Interpelacja nr 12484
Interpelacja w sprawie praktyk ZUS dotyczących przyznawania i odbierania zasiłków macierzyńskich
Zgłaszający:
•
Adresat:
Sprawiedliwość i Sądy (45%)
Edukacja i Szkolnictwo (35%)
Treść wystąpienia poselskiego
Interpelacja w sprawie praktyk ZUS dotyczących przyznawania i odbierania zasiłków macierzyńskich
Interpelacja nr 12484
do ministra rodziny, pracy i polityki społecznej
w sprawie praktyk ZUS dotyczących przyznawania i odbierania zasiłków macierzyńskich
Zgłaszający: Agnieszka Ścigaj
Data wpływu: 24-09-2025
Szanowna Pani Minister,
w przestrzeni publicznej coraz częściej pojawiają się doniesienia o sytuacjach, w których kobiety – pomimo posiadania umowy o pracę i faktycznego wykonywania obowiązków zawodowych – są pozbawiane prawa do zasiłku macierzyńskiego z powodu stwierdzonej przez ZUS rzekomej „fikcyjności” zatrudnienia. Przykład jednej z takich spraw został opisany ostatnio przez media. Kobieta, która podjęła zatrudnienie, po kilku dniach dowiedziała się o ciąży i przeszła na zwolnienie lekarskie, a następnie wystąpiła o zasiłek macierzyński. ZUS zakwestionował jednak jej prawo do tego świadczenia, pomimo że formalnie i faktycznie była zatrudniona. Niestety, do mojego biura poselskiego wpływają również sygnały świadczące o tym, że opisany wyżej przypadek nie jest odosobniony, a podważanie prawa kobiet do korzystania z zasiłku macierzyńskiego jest formą „oszczędności” ze strony ZUS.
Decyzje o odebraniu prawa do zasiłku macierzyńskiego dotyczą szczególnie wrażliwej sfery społecznej, dlatego prowadzenie tego typu postępowań bez należytej empatii i staranności nie tylko podważa zaufanie obywateli do państwa i instytucji publicznych, ale również może być czynnikiem zniechęcającym do posiadania dzieci. Zasiłki macierzyńskie pełnią bowiem niezwykle ważną funkcję pronatalistyczną, wspierając kobiety w jednym z najważniejszych momentów życia i wzmacniając politykę demograficzną państwa. Odbieranie prawa do tego świadczenia – zwłaszcza kobietom, które realnie podjęły zatrudnienie – może być postrzegane jako forma dyskryminacji oraz bariera dla decyzji o macierzyństwie. Państwo powinno zachęcać kobiety do podejmowania decyzji o urodzeniu dziecka i zapewniać im stabilne warunki socjalne, zamiast wzbudzać obawy, że zostaną ukarane za ciążę.
W związku z powyższym zwracam się do Pani Minister z pytaniami:
Ile postępowań w sprawie odebrania zasiłku macierzyńskiego prowadzono w 2024 r. oraz w pierwszej połowie 2025 r.?
Ile decyzji o zwrocie zasiłku macierzyńskiego wydano w 2024 r. oraz w pierwszej połowie 2025 r.?
Czy ministerstwo nie uważa, że odbieranie kobietom prawa do zasiłku macierzyńskiego stanowi istotną barierę wobec podejmowania decyzji o zajściu w ciążę?
Jak koreluje się dynamika liczby decyzji o zwrocie zasiłku macierzyńskiego z dynamiką liczby urodzeń w analogicznym okresie, tj. w roku 2024 oraz w pierwszej połowie roku 2025?
Czy kobieta w ciąży ma prawo do uzyskania podwyżki wynagrodzenia lub zmiany bądź rozpoczęcia nowej pracy? Jeżeli tak – to dlaczego podwyżka wynagrodzenia lub zmiana pracy jest kwestionowana przez ZUS w kontekście prawa do zasiłku macierzyńskiego?
Czy pracodawcy w procesie rekrutacji powinni pytać kandydatkę o to, czy jest w ciąży? Jeżeli tak lub nie – proszę o wskazanie podstaw prawnych i uzasadnienie stanowiska.
Interpelacja nr 12484
do ministra rodziny, pracy i polityki społecznej
w sprawie praktyk ZUS dotyczących przyznawania i odbierania zasiłków macierzyńskich
Zgłaszający: Agnieszka Ścigaj
Data wpływu: 24-09-2025
Szanowna Pani Minister,
w przestrzeni publicznej coraz częściej pojawiają się doniesienia o sytuacjach, w których kobiety – pomimo posiadania umowy o pracę i faktycznego wykonywania obowiązków zawodowych – są pozbawiane prawa do zasiłku macierzyńskiego z powodu stwierdzonej przez ZUS rzekomej „fikcyjności” zatrudnienia. Przykład jednej z takich spraw został opisany ostatnio przez media. Kobieta, która podjęła zatrudnienie, po kilku dniach dowiedziała się o ciąży i przeszła na zwolnienie lekarskie, a następnie wystąpiła o zasiłek macierzyński. ZUS zakwestionował jednak jej prawo do tego świadczenia, pomimo że formalnie i faktycznie była zatrudniona. Niestety, do mojego biura poselskiego wpływają również sygnały świadczące o tym, że opisany wyżej przypadek nie jest odosobniony, a podważanie prawa kobiet do korzystania z zasiłku macierzyńskiego jest formą „oszczędności” ze strony ZUS.
Decyzje o odebraniu prawa do zasiłku macierzyńskiego dotyczą szczególnie wrażliwej sfery społecznej, dlatego prowadzenie tego typu postępowań bez należytej empatii i staranności nie tylko podważa zaufanie obywateli do państwa i instytucji publicznych, ale również może być czynnikiem zniechęcającym do posiadania dzieci. Zasiłki macierzyńskie pełnią bowiem niezwykle ważną funkcję pronatalistyczną, wspierając kobiety w jednym z najważniejszych momentów życia i wzmacniając politykę demograficzną państwa. Odbieranie prawa do tego świadczenia – zwłaszcza kobietom, które realnie podjęły zatrudnienie – może być postrzegane jako forma dyskryminacji oraz bariera dla decyzji o macierzyństwie. Państwo powinno zachęcać kobiety do podejmowania decyzji o urodzeniu dziecka i zapewniać im stabilne warunki socjalne, zamiast wzbudzać obawy, że zostaną ukarane za ciążę.
W związku z powyższym zwracam się do Pani Minister z pytaniami:
Ile postępowań w sprawie odebrania zasiłku macierzyńskiego prowadzono w 2024 r. oraz w pierwszej połowie 2025 r.?
Ile decyzji o zwrocie zasiłku macierzyńskiego wydano w 2024 r. oraz w pierwszej połowie 2025 r.?
Czy ministerstwo nie uważa, że odbieranie kobietom prawa do zasiłku macierzyńskiego stanowi istotną barierę wobec podejmowania decyzji o zajściu w ciążę?
Jak koreluje się dynamika liczby decyzji o zwrocie zasiłku macierzyńskiego z dynamiką liczby urodzeń w analogicznym okresie, tj. w roku 2024 oraz w pierwszej połowie roku 2025?
Czy kobieta w ciąży ma prawo do uzyskania podwyżki wynagrodzenia lub zmiany bądź rozpoczęcia nowej pracy? Jeżeli tak – to dlaczego podwyżka wynagrodzenia lub zmiana pracy jest kwestionowana przez ZUS w kontekście prawa do zasiłku macierzyńskiego?
Czy pracodawcy w procesie rekrutacji powinni pytać kandydatkę o to, czy jest w ciąży? Jeżeli tak lub nie – proszę o wskazanie podstaw prawnych i uzasadnienie stanowiska.
Odpowiedź urzędowa
Podsekretarz stanu Sebastian Gajewski
Audyt odpowiedzi: Wskaźnik lania wody & konkretności
Bardzo konkretna
Automatyczna analiza lingwistyczno-statystyczna pisma resortu
Lanie wody
22%
Konkretność
78%
Odpowiedź wysoce rzeczowa – zawiera liczne dane twarde, kwoty, daty lub bezpośrednie odniesienie do zadanych pytań.
Twarde liczby / kwoty
0 kwot, 4 %
Precyzyjne daty
3
Odpowiedź na punkty
Brak podziału
Gęstość faktów
4.2 / 1k zn.
- Podaje wskaźniki procentowe (4)
- Wymienia precyzyjne daty lub terminy (3)
Urzędowe załączniki i odpowiedzi:
Pełna treść wyekstrahowana z załącznika PDF (odpowiedź urzędowa)
10005 znaków
tel. 222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrpips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
BM-II.059.1.483.2025
Warszawa, /elektroniczny znacznik czasu/
Pan
Włodzimierz Czarzasty
Marszałek Sejmu
Rzeczypospolitej Polskiej
Szanowny Panie Marszałku,
w odpowiedzi na interpelację nr 12484 Pani Posłanki Agnieszki Ścigaj, w sprawie praktyk
Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (ZUS) dotyczących przyznawania i odbierania zasiłków
macierzyńskich, po uzyskaniu informacji przekazanych z ZUS, proszę przyjąć poniższe
wyjaśnienia.
Kierownictwo Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej (MRPiPS) przywiązuje
szczególną wagę do zasady ochrony macierzyństwa (art. 18 Konstytucji) oraz zasady
równości i niedyskryminacji osób z jakiegokolwiek powodu (art. 32 Konstytucji), w tym ze
względu na płeć czy realizację ról związanych z rodzicielstwem. Zasady te muszą przekładać
się nie tylko na sferę stanowienia prawa, ale także na praktykę jego stosowania. Z tego
powodu winny one znaleźć odzwierciedlenie również w praktyce stosowania prawa
ubezpieczeń społecznych przez ZUS – również w zakresie kontroli płatników składek oraz
rozstrzygania o uprawnieniach do świadczeń z ubezpieczenia chorobowego, w tym
związanych z macierzyństwem. Pragnę również dodać, że temat weryfikacji przez ZUS
prawidłowości podlegania ubezpieczeniom społecznym jest w resorcie polityki społecznej
traktowany z należytą powagą. Z tych powodów w sprawach tych występowałem do
Prezesa ZUS z prośbą o weryfikację praktyk ZUS w zakresie kontroli płatników składek
będących jednocześnie ubezpieczonymi, a którymi są kobiety w ciąży; weryfikacji
podlegania przez kobiety w ciąży ubezpieczeniom społecznym oraz w zakresie
przyznawania i odbierania zasiłków macierzyńskich. W tych sprawach zwróciłem się
również do Przewodniczącego Rady Nadzorczej ZUS z prośbą o uczynienie ich przedmiotem
prac tego organu. Jednocześnie informuję, że w Ministerstwie obecnie prowadzone są
analizy dotyczące zmian legislacyjnych, aby prowadzone przez ZUS kontrole nie budziły
wątpliwości w zakresie weryfikacji prawidłowości zgłoszeń do ubezpieczeń społecznych,
podlegania tym ubezpieczeniom, jak i prawidłowości wykonywania obowiązków z zakresu
ubezpieczeń społecznych.
Z przekazanych przez ZUS informacji wynika, że w 2024 r. ZUS wydał ogółem 90 788
decyzji. Odwołań decyzji było 7 520, zaś orzeczeń utrzymujących decyzje ZUS w mocy
3 577. Z ogólnej liczby decyzji:
– stwierdzających niepodleganie ubezpieczeniom społecznym jako pracownik (który
wystąpił z wnioskiem o świadczenie krótkoterminowe) było 3 173, z czego kobiet
w ciąży dotyczyło 1 279 (odwołań od decyzji dotyczących kobiet w ciąży było 500,
a orzeczeń utrzymujących w mocy decyzje ZUS ich dotyczące 290);
– stwierdzających niepodleganie ubezpieczeniom społecznym jako osoba
prowadząca działalność (która wystąpiła z wnioskiem o świadczenie
krótkoterminowe) wydano 471, z czego dotyczących kobiet w ciąży 58 (odwołań
od decyzji dotyczących kobiet w ciąży złożono 15, zaś orzeczeń utrzymujących w
mocy decyzje ZUS dotyczące tej grupy wydano 34).
-- 1 of 3 --
tel.222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrpips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
W I półroczu br. ZUS1 wydał ogółem 42 687 decyzji, od których złożono 5 051 odwołań.
Orzeczeń utrzymujących w mocy decyzje ZUS wydano 1 632. Z ogólnej liczby decyzji:
– stwierdzających niepodleganie ubezpieczeniom społecznym jako pracownik, który
wystąpił z wnioskiem o świadczenie krótkoterminowe, wydano 1 488, z czego
dotyczących kobiet w ciąży 593 (odwołań od decyzji dotyczących kobiet w ciąży
złożono 268, zaś orzeczeń utrzymujących w mocy decyzje ZUS dotyczące kobiet
w ciąży wydano 152);
– stwierdzających niepodleganie ubezpieczeniom społecznym jako osoba
prowadząca działalność, która wystąpiła z wnioskiem o świadczenie
krótkoterminowe, wydano 176, z czego dotyczących kobiet w ciąży 24 (odwołań
od decyzji dotyczących kobiet w ciąży złożono 10, a orzeczeń utrzymujących w
mocy decyzje ZUS dotyczące kobiet w ciąży wydano 13).
Z informacji przekazanych przez ZUS wynika, że liczba decyzji stwierdzających
niepodleganie ubezpieczeniom społecznym osób, które wystąpiły z wnioskiem
o świadczenie krótkoterminowe, w stosunku do wszystkich wydanych decyzji stanowiła:
– w 2024 r. ok. 4%, w tym kobiet w ciąży 1,47%;
– w I połowie 2025 r. ok. 3,5%, w tym kobiet w ciąży 1,44%.
Informuję, że ZUS nie posiada funkcjonalności umożliwiającej przedstawienie danych
związanych z liczbą decyzji dotyczących nienależnie pobranych zasiłków macierzyńskich
(konieczność zwrotu zasiłku macierzyńskiego).
Należy przy tym podkreślić, że wspieranie macierzyństwa i zwiększanie dzietności to
strategiczne cele państwa, dlatego wszelkie praktyki mogące zniechęcać kobiety do
korzystania z przysługujących im praw powinny być eliminowane, a wszelkiego rodzaju
postępowania wobec kobiet w ciąży oraz po urodzeniu dziecka powinny być prowadzone z
należytą empatią i starannością.
Trzeba podkreślić, że kobieta w ciąży ma prawo do uzyskania podwyżki lub zmiany
wynagrodzenia, jak i rozpoczęcia nowej pracy. Prawo pracy nie zawiera bowiem obostrzeń
dotyczących zmiany warunków pracy ani nawiązania nowego stosunku pracy z kobietą
w ciąży.
W orzecznictwie sądowym podkreśla się, że umowa o pracę wywołuje skutki nie tylko
bezpośrednie, dotyczące wprost wzajemnych relacji między pracownikiem i pracodawcą,
lecz także dalsze, pośrednie, w tym w dziedzinie ubezpieczeń społecznych, kształtuje
bowiem stosunek ubezpieczenia społecznego, określa wysokość składki i w konsekwencji
prowadzi do uzyskania odpowiednich świadczeń. Ocena postanowień umowy może
i powinna być zatem dokonywana także z punktu widzenia prawa ubezpieczeń społecznych.
W świetle orzecznictwa Sądu Najwyższego i sądów powszechnych ugruntowane jest
stanowisko, iż ZUS może zakwestionować wysokość wynagrodzenia stanowiącego
podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne, jeżeli okoliczności sprawy
wskazują, że wypłacono je na podstawie umowy sprzecznej z prawem, z zasadami
współżycia społecznego lub zmierzając do obejścia prawa (uchwała Sądu Najwyższego z
27 kwietnia 2005 r., sygn. akt II UZP 2/05). Ocena ekwiwalentności wynagrodzenia wymaga
uwzględnienia każdego konkretnego przypadku, a zwłaszcza rodzaju, ilości i jakości
świadczonej pracy oraz wymaganych kwalifikacji. Jeżeli ogół okoliczności wskazuje na
nieważność umowy o pracę w części dotyczącej wynagrodzenia, bo nie spełnia ono
1 Podane dane w zakresie liczby orzeczeń sądowych dotyczą orzeczeń zapadłych w 2024 r. lub w I półroczu 2025
r. co oznacza, że są to orzeczenia w stosunku do decyzji ZUS wydanych także w latach poprzednich.
-- 2 of 3 --
tel.222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrpips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
wymogów art. 78 §1 Kodeksu pracy, a więc nie odzwierciedla jakości, ilości i rodzaju
wykonywanej pracy, ZUS ma prawo ustalić podstawę wymiaru składek. ZUS nie pozbawia
w takich przypadkach ubezpieczonego świadczenia, lecz urealnia je do wartości adekwatnej
do wynagrodzenia spełniającego warunki określone w art. 78 §1 Kodeksu pracy. Zasadność
rozstrzygnięcia ZUS w tym zakresie podlega indywidualnej ocenie w toku postępowania
odwoławczego. Jasne jest natomiast, że kryterium doboru umów o pracę stanowiących
tytuł do podlegania ubezpieczeń społecznych w celu weryfikacji podstawy wymiaru składki
nie może być pozostawanie w ciąży przez ubezpieczoną lub urodzenie dziecka.
Informuję, że zgodnie z Kodeksem pracy pracodawca ma prawo pozyskania od kandydata
do pracy, przed rozpoczęciem przez niego zatrudnienia, określonych informacji oraz
przedstawienia mu określonych dokumentów. Kategorie danych osobowych, do pozyskania
których pracodawca jest obowiązany określa art. 221 Kodeksu pracy, zgodnie z którym ma
on prawo żądać od osoby ubiegającej się o zatrudnienie podania danych osobowych
obejmujących: imię (imiona) i nazwisko, datę urodzenia, dane kontaktowe wskazane przez
taką osobę, jej wykształcenie, kwalifikacje zawodowe oraz przebieg dotychczasowego
zatrudnienia. Danych osobowych dotyczących wykształcenia, kwalifikacji zawodowych i
przebiegu dotychczasowego zatrudnienia pracodawca żąda, jeżeli jest to niezbędne do
wykonywania pracy określonego rodzaju lub na określonym stanowisku. Pracodawca żąda
podania innych danych osobowych gdy jest to niezbędne do zrealizowania uprawnienia lub
spełnienia obowiązku wynikającego z przepisów prawa.
Biorąc pod uwagę powyższe pracodawca nie może pytać kandydatki na pracownicę, czy jest
w ciąży, chyba że zamierza zatrudnić ją na takim stanowisku, na którym praca w tym stanie
jest niedozwolona ze względu na ochronę macierzyństwa. I tak na podstawie art. 176
Kodeksu pracy kobiety w ciąży i kobiety karmiące dziecko piersią nie mogą wykonywać prac
uciążliwych, niebezpiecznych lub szkodliwych dla zdrowia, mogących mieć niekorzystny
wpływ na ich zdrowie, przebieg ciąży lub karmienie dziecka piersią. Wykaz takich prac
określa Rada Ministrów w drodze rozporządzenia Rady Ministrów2. W tej sytuacji, jeśli
pracodawca nie wie, czy kobieta, której zatrudnienie rozważa jest w ciąży lub karmi dziecko
piersią, a praca, do wykonywania której ma zostać zatrudniona znajduje się w wykazie prac
wzbronionych na podstawie art. 176 § 2 Kodeksu pracy, to ma on prawo poprosić tę kobietę
o podanie informacji, czy jest w ciąży lub czy karmi dziecko piersią, ona zaś ma obowiązek
ich udzielenia (wyrok Sądu Najwyższego z 17 kwietnia 2007 r., I UK 324/06). Przypadek ten
jest jednak wyjątkiem od generalnej zasady zakazu pozyskiwania przez pracodawcę od
kandydatki do zatrudnienia informacji o tym, czy jest w ciąży.
Z wyrazami szacunku
z up. Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej
dr hab. Sebastian Gajewski, prof. uczelni
Podsekretarz Stanu
/-kwalifikowany podpis elektroniczny-/
2 rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 3 kwietnia 2017 r. w sprawie wykazu prac uciążliwych, niebezpiecznych
lub szkodliwych dla zdrowia kobiet w ciąży i kobiet karmiących dziecko piersią, Dz. U. poz. 796
-- 3 of 3 --
info@mrpips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
BM-II.059.1.483.2025
Warszawa, /elektroniczny znacznik czasu/
Pan
Włodzimierz Czarzasty
Marszałek Sejmu
Rzeczypospolitej Polskiej
Szanowny Panie Marszałku,
w odpowiedzi na interpelację nr 12484 Pani Posłanki Agnieszki Ścigaj, w sprawie praktyk
Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (ZUS) dotyczących przyznawania i odbierania zasiłków
macierzyńskich, po uzyskaniu informacji przekazanych z ZUS, proszę przyjąć poniższe
wyjaśnienia.
Kierownictwo Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej (MRPiPS) przywiązuje
szczególną wagę do zasady ochrony macierzyństwa (art. 18 Konstytucji) oraz zasady
równości i niedyskryminacji osób z jakiegokolwiek powodu (art. 32 Konstytucji), w tym ze
względu na płeć czy realizację ról związanych z rodzicielstwem. Zasady te muszą przekładać
się nie tylko na sferę stanowienia prawa, ale także na praktykę jego stosowania. Z tego
powodu winny one znaleźć odzwierciedlenie również w praktyce stosowania prawa
ubezpieczeń społecznych przez ZUS – również w zakresie kontroli płatników składek oraz
rozstrzygania o uprawnieniach do świadczeń z ubezpieczenia chorobowego, w tym
związanych z macierzyństwem. Pragnę również dodać, że temat weryfikacji przez ZUS
prawidłowości podlegania ubezpieczeniom społecznym jest w resorcie polityki społecznej
traktowany z należytą powagą. Z tych powodów w sprawach tych występowałem do
Prezesa ZUS z prośbą o weryfikację praktyk ZUS w zakresie kontroli płatników składek
będących jednocześnie ubezpieczonymi, a którymi są kobiety w ciąży; weryfikacji
podlegania przez kobiety w ciąży ubezpieczeniom społecznym oraz w zakresie
przyznawania i odbierania zasiłków macierzyńskich. W tych sprawach zwróciłem się
również do Przewodniczącego Rady Nadzorczej ZUS z prośbą o uczynienie ich przedmiotem
prac tego organu. Jednocześnie informuję, że w Ministerstwie obecnie prowadzone są
analizy dotyczące zmian legislacyjnych, aby prowadzone przez ZUS kontrole nie budziły
wątpliwości w zakresie weryfikacji prawidłowości zgłoszeń do ubezpieczeń społecznych,
podlegania tym ubezpieczeniom, jak i prawidłowości wykonywania obowiązków z zakresu
ubezpieczeń społecznych.
Z przekazanych przez ZUS informacji wynika, że w 2024 r. ZUS wydał ogółem 90 788
decyzji. Odwołań decyzji było 7 520, zaś orzeczeń utrzymujących decyzje ZUS w mocy
3 577. Z ogólnej liczby decyzji:
– stwierdzających niepodleganie ubezpieczeniom społecznym jako pracownik (który
wystąpił z wnioskiem o świadczenie krótkoterminowe) było 3 173, z czego kobiet
w ciąży dotyczyło 1 279 (odwołań od decyzji dotyczących kobiet w ciąży było 500,
a orzeczeń utrzymujących w mocy decyzje ZUS ich dotyczące 290);
– stwierdzających niepodleganie ubezpieczeniom społecznym jako osoba
prowadząca działalność (która wystąpiła z wnioskiem o świadczenie
krótkoterminowe) wydano 471, z czego dotyczących kobiet w ciąży 58 (odwołań
od decyzji dotyczących kobiet w ciąży złożono 15, zaś orzeczeń utrzymujących w
mocy decyzje ZUS dotyczące tej grupy wydano 34).
-- 1 of 3 --
tel.222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrpips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
W I półroczu br. ZUS1 wydał ogółem 42 687 decyzji, od których złożono 5 051 odwołań.
Orzeczeń utrzymujących w mocy decyzje ZUS wydano 1 632. Z ogólnej liczby decyzji:
– stwierdzających niepodleganie ubezpieczeniom społecznym jako pracownik, który
wystąpił z wnioskiem o świadczenie krótkoterminowe, wydano 1 488, z czego
dotyczących kobiet w ciąży 593 (odwołań od decyzji dotyczących kobiet w ciąży
złożono 268, zaś orzeczeń utrzymujących w mocy decyzje ZUS dotyczące kobiet
w ciąży wydano 152);
– stwierdzających niepodleganie ubezpieczeniom społecznym jako osoba
prowadząca działalność, która wystąpiła z wnioskiem o świadczenie
krótkoterminowe, wydano 176, z czego dotyczących kobiet w ciąży 24 (odwołań
od decyzji dotyczących kobiet w ciąży złożono 10, a orzeczeń utrzymujących w
mocy decyzje ZUS dotyczące kobiet w ciąży wydano 13).
Z informacji przekazanych przez ZUS wynika, że liczba decyzji stwierdzających
niepodleganie ubezpieczeniom społecznym osób, które wystąpiły z wnioskiem
o świadczenie krótkoterminowe, w stosunku do wszystkich wydanych decyzji stanowiła:
– w 2024 r. ok. 4%, w tym kobiet w ciąży 1,47%;
– w I połowie 2025 r. ok. 3,5%, w tym kobiet w ciąży 1,44%.
Informuję, że ZUS nie posiada funkcjonalności umożliwiającej przedstawienie danych
związanych z liczbą decyzji dotyczących nienależnie pobranych zasiłków macierzyńskich
(konieczność zwrotu zasiłku macierzyńskiego).
Należy przy tym podkreślić, że wspieranie macierzyństwa i zwiększanie dzietności to
strategiczne cele państwa, dlatego wszelkie praktyki mogące zniechęcać kobiety do
korzystania z przysługujących im praw powinny być eliminowane, a wszelkiego rodzaju
postępowania wobec kobiet w ciąży oraz po urodzeniu dziecka powinny być prowadzone z
należytą empatią i starannością.
Trzeba podkreślić, że kobieta w ciąży ma prawo do uzyskania podwyżki lub zmiany
wynagrodzenia, jak i rozpoczęcia nowej pracy. Prawo pracy nie zawiera bowiem obostrzeń
dotyczących zmiany warunków pracy ani nawiązania nowego stosunku pracy z kobietą
w ciąży.
W orzecznictwie sądowym podkreśla się, że umowa o pracę wywołuje skutki nie tylko
bezpośrednie, dotyczące wprost wzajemnych relacji między pracownikiem i pracodawcą,
lecz także dalsze, pośrednie, w tym w dziedzinie ubezpieczeń społecznych, kształtuje
bowiem stosunek ubezpieczenia społecznego, określa wysokość składki i w konsekwencji
prowadzi do uzyskania odpowiednich świadczeń. Ocena postanowień umowy może
i powinna być zatem dokonywana także z punktu widzenia prawa ubezpieczeń społecznych.
W świetle orzecznictwa Sądu Najwyższego i sądów powszechnych ugruntowane jest
stanowisko, iż ZUS może zakwestionować wysokość wynagrodzenia stanowiącego
podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne, jeżeli okoliczności sprawy
wskazują, że wypłacono je na podstawie umowy sprzecznej z prawem, z zasadami
współżycia społecznego lub zmierzając do obejścia prawa (uchwała Sądu Najwyższego z
27 kwietnia 2005 r., sygn. akt II UZP 2/05). Ocena ekwiwalentności wynagrodzenia wymaga
uwzględnienia każdego konkretnego przypadku, a zwłaszcza rodzaju, ilości i jakości
świadczonej pracy oraz wymaganych kwalifikacji. Jeżeli ogół okoliczności wskazuje na
nieważność umowy o pracę w części dotyczącej wynagrodzenia, bo nie spełnia ono
1 Podane dane w zakresie liczby orzeczeń sądowych dotyczą orzeczeń zapadłych w 2024 r. lub w I półroczu 2025
r. co oznacza, że są to orzeczenia w stosunku do decyzji ZUS wydanych także w latach poprzednich.
-- 2 of 3 --
tel.222-500-108 ul. Nowogrodzka 1/3/5
info@mrpips.gov.pl 00-513 Warszawa
https://www.gov.pl/web/rodzina
wymogów art. 78 §1 Kodeksu pracy, a więc nie odzwierciedla jakości, ilości i rodzaju
wykonywanej pracy, ZUS ma prawo ustalić podstawę wymiaru składek. ZUS nie pozbawia
w takich przypadkach ubezpieczonego świadczenia, lecz urealnia je do wartości adekwatnej
do wynagrodzenia spełniającego warunki określone w art. 78 §1 Kodeksu pracy. Zasadność
rozstrzygnięcia ZUS w tym zakresie podlega indywidualnej ocenie w toku postępowania
odwoławczego. Jasne jest natomiast, że kryterium doboru umów o pracę stanowiących
tytuł do podlegania ubezpieczeń społecznych w celu weryfikacji podstawy wymiaru składki
nie może być pozostawanie w ciąży przez ubezpieczoną lub urodzenie dziecka.
Informuję, że zgodnie z Kodeksem pracy pracodawca ma prawo pozyskania od kandydata
do pracy, przed rozpoczęciem przez niego zatrudnienia, określonych informacji oraz
przedstawienia mu określonych dokumentów. Kategorie danych osobowych, do pozyskania
których pracodawca jest obowiązany określa art. 221 Kodeksu pracy, zgodnie z którym ma
on prawo żądać od osoby ubiegającej się o zatrudnienie podania danych osobowych
obejmujących: imię (imiona) i nazwisko, datę urodzenia, dane kontaktowe wskazane przez
taką osobę, jej wykształcenie, kwalifikacje zawodowe oraz przebieg dotychczasowego
zatrudnienia. Danych osobowych dotyczących wykształcenia, kwalifikacji zawodowych i
przebiegu dotychczasowego zatrudnienia pracodawca żąda, jeżeli jest to niezbędne do
wykonywania pracy określonego rodzaju lub na określonym stanowisku. Pracodawca żąda
podania innych danych osobowych gdy jest to niezbędne do zrealizowania uprawnienia lub
spełnienia obowiązku wynikającego z przepisów prawa.
Biorąc pod uwagę powyższe pracodawca nie może pytać kandydatki na pracownicę, czy jest
w ciąży, chyba że zamierza zatrudnić ją na takim stanowisku, na którym praca w tym stanie
jest niedozwolona ze względu na ochronę macierzyństwa. I tak na podstawie art. 176
Kodeksu pracy kobiety w ciąży i kobiety karmiące dziecko piersią nie mogą wykonywać prac
uciążliwych, niebezpiecznych lub szkodliwych dla zdrowia, mogących mieć niekorzystny
wpływ na ich zdrowie, przebieg ciąży lub karmienie dziecka piersią. Wykaz takich prac
określa Rada Ministrów w drodze rozporządzenia Rady Ministrów2. W tej sytuacji, jeśli
pracodawca nie wie, czy kobieta, której zatrudnienie rozważa jest w ciąży lub karmi dziecko
piersią, a praca, do wykonywania której ma zostać zatrudniona znajduje się w wykazie prac
wzbronionych na podstawie art. 176 § 2 Kodeksu pracy, to ma on prawo poprosić tę kobietę
o podanie informacji, czy jest w ciąży lub czy karmi dziecko piersią, ona zaś ma obowiązek
ich udzielenia (wyrok Sądu Najwyższego z 17 kwietnia 2007 r., I UK 324/06). Przypadek ten
jest jednak wyjątkiem od generalnej zasady zakazu pozyskiwania przez pracodawcę od
kandydatki do zatrudnienia informacji o tym, czy jest w ciąży.
Z wyrazami szacunku
z up. Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej
dr hab. Sebastian Gajewski, prof. uczelni
Podsekretarz Stanu
/-kwalifikowany podpis elektroniczny-/
2 rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 3 kwietnia 2017 r. w sprawie wykazu prac uciążliwych, niebezpiecznych
lub szkodliwych dla zdrowia kobiet w ciąży i kobiet karmiących dziecko piersią, Dz. U. poz. 796
-- 3 of 3 --