy dotyczące uprawnień do renty
rodzinnej można interpretować na korzyść członków rodziny po zmarłym pobierającym
świadczenie w drodze wyjątku w tym zakresie, że osoba ta w chwili śmierci miała ustalone
prawo do świadczenia, a część dotyczącą warunków prawa do świadczenia odnieść do
1 Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 1 marca 2006 r., sygnatura akt I OSK 1229/0.
2 Postanowienie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 30.10.2006 r., sygnatura akt Ts 266/06.
3 Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 05.04.2001 r., sygnatura akt II UKN 310/00.
-- 2 of 3 --
tel.222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrpips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
spełnienia przesłanek do świadczenia w drodze wyjątku. Wątpliwości budzi również, czy
omawiana sytuacja nie jest zaprzeczeniem sensu renty rodzinnej jako świadczenia
zapewniającego wsparcie ekonomiczne po stracie żywiciela oraz osoby przyczyniającej się
do utrzymania. Prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku różni się
trybem postępowania i przesłankami, nie zaś treścią prawa i uprawnień rencisty. W takim
wypadku dla powstania prawa do renty rodzinnej nie powinien mieć znaczenia tryb
przyznania - który w obecnej praktyce uniemożliwia nabycie świadczenia po zmarłym - tylko
sens ochrony przed ryzykiem utraty żywiciela.
Niemniej jednak, ze względu na obecne przepisy i sposób ich stosowania przez ZUS,
znajdujący potwierdzenie w orzecznictwie Sądu Najwyższego, Minister Rodziny, Pracy
i Polityki Społecznej nie ma podstaw do wskazania odmiennej rekomendacji. Pragnę jednak
zapewnić, że poruszone w interpelacji Pana Posła zagadnienie poddane zostanie
szczegółowej analizie, w konsekwencji czego nie można wykluczyć ewentualnej interwencji
ustawodawczej w tej materii. Pragnę jednocześnie przypomnieć, że zgodnie z przepisami
ustawy z dnia 26 lipca 2024 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu
Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw, Rada Ministrów dokona w 2028
roku przeglądu uprawnień dotyczących świadczeń wypłacanych w zbiegu. Będzie to okazja
do podjęcia dyskusji nad rozszerzeniem uprawnień z tytułu tzw. renty wdowiej na
świadczenia przyznawane w drodze wyjątku.
Odnosząc się do szczegółowych pytań zawartych w interpelacji, pragnę poinformować, że
z danych przekazanych przez ZUS wynika, iż według stanu na sierpień br. renty przyznane
w drodze wyjątku pobiera 2069 osób. ZUS nie jest w posiadaniu danych o liczbie odmów
wypłaty świadczeń w zbiegu z rentą rodzinną dla spraw, w których małżonek przed śmiercią
miał przyznane przez Prezesa ZUS prawo do świadczenia w drodze wyjątku. Według danych
zbiorczych na 31 października br., brak prawa do renty rodzinnej stanowił przyczynę
odmowy w 25,7 tys. przypadków.
Pragnę zapewnić, że kwestie związane z zabezpieczeniem sytuacji materialnej i dobrobytu
seniorów znajdują się w centrum zainteresowania tak Ministra Rodziny, Pracy i Polityki
Społecznej, jak i Rządu. W Ministerstwie analizowanych jest wiele postulatów dotyczących
zmiany przepisów emerytalno-rentowych, również tych dotyczących wdów i wdowców.
Niemniej ze względu na fakt, że każda zmiana w systemie emerytalnym niesie ze sobą
poważne konsekwencje finansowe, wszystkie propozycje wprowadzenia nowych rozwiązań
w tym obszarze winny być poddawane skrupulatnej analizie. Biorąc pod uwagę aktualną
i prognozowaną sytuację Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, każde działanie będzie
bowiem wiązało się z koniecznością zwiększenia dotacji z budżetu państwa. Kluczowe w tej
sprawie pozostaje stanowisko Ministra Finansów i Gospodarki, zgodnie z którym aktualne
rozwiązania odpowiadają możliwościom finansowym budżetu państwa.
Z wyrazami szacunku
z up. Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej
dr hab. Sebastian Gajewski, prof. uczelni
Podsekretarz Stanu
/-kwalifikowany podpis elektroniczny-/
-- 3 of 3 --