Interpelacja w sprawie poszerzenia kręgu osób uprawnionych do dodatku dopełniającego o osoby niezdolne do samodzielnej egzystencji

Interpelacja nr 12326

do ministra rodziny, pracy i polityki społecznej

w sprawie poszerzenia kręgu osób uprawnionych do dodatku dopełniającego o osoby niezdolne do samodzielnej egzystencji

Zgłaszający: Ewa Malik

Data wpływu: 17-09-2025

Szanowna Pani Minister,

do mojego biura poselskiego zwróciła się większa liczba osób z prośbą o pomoc i podjęcie działań mieszczących się w kompetencjach posła na Sejm RP w sprawie rozszerzenia kręgu osób uprawnionych do dodatku dopełniającego na wszystkie osoby z orzeczoną niezdolnością do samodzielnej egzystencji, które pobierają inne świadczenia niż renta socjalna.

Z dniem 1 stycznia 2025 roku weszła w życie ustawa z dnia 27 września 2024 r. o zmianie ustawy o rencie socjalnej oraz niektórych innych ustaw, na mocy której do systemu prawnego wprowadzono dodatek dopełniający w wysokości 2520 złotych do renty socjalnej, który podlega corocznej waloryzacji. Obecnie kwota dodatku dopełniającego wynosi 2610,72 złotych brutto. Dodatek dopełniający przysługuje osobom pobierającym rentę socjalną, które zostały uznane za całkowicie niezdolne do pracy oraz niezdolne do samodzielnej egzystencji. Świadczenie to ma pomóc w pokryciu kosztów związanych z leczeniem, systematyczną rehabilitacją, zakupem niezbędnego sprzętu, specjalistycznym żywieniem oraz środkami higieny osobistej.

Analogicznego wsparcia finansowego nie otrzymują osoby pobierające inne świadczenia niż renta socjalna, mimo iż również zostały uznane za całkowicie niezdolne do pracy oraz niezdolne do samodzielnej egzystencji. Renta socjalna jest świadczeniem mającym na celu zrekompensowanie osobie uprawnionej braku możliwości nabycia prawa do świadczeń z systemu ubezpieczeń społecznych wynikającego z faktu, że całkowita niezdolność do pracy powstała jeszcze przed jej wejściem na rynek pracy. Aby uzyskać rentę socjalną, lekarz orzecznik ZUS musi stwierdzić całkowitą niezdolność do pracy spowodowaną naruszeniem sprawności organizmu, które powstało przed ukończeniem 18. roku życia, w trakcie nauki, także podczas wakacji lub urlopu dziekańskiego, w szkole lub szkole wyższej (pod warunkiem że nastąpiło to przed ukończeniem 25. roku życia) bądź w okresie kształcenia w szkole doktorskiej, na studiach doktoranckich lub w trakcie aspirantury naukowej. Renta socjalna wynosi 100% kwoty najniższej renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy, która jest ustalana i waloryzowana zgodnie z ustawą o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Renta z tytułu całkowitej niezdolności do pracy to świadczenie, które przysługuje osobie, którą uznano za całkowicie niezdolną do wykonywania pracy zarobkowej z powodu stanu zdrowia. Całkowicie niezdolną do pracy jest osoba, która utraciła zdolność do wykonywania jakiejkolwiek pracy (analogicznie jak jest to w przypadku renty socjalnej).

Prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy przysługuje ubezpieczonemu, który spełnia ponadto następujące warunki: ma wymagany – stosowny do wieku, w którym powstała niezdolność do pracy – okres składkowy i nieskładkowy, a niezdolność do pracy powstała w okresach ściśle określonych w ustawie, np. w okresie ubezpieczenia, zatrudnienia, pobierania zasiłku dla bezrobotnych, pobierania zasiłków z ubezpieczenia społecznego albo nie później niż w ciągu 18 miesięcy od ustania tych okresów.

Kryteria oceny lekarza orzecznika dotyczące uznania danej osoby za całkowicie niezdolną do pracy zarówno przy rencie socjalnej, jak i przy rencie z tytułu całkowitej niezdolności do pracy, są takie same.

Za osobę całkowicie niezdolną do pracy uznaje się osobę, która całkowicie utraciła zdolność do pracy zarobkowej z powodu naruszenia sprawności organizmu i nie rokuje odzyskania tej zdolności po przekwalifikowaniu.

Zgodnie z art. 13 ust. 5 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych niezdolność do samodzielnej egzystencji orzeka się w przypadku stwierdzenia naruszenia sprawności organizmu w stopniu powodującym konieczność stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innej osoby w zaspokajaniu podstawowych potrzeb życiowych. Nie wszyscy renciści socjalni i nie wszyscy renciści z tytułu całkowitej niezdolności do pracy mają orzeczoną niezdolność do samodzielnej egzystencji. Niezdolność do samodzielnej egzystencji stanowi dodatkową ocenę lekarza orzecznika o ciężkim stopniu naruszenia sprawności organizmu.

Takimi samymi kryteriami ZUS ocenia niezdolność do samodzielnej egzystencji u osoby pobierającej rentę socjalną, jak i osoby pobierającej rentę z tytułu całkowitej niezdolności do pracy.

Jedyną różnicą między rencistami socjalnymi z orzeczeniem o niezdolności do samodzielnej egzystencji a rencistami z tytułu całkowitej niezdolności do pracy z orzeczeniem o niezdolności do samodzielnej egzystencji jest moment (wiek), w którym stwierdzono utratę zdolności do wykonywania pracy zarobkowej spowodowaną naruszeniem sprawności organizmu.

Dla przykładu osoba, która w wieku 22–24 lat, w trakcie nauki, stanie się całkowicie niezdolna do pracy, uzyskuje prawo do renty socjalnej. Jeżeli lekarz orzecznik stwierdzi u niej niezdolność do samodzielnej egzystencji, przysługuje jej dodatek dopełniający do renty. Natomiast osoba, która w wieku 19–20 lat nie kontynuuje nauki, lecz podejmuje pracę i w tym czasie stanie się całkowicie niezdolna do pracy, nabywa prawo do renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy (a nie do renty socjalnej, ponieważ nie kontynuuje nauki). W przypadku stwierdzenia przez lekarza orzecznika niezdolności do samodzielnej egzystencji, taka osoba nie ma prawa do dodatku dopełniającego.

Analogicznie osoba, która w wieku 28–29 lat, po ukończeniu studiów i podjęciu pracy, stanie się całkowicie niezdolna do pracy (nie kwalifikując się już do renty socjalnej z uwagi na przekroczenie wieku), nabywa prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy. Nawet jeśli lekarz orzecznik stwierdzi u niej niezdolność do samodzielnej egzystencji, nie ma prawa do dodatku dopełniającego. Osoby pobierające rentę z tytułu całkowitej niezdolności do pracy, u których niepełnosprawność powstała w relatywnie młodym wieku (np. w około dwudziestu kilku lat) i które mają krótki staż pracy, otrzymują świadczenia w niskiej wysokości, często zbliżonej do wysokości renty socjalnej. Mimo to jedynie renciści socjalni posiadający orzeczenie o niezdolności do samodzielnej egzystencji zostali objęci prawem do dodatku dopełniającego. Natomiast renciści z tytułu całkowitej niezdolności do pracy, również posiadający orzeczenie o niezdolności do samodzielnej egzystencji, zostali z prawa do dodatku dopełniającego wykluczeni.

Wszystkie osoby z orzeczoną niezdolnością do samodzielnej egzystencji, niezależnie od rodzaju pobieranego świadczenia, mają takie same potrzeby i wymagają stałego wsparcia finansowego ze względu na wysokie koszty opieki, leczenia, rehabilitacji oraz zaopatrzenia w sprzęt rehabilitacyjny i ortopedyczny.

Przyznanie dodatku dopełniającego wyłącznie jednej grupie osób znajdującej się w tej samej sytuacji faktycznej sprawia, że łączna wysokość świadczeń przysługujących renciście socjalnemu, u którego orzeczono niezdolność do samodzielnej egzystencji, może znacząco (nawet dwukrotnie) przewyższać wysokość świadczeń pobieranych przez osoby uprawnione do renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy, u których również orzeczono niezdolność do samodzielnej egzystencji.

Do kryterium wieku odniósł się Trybunał Konstytucyjny. W wyroku z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.

Kwestia dodatku dopełniającego w odniesieniu do rencistów z tytułu całkowitej niezdolności do pracy była podnoszona już na etapie prac legislacyjnych nad ustawą z dnia 27 września 2024 r. Biuro Legislacyjne Kancelarii Senatu, odwołując się do orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego, podkreśliło, że choć ustawodawca posiada swobodę w zakresie przyznawania szczególnych uprawnień określonym grupom, nie może czynić tego z naruszeniem zasady równości. W związku z powyższym przyjęto tezę, że ustawa budzi wątpliwość co do zgodności z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Zaproponowano pilne podjęcie prac legislacyjnych zmierzających do objęcia dodatkiem dopełniającym osób uprawnionych do renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy, będące niezdolnymi do samodzielnej egzystencji, w formie odrębnej ustawy.

Art. 32 ust. 1 Konstytucji RP głosi: „Wszyscy są wobec prawa równi. Wszyscy mają prawo do równego traktowania przez władze publiczne”. Ustawodawca powinien jednakowo traktować wszystkie osoby posiadające zarówno całkowitą niezdolność do pracy, jak i niezdolność do samodzielnej egzystencji. Przyznanie prawa do dodatku dopełniającego wyłącznie jednej grupie skutkuje uprzywilejowaniem tej grupy w stosunku do pozostałych.

W odpowiedziach na interpelacje poselskie dotyczące dodatku dopełniającego dla osób uprawnionych do innych świadczeń niż renta socjalna z orzeczoną niezdolnością do samodzielnej egzystencji kierownictwo Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej informuje, że dostrzega istniejące nierówności pomiędzy rencistami socjalnymi, którzy posiadają orzeczenie o niezdolności do samodzielnej egzystencji, a osobami pobierającymi rentę z tytułu całkowitej niezdolności do pracy z orzeczeniem o niezdolności do samodzielnej egzystencji. W związku z tym w resorcie opracowano założenia projektu ustawy o dodatku dopełniającym dla osób pobierających rentę z tytułu niezdolności do pracy.

Do Kancelarii Prezesa Rady Ministrów skierowano wniosek o wpisanie tego projektu do Wykazu prac legislacyjnych Rady Ministrów. Zespół do spraw Programowania Prac Rządu w KPRM, który opiniuje projekty pod kątem ich wpisu do wykazu, zobowiązał projektodawcę do przeprowadzenia, przy współudziale innych resortów, przeglądu już funkcjonujących instrumentów wsparcia dla osób z niepełnosprawnościami. Obecnie w Ministerstwie Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, przy współpracy z ministrem finansów, trwa procedura tego przeglądu. Niestety, do chwili obecnej nie pojawiły się żadne informacje o podjęciu decyzji w niniejszej sprawie.

Uprzejmie proszę zatem o udzielenie odpowiedzi:

Na jakim etapie znajdują się prace nad wskazanym powyżej projektem?

Z poważaniem

Poseł Ewa Malik