Odpowiedź na interpelację w sprawie zmian w systemie edukacji Odpowiedź na interpelację nr 1253 w sprawie zmian w systemie edukacji Odpowiadający: sekretarz stanu w Ministerstwie Edukacji Narodowej Katarzyna Lubnauer Warszawa, 20-02-2024 Szanowny Panie Marszałku, składam na Pana ręce odpowiedź na interpelację Pani Anny Gembickiej i Pana Jarosława Sachajko, Posłów na Sejm RP, w sprawie zmian w systemie edukacji. Szanowni Państwo Posłowie, uprzejmie informuję, że Ministerstwo Edukacji Narodowej pracuje nad zmianami polegającymi na ograniczeniu zakresu wymagań aktualnej podstawy programowej kształcenia ogólnego[1], które powinny dać nauczycielom i uczniom już od nowego roku szkolnego więcej czasu na spokojniejszą i bardziej dogłębną realizację programów nauczania. Jednocześnie wyjaśniam, że proponowane zmiany nie wiążą się zmniejszeniem wymiaru godzin nauczania przedmiotów – nauczyciele będą mieć do dyspozycji aktualny wymiar godzin nauczania poszczególnych przedmiotów przy ograniczonej podstawie programowej. Pozostawienie aktualnego wymiaru godzin umożliwi nauczycielom i uczniom bardziej komfortowe warunki realizacji podstawy programowej, w szczególności w zakresie wymagań ogólnych. W związku z powyższym, nie wpłynie to na zwolnienia nauczycieli, które miałyby wynikać ze zmniejszenia liczby godzin realizowanych zajęć edukacyjnych. Proponowane ograniczenie treści nauczania – wymagań szczegółowych ma również związek z faktem, że w latach 2021–2024, z uwagi na pandemię COVID-19, egzamin ósmoklasisty i egzamin maturalny były przeprowadzane w oparciu o ograniczony zakres wymagań podstawy programowej ustalony w rozporządzeniach ministra właściwego do spraw oświaty i wychowania w sprawie wymagań egzaminacyjnych[2]. To oznacza, że od 2025 roku treści zawarte w podstawie programowej będą ponownie stanowić jedyną podstawę przeprowadzenia egzaminu ósmoklasisty i egzaminu maturalnego. Warto dodać, że konieczność „odchudzenia“ podstaw programowych została zauważona także przez Ministra Przemysława Czarnka, który w listopadzie ubiegłego roku powołał zespoły przedmiotowe do realizacji tego zadania i zlecił odpowiednie prace. Do zespołów ekspertów powołanych przez ministra edukacji należą eksperci akademiccy, doświadczeni nauczyciele poszczególnych typów szkół, metodycy oraz eksperci systemu egzaminacyjnego. Przy wyborze ekspertów uwzględnia się osoby reprezentujące wysoki poziom merytoryczny w zakresie dyscypliny wiedzy, która stanowi bazę danego przedmiotu, jak również bardzo dobrze znające praktykę szkolną lub egzaminacyjną. Skład zespołów jest jawny. Informacja ta znajduje się w komunikacie na stronie internetowej ministerstwa (link https://www.gov.pl/web/edukacja/zmiana-podstawy-programowej--zaczynamy-prekonsultacje ). W materiałach podany jest skład zespołów przedmiotowych. Od 12 do 21 lutego br. Ministerstwo Edukacji Narodowej zorganizowało prekonsultacje, w tym w formie spotkań online, które są skierowane do przedstawicieli organizacji zrzeszających nauczycieli, dyrektorów szkół oraz przedstawicieli organizacji pozarządowych zajmujących się oświatą. Informacja na ten temat znajduje się w komunikacie na stronie internetowej ministerstwa[3]. Odpowiadając na pytanie w sprawie prac domowych dla uczniów uprzejmie informuję, że projekt rozporządzenia Ministra Edukacji zmieniającego rozporządzenie w sprawie oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów i słuchaczy w szkołach publicznych został przygotowany w Ministerstwie Edukacji Narodowej, a 26 stycznia br. został przekazany do uzgodnień międzyresortowych oraz konsultacji publicznych. Konsultacje publiczne projektu potrwają do 26 lutego 2024 r. Projekt został skierowany do zaopiniowania przez 17 reprezentatywnych organizacji związkowych oraz 5 reprezentatywnych organizacji pracodawców w trybie przewidzianym w ustawach[4], a także 31 partnerów społecznych – organizacji oświatowych. Projekt rozporządzenia został również skierowany do zaopiniowania przez Komisję Wspólną Rządu i Samorządu Terytorialnego, Komisję Wspólną Rządu i Mniejszości Narodowych i Etnicznych oraz Radę Dialogu Społecznego, Rzecznika Praw Dziecka, Rzecznika Praw Obywatelskich i Prezesa Urzędu Ochrony Danych Osobowych. Projekt został też udostępniony w Biuletynie Informacji Publicznej na stronie podmiotowej Rządowego Centrum Legislacji w serwisie Rządowy Proces Legislacyjny zgodnie z obowiązującymi przepisami[5] oraz na stronie internetowej Ministerstwa Edukacji Narodowej[6] wraz z adresem e-mail, na który każdy zainteresowany może przesłać opinię na temat proponowanych zmian. Do dnia 8 lutego 2024 takich opinii od osób indywidualnych nadeszło do Ministerstwa ponad 130. Istotą planowanych zmian jest wprowadzenie w szkole podstawowej rozwiązań polegających na: niezadawaniu przez nauczycieli uczących w klasach I–III szkoły podstawowej pisemnych i praktycznych prac domowych do wykonania przez ucznia w czasie wolnym od zajęć dydaktycznych; braku obowiązku wykonania przez uczniów klas IV–VIII szkoły podstawowej pisemnych i praktycznych prac domowych zadawanych przez nauczyciela do wykonania w czasie wolnym od zajęć dydaktycznych oraz nieocenianiu wykonania albo niewykonania tej pracy domowej przez ucznia. Zmiany dotyczące, co należy podkreślić, wybranych rodzajów prac domowych (prace pisemne i praktyczno-techniczne), proponowane w odniesieniu do szkoły podstawowej, mają związek z obserwowaną od wielu lat praktyką zadawania uczniom nadmiernej ilości zadań w czasie wolnym od zajęć dydaktyczno-wychowawczych. Sygnały i argumenty krytykujące ich nadużywanie, szczególnie w odniesieniu do edukacji młodszych dzieci, pojawiały się nie tylko w dyskusji publicznej, ale mają także wyraźne odzwierciedlenie i potwierdzenie w korespondencji rodziców i uczniów kierowanej do Ministerstwa Edukacji Narodowej. Potwierdzenie takiego stanu rzeczy można odnaleźć również w danych pochodzących z projektu PIRLS 2021 – badania kompetencji czytelniczych uczniów IV klasy szkoły podstawowej. Większość rodziców, których dzieci brały udział w tym pomiarze wyraziła przekonanie, że prac domowych zadaje się zbyt dużo. Z analizy porównawczej rezultatów badania PIRLS w 2016 r. i 2021 r. wynika również, że problem ten zaczęli dostrzegać również nauczyciele – odnotowano bowiem, że liczba prac domowych zadawanych czwartoklasistom zaczęła spadać. Przygotowując propozycje zmian Ministerstwo analizowało również rozwiązania przyjęte w tym zakresie w innych krajach, a także wnioski z badań edukacyjnych. Wynika z nich jednoznacznie, że jeśli istnieją ograniczenia swobody zlecenia prac domowych to dotyczą one uczniów szkół podstawowych. Podejście krajów UE i Wielkiej Brytanii do zadawania prac domowych jest zróżnicowane. W wielu z nich - np. w Czechach, Danii, Hiszpanii, Irlandii, Litwie i Szwecji - władze publiczne nie wprowadziły żadnych regulacji dotyczących prac domowych i kwestia ta pozostaje w gestii poszczególnych szkół i nauczycieli. W pozostałych państwach na poziomie centralnym wydano wytyczne obowiązujące w całym systemie oświaty lub w szkołach podstawowych. Przykładowo, w Anglii szkoły mają autonomię w określaniu rodzaju i ilości zadawanych prac domowych, ale Ministerstwo Edukacji opracowało wytyczne dotyczące sposobu korzystania z prac domowych. Czasami (np. w Finlandii) wytyczne takie są jednym z wielu elementów kompleksowych aktów regulujących system oświaty, w innych przypadkach (np. w Luksemburgu) stanowią osobny dokument. Szczególnym przypadkiem jest Francja, gdzie od 1956 funkcjonuje zakaz zadawania prac pisemnych w szkołach podstawowych do wykonania poza zajęciami, ale zadanie domowe może przybrać inną formę (na przykład czytania, zbieranie informacji, przyswojenia określonych treści). Najczęściej ograniczeniu podlega czas przeznaczany przez ucznia na wykonywanie prac domowych. W Belgii w roku 2023 wprowadzono przepisy wyznaczające dzienny limit czasu przeznaczanego przez ucznia szkoły podstawowej na wykonywanie prac domowych, na poziomie od 15-20 minut w klasie pierwszej do 30 minut w klasie szóstej. W Estonii nie zadaje się prac domowych w klasie pierwszej, a w Luksemburgu są one ograniczone do minimum w klasach 1-3. Tak dokładne regulacje stanowią jednak wyjątek. Inne kraje poprzestają na mniej sprecyzowanych rekomendacjach, by uczniowi po powrocie ze szkoły i odrobieniu pracy domowej pozostał jeszcze czas na relaks, aktywność fizyczną i kontakty z rówieśnikami. Niekiedy wytyczne stanowią, że nie powinno się zadawać prac domowych na weekend lub na okres ferii (np. Austria, Estonia). W niektórych krajach ograniczeniu podlega również treść prac domowych, na przykład w Austrii i Belgii zadania nie mogą wymagać od ucznia sięgania po pomoc rodziców lub innych osób. Z innych specyficznych regulacji można przytoczyć zobowiązanie cypryjskich nauczycieli do wzięcia pod uwagę negatywnej postawy rodziców uczniów wobec prac domowych. Harris Cooper, Jorgianne Civey Robinson i Erika Patall w artykule Does homework improve academic achievement? A synthesis of research, 1987-2003 (Review of Educational Research, 76, 1-62, 2006) po przeprowadzeniu skrupulatnego przeglądu istniejących badań edukacyjnych na ten temat doszli do wniosku, że prace domowe nie przynoszą istotnego przyrostu osiągnięć w przypadku uczniów szkół podstawowych, natomiast są korzystne dla efektów kształcenia licealistów. Marte Ronning w artykule Who benefits from homework assignments? (Economics of Education Review, 30, 55-64, 2011) z 2011 r. dowodzi, że przynoszą one korzyści przede wszystkim dzieciom rodziców z wykształceniem wyższym. Ministerstwo Edukacji Narodowej brało pod uwagę wyniki różnych badań. Wedle danych pochodzących z badania PISA 2022 obciążenie polskich uczniów pracami domowymi jest w Polsce większe niż przeciętnie w krajach członkowskich OECD. Uczniom z naszego kraju zajmuje to średnio 1.7 godziny dziennie, podczas gdy średnia dla państw OECD wynosi 1,5 godziny. Średnia oczywiście nie mówi wszystkiego o zjawiskach, jakie ma opisywać – w Finlandii obciążenie uczniów sięga 0,8 godziny, podczas gdy w Grecji – 2 godzin (PISA 2022, Table II.B1.5.56). W raporcie międzynarodowym z badania PISA 2022 zauważono, że poświęcenie większej liczby godzin na pracę domową nie zawsze koreluje z wyższymi wynikami. Wykorzystując dane z badań przeprowadzonych przez Instytut Badań Edukacyjnych (IBE), w którym analizowano dane tych samych uczniów badanych w latach 2010-2014 od końca 3 do 6 klasy, Dolata i in. (2015) wykazali, że zarówno w matematyce, jak i języku polskim, ani częstość zadawania prac domowych, ani szacowany czas potrzebny do ich wykonania, nie są związane ze wzrostem wiedzy uczniów. W języku polskim najbardziej efektywne było zadawanie ich nie częściej niż raz w tygodniu. Według autorów, wpływ częstości zadawania prac domowych na efektywność edukacyjną jest ogólnie niewielki, wyjaśniając tylko niewielką część zróżnicowania wyników uczniów. Wyniki te potwierdzają inne analizy, w tym oparte na międzynarodowych badaniach PIRLS i TIMSS. Analizy oparte na danych z 24 krajów, w tym Polski, pokazały, że ilość czasu przeznaczonego na zadania domowe przez uczniów klas 4 klas szkołach podstawowych nie jest związana z osiągnięciami uczniów, niezależnie od kraju, płci czy statusu społeczno-ekonomicznego (Jerrim, 2020). Metaanaliza wyników 43 badań Education Endowment Foundation (EEF, 2021) pokazuje niewielki pozytywny efekty korzystania z prac domowych w szkole podstawowej i średniej - efekt jest niższy w szkołach podstawowych niż w szkołach średnich. Pozytywny wpływ pracy domowej maleje wraz ze wzrostem czasu, jaki uczniowie na nią poświęcają. Najlepsze efekty osiągane są przy umiarkowanej ilości codziennie wykonywanych prac domowych (Fernández-Alonso, José Muniz, 2022). Wyniki badań wskazują również, że ważne jest, jak praca domowa odnosi się do nauki w szkole. W najskuteczniejszych przykładach praca domowa była integralną częścią nauki, a nie tylko dodatkiem. Aby zwiększyć jej wpływ, ważne jest również, aby uczniowie otrzymywali wysokiej jakości informacje zwrotne na temat swojej pracy. Wielu autorów podkreśla, że efektywność edukacyjna korzystania z prac domowych zależy nie od ich ilości, ale jakości – efektywne są te, które mają określony cel, nawiązują do lekcji, są dopasowane do poziomu umiejętności ucznia i jego indywidualnych potrzeb. Badania pokazują także negatywne konsekwencje prac domowych. Mogą również powodować zmęczenie uczniów, zmniejszenie zainteresowania nauką, ograniczenie czasu na aktywności pozaszkolne, ale także zwiększenie nierówności edukacyjnych (zróżnicowane zasoby dostępne w domu i wsparcie uczniów przez rodziców). Badania jednoznacznie wskazują, że prace domowe są bardziej korzystne dla starszych niż dla młodszych uczniów. Należy przy tym podkreślić, że proponowana zmiana nie oznacza zniesienia obowiązku uczenia się w domu tj. nauki czytania w przypadku najmłodszych uczniów, czytania lektur, przyswojenia określonych treści, słówek itp. Zmiana ta ma na celu jedynie ograniczenie zadawania pisemnych i praktyczno-technicznych prac domowych. Miejscem, w którym uczniowie, zwłaszcza młodsi, powinni zdobywać wiedzę i umiejętności jest przede wszystkim szkoła. Przedstawiając powyższe uprzejmie informuję, że projekt nowelizacji ww. rozporządzenia jest w dalszym ciągu na etapie konsultacji i nie ma jeszcze ostatecznego kształtu, a w związku z uwagami i propozycjami napływającymi do MEN w sprawie przedmiotowego projektu rozporządzenia, zostanie on zmodyfikowany przez doprecyzowanie przepisu mówiącego o pracach pisemnych i praktyczno-technicznych. Druga modyfikacja dotyczyć będzie dopuszczenia zadawania przez nauczycieli w klasach I-III szkoły podstawowej prac domowych usprawniających tzw. małą motorykę. Z wyrazami szacunku Z upoważnienia Ministra Edukacji Katarzyna Lubnauer Sekretarz Stanu [1] Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 lutego 2017 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz podstawy programowej kształcenia ogólnego dla szkoły podstawowej, w tym dla uczniów z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym, kształcenia ogólnego dla branżowej szkoły I stopnia, kształcenia ogólnego dla szkoły specjalnej przysposabiającej do pracy oraz kształcenia ogólnego dla szkoły policealnej (Dz. U. z 2017 r. poz. 356 z późn. zm.) Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 30 stycznia 2018 r. w sprawie podstawy programowej kształcenia ogólnego dla liceum ogólnokształcącego, technikum oraz branżowej szkoły II stopnia (Dz. U. z 2018 r. poz. 467 z późn. zm.) [2] W roku 2021 i 2022 wymagania egzaminacyjne były określone w załącznikach do rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 20 marca 2020 r. w sprawie szczególnych rozwiązań w okresie czasowego ograniczenia funkcjonowania jednostek systemu oświaty w związku z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19 (Dz. U. poz. 493, z późn. zm.). W roku 2023 i 2024 wymagania egzaminacyjne były określone: dla egzaminu ósmoklasisty – w rozporządzeniu Ministra Edukacji i Nauki z dnia 15 lipca 2022 r. w sprawie wymagań egzaminacyjnych dla egzaminu ósmoklasisty przeprowadzanego w roku szkolnym 2022/2023 i 2023/2024 (Dz. U. poz. 1591), natomiast dla egzaminu maturalnego w Formule 2023 – w rozporządzeniu Ministra Edukacji i Nauki z dnia 10 czerwca 2022 r. w sprawie wymagań egzaminacyjnych dla egzaminu maturalnego przeprowadzanego w roku szkolnym 2022/2023 i 2023/2024 (Dz. U. poz. 1246). [3] https://www.gov.pl/web/edukacja/zapraszamy-do-udzialu-w-prekonsultacjach-online [4] Ustawa z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych (Dz. U. z 2022 r. poz. 854) Ustawa z dnia 23 maja 1991 r. o organizacjach pracodawców (Dz. U. z 2022 r. poz. 97) [5] § 52 ust. 1 uchwały nr 190 Rady Ministrów z dnia 29 października 2013 r. – Regulamin pracy Rady Ministrów (M.P. z 2022 r. poz. 348) [6] Pod adresem: https://www.gov.pl/web/edukacja/prace-domowe-i-srednia-ocen-w-szkolach-publicznych-projekt-nowelizacji-rozporzadzenia-ministra-edukacji-skierowany-do-konsultacji-i-uzgodnien.